శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితుల వారు రచించిన "శ్రీ శివలీలార్ణవము" లోని 14వ సర్గానికి చెందిన శ్లోకాల ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు 28 02 2026
శ్లోకం 1
తస్మిన్ కుమారే మీనాక్ష్యా స్తథా శాసతి మేదినీమ్ | తారాగ్రహాణాం పంచానాం జాతా జాత్యపి వక్రతా ||
తాత్పర్యం: మీనాక్షీ దేవి కుమారుడైన ఆ ఉగ్రపాండ్యుడు భూమండలాన్ని పరిపాలిస్తున్న కాలంలో, ఒకానొక సమయంలో అంగారక, బుధ, గురు, శుక్ర, శని అనే ఐదు తారాగ్రహాలకు వక్రగతి ఏర్పడింది.
విశేషాలు: జ్యోతిష్య శాస్త్రం ప్రకారం గ్రహాలు వక్రగతిలో ఉన్నప్పుడు ప్రకృతి వైపరీత్యాలు సంభవిస్తాయని కవి ఇక్కడ సూచించారు.
అవాగృణత తే వృష్టి మాసేతోరాహిమాచలాత్ | జలదుర్భీక్షతశ్చాత్ర జగ్లే జానపదైర్జనైః ||
తాత్పర్యం: ఆ గ్రహాల వక్రగతి వల్ల సేతువు నుండి హిమాలయాల వరకు వర్షాలు కురవక ఆగిపోయాయి. దీనివల్ల ఏర్పడిన తీవ్రమైన జలధాన్య కరువుతో జానపదులు, ప్రజలందరూ ఎంతో దుఃఖించారు.
విశేషాలు: కరువు ప్రభావం కేవలం ఒక ప్రాంతానికే పరిమితం కాకుండా దేశమంతటా వ్యాపించిందని వర్ణించబడింది.
సోమవార వ్రతేనాథ సోమసుందర మీశ్వరమ్ | స సమారాధయాంచక్రే శాసనాత్ కుంభజన్మనః ||
తాత్పర్యం: అప్పుడు ఆ రాజు అగస్త్య మహర్షి ఆజ్ఞానుసారం సోమవార వ్రతాన్ని ఆచరిస్తూ, సోమసుందరేశ్వరుడైన శివుడిని భక్తితో ఆరాధించాడు.
విశేషాలు: కష్టకాలంలో దైవప్రార్థన మరియు మహర్షుల మార్గదర్శకత్వం అవసరమని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.
తస్య చింతయతః స్వప్నే తరుణేందు శిఖామణిః | ఆవిర్భూయ దయాసింధు రనుజగ్రాహ పార్థివమ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ విధంగా చింతిస్తూ శివుడిని ధ్యానిస్తున్న ఆ రాజుకు, దయాసముద్రుడు మరియు చంద్రుడిని శిఖామణిగా ధరించిన పరమశివుడు స్వప్నంలో సాక్షాత్కరించి అనుగ్రహించాడు.
విశేషాలు: భక్తుడి ఆర్తిని చూసి భగవంతుడు స్వప్న దర్శనమిచ్చి ధైర్యాన్ని ప్రసాదించడం ఇక్కడి విశేషం.
వార్షికీయ మనావృష్టి ర్వక్రైః శుక్రాదిభిః కృతా | కిం కరిష్యతి వర్షాంతే కిం కరిష్యంతి తే గ్రహాః ||
తాత్పర్యం: శుక్రుడు మొదలైన గ్రహాల వక్రగతి వల్ల ఈ అనావృష్టి ఏర్పడింది. అయితే వర్షకాలం ముగిశాక ఆ గ్రహాలు మాత్రం ఏమి చేయగలవు? (అనగా అవి ఏమీ చేయలేవు అని అర్థం).
విశేషాలు: కాలక్రమేణా గ్రహాల ప్రభావం మారుతుందని, భగవంతుని కృప ఉంటే గ్రహదోషాలను అధిగమించవచ్చని భావం.
దండశ్చండాయుధాఖ్యో యో దత్తో స్మాభిః పురా తవ | కనకం తేన హేమాద్రేః కణేహత్యోపనీయతామ్ ||
తాత్పర్యం: "పూర్వం మేము నీకు 'చండాయుధము' అనే దండాన్ని ఇచ్చాము కదా! దానితో బంగారు పర్వతమైన మేరుపర్వతాన్ని కొట్టి, నీకు కావలసినంత బంగారాన్ని తీసుకురా" అని శివుడు రాజుకు ఉపాయం చెప్పాడు.
విశేషాలు: కరువు నివారణకు ధనం అవసరమని, అందుకు మేరుపర్వతం నుండి సువర్ణాన్ని సంగ్రహించమని దైవమే సూచించడం విశేషం.
1. కణేహత్య (కణే హత్య)
వివరణ: "యావత్తర్ష నివృత్తిః"
తాత్పర్యం: కోరిక తీరే వరకు లేదా దాహం తీరే వరకు అని అర్థం.
విశేషాలు: ఆరవ శ్లోకంలో శివుడు రాజుకు ఉపదేశించినప్పుడు ఈ పదాన్ని ఉపయోగించారు. మేరు పర్వతాన్ని కొట్టి, నీకు ఎంత బంగారం కావాలో, నీ అవసరం (కరువు నివారణకు తగినంత ధనం) ఎంతవరకు తీరుతుందో అంతవరకు ఆ బంగారాన్ని గ్రహించు అని దీని భావం.
ఇతి సంబోధితస్తేన ప్రతిబుద్ధో మహీపతిః | ప్రయాణం రోచయామాస ప్రాతర్హేమాచలం ప్రతి ||
తాత్పర్యం: శివుడి మాటలతో మేల్కొన్న ఆ రాజు, ఉదయాన్నే బంగారు పర్వతమైన మేరుపర్వతం వైపు ప్రయాణమవ్వాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.
విశేషాలు: దైవ సంకల్పాన్ని వెంటనే ఆచరణలో పెట్టే రాజు యొక్క కార్యదక్షత ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
చండాయుధం సమాదాయ స గచ్ఛన్నిరవర్ణయత్ | భూపద్మకర్ణికాకారం భూపాలః కనకాచలమ్ ||
తాత్పర్యం: చండాయుధాన్ని చేతబూని వెళుతున్న ఆ రాజు, భూమి అనే పద్మానికి మధ్యలో ఉండే కర్ణిక లాగా ప్రకాశిస్తున్న మేరుపర్వతాన్ని చూశాడు.
విశేషాలు: మేరుపర్వతాన్ని పద్మము యొక్క మధ్యభాగంతో పోల్చడం కవి యొక్క అలంకార చమత్కారం.
నికషే వ్యోమ్ని యం ఘర్షన్ వేధా జలదసిక్థకే | సంయోజ్యాలోకతే ద్యాపి వర్ణం సౌదామనీచ్ఛలాత్ ||
తాత్పర్యం: ఆకాశం అనే నికషోపలము (కశీ రాయి) మీద మేఘము అనే మైనమును పూసి, బ్రహ్మదేవుడు ఆ మేరు పర్వత బంగారాన్ని పరీక్షించగా ఏర్పడిన గీతలే మెరుపుల రూపంలో కనిపిస్తున్నాయి.
విశేషాలు: మెరుపుల పుట్టుకను మేరుపర్వత బంగారపు పరీక్షగా వర్ణించడం అద్భుతమైన ఉత్ప్రేక్షాలంకారం.
సిక్థకమ్ (సిక్థకే)
వివరణ: "మధూచ్ఛిష్టమ్"
తాత్పర్యం: మైనము (Beeswax) అని అర్థం.
విశేషాలు: తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ఈ పదం వాడబడింది. ఆకాశం అనే కశీ రాయి మీద బంగారాన్ని పరీక్షించేటప్పుడు, మేఘాలను 'మైనము'తో పోల్చారు. సాధారణంగా బంగారాన్ని పరీక్షించేటప్పుడు రాతిపై మైనాన్ని రాసి గీత గీస్తారు; ఇక్కడ మేఘాలే ఆ మైనం అని కవి చమత్కరించారు.
శ్రీకంఠకార్ముకే యత్ర శృంగలగ్నా వియన్నదీ | వలయీకృత్య విన్యస్తా వాసుకిజ్యేవ దృశ్యతే ||
తాత్పర్యం: శివుని విల్లు (మేరుపర్వతం) యొక్క కొనకు తగిలి ఉన్న ఆకాశగంగ, ఆ వింటికి చుట్టబడిన వాసుకి అనే నారి లాగా కనిపిస్తోంది.
విశేషాలు: త్రిపురాసుర సంహార సమయంలో మేరుపర్వతాన్ని విల్లుగా, వాసుకిని నారిగా శివుడు ధరించిన వృత్తాంతాన్ని కవి ఇక్కడ స్మరించారు.
శ్లోకం 11
సర్వరత్నాకరం హైమం సంరక్షితుమహర్నిశమ్ | యామికావివ చంద్రార్కౌ యం న జాతు విముంచతః ||
విశేషాలు: మేరు పర్వతం చుట్టూ సూర్యచంద్రులు ప్రదక్షిణ చేస్తారనే పౌరాణిక సత్యాన్ని, కవి ఇక్కడ పర్వత రక్షణ కోసం ఏర్పడిన కావలివారితో పోల్చారు.
శ్లోకం 12
ప్రస్తరా యత్ర రత్నాని మృత్తికా యత్ర కాంచనమ్ | నిర్ఝరో జాహ్నవీ యత్ర లుబ్ధకో యత్ర శంకరః ||
తాత్పర్యం: ఆ పర్వతముపై రాళ్లే రత్నాలు, మట్టియే బంగారం, ప్రవహించే సెలయేరే గంగానది మరియు అక్కడ వేటగాడి రూపంలో స్వయంగా పరమశివుడే నివసిస్తుంటాడు.
విశేషాలు: మేరు పర్వతం యొక్క వైభవాన్ని, పవిత్రతను ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తోంది. శివుడు కిరాత రూపియై ఇక్కడ సంచరిస్తాడని భావం.
శ్లోకం 13
యజంతి చ తపస్యంతి యముద్దిశ్యైవ దేహినః | యత్పరం నిగమస్యార్థం యోఽపవర్గాదనంతరః ||
తాత్పర్యం: ప్రాణులు దేనిని ఉద్దేశించి యజ్ఞాలు, తపస్సులు చేస్తారో, ఏది వేదాలలోని కర్మకాండకు పరమార్థమో, ఏది మోక్షానికి అత్యంత సమీపమో అట్టి దివ్యమైనది ఆ పర్వతం.
విశేషాలు: మేరు పర్వతం కేవలం భౌతికమైనది మాత్రమే కాక, ఆధ్యాత్మికంగా వేదసారమని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
శ్లోకం 14
యే కేచిద్ ద్విపదా యే చ షట్పదా యే చతుష్పదాః | సర్వేఽప్యష్టాపదమయాః సంబంధాద్యస్య విశ్రుతాః ||
తాత్పర్యం: ఆ పర్వత సంబంధం వల్ల అక్కడ ఉండే మనుషులు (ద్విపదలు), తుమ్మెదలు (షట్పదలు), జంతువులు (చతుష్పదలు) అన్నీ కూడా బంగారు మయంగా (అష్టాపదమయము) మారిపోయి ప్రసిద్ధి చెందాయి.
విశేషాలు: 'అష్టాపదము' అంటే బంగారం. మేరు పర్వతం మీద దేనికైనా సరే బంగారు వర్ణం వస్తుందని కవి వర్ణన.
శ్లోకం 15
ద్యౌర్మూర్ధా పృథివీ మధ్యం పాదః పాతాలమండలమ్ | యస్య గంగాధరస్యేయం యుక్తా త్రైలోక్యరూపతా ||
తాత్పర్యం: ఆకాశము శిరస్సుగా, భూమి మధ్యభాగముగా, పాతాళము పాదములుగా గల గంగాధరుడైన ఆ పర్వతానికి ముల్లోక స్వరూపము కలిగి ఉండటం అత్యంత సహజం.
విశేషాలు: ఇక్కడ పర్వతానికి మరియు శివుడికి (గంగాధరుడు) అభేదాన్ని కల్పిస్తూ, పర్వతం యొక్క ఉన్నతిని త్రిలోక వ్యాప్తమని చెప్పారు.
శ్లోకం 16
ద్రవీభవన్సు శృంగేషు యత్ర దావాగ్నిసంగమాత్ | స్వర్గాస్థిరత్వవాదానాం ప్రత్యక్షైవ ప్రమాణతా ||
తాత్పర్యం: దావాగ్ని తగిలినప్పుడు ఆ పర్వత శిఖరాలలోని బంగారం కరిగి ద్రవంగా మారుతుంటే, అది చూస్తుంటే "స్వర్గం అశాశ్వతం" అనే వేదాంత వాక్యానికి ప్రత్యక్ష నిదర్శనంలా కనిపిస్తోంది.
విశేషాలు: బంగారు శిఖరాలు కరగడం అనేది స్వర్గ భోగాల అనిత్యతను సూచిస్తుందని ఒక తాత్విక చింతన ఇక్కడ జోడించబడింది.
శ్లోకం 17
కాంచనే యత్ర మృద్భూతే కామిన్యాస్త్రిదివౌకసామ్ | కుతూహలిన్యో భూషాసు కులాలాన్ పర్యుపాసతే ||
తాత్పర్యం: అక్కడ మట్టి కూడా బంగారమే కావడం వల్ల, దేవతా స్త్రీలు తమకు కావలసిన ఆభరణాల కోసం కుమ్మరి వారిని ఆశ్రయిస్తున్నారు.
విశేషాలు: సాధారణంగా ఆభరణాల కోసం కంసాలి దగ్గరకు వెళ్తారు, కానీ ఇక్కడ మట్టియే బంగారం కాబట్టి, ఆ మట్టితో కుండలు చేసే కుమ్మరి వారే ఆభరణాలు కూడా చేస్తారని కవి చమత్కారం.
శ్లోకం 18
పల్లవం జీర్ణపత్రం చ ప్రత్యభిజ్ఞాతుమక్షమాః | హైమేషు సహకారేషు ఖిద్యంతే యత్ర కోకిలాః ||
తాత్పర్యం: ఆ పర్వతం మీద మామిడి చెట్లు కూడా బంగారు మయంగా ఉండటం వల్ల, చిగురుటాకు ఏదో, ఎండిన ఆకు ఏదో గుర్తించలేక కోకిలలు ఎంతో దుఃఖిస్తున్నాయి.
విశేషాలు: పచ్చని చిగుళ్లను చూసి మురిసే కోకిలలకు, అంతా బంగారు రంగులో ఉండటం వల్ల భ్రమ కలుగుతోందని వర్ణన.
శ్లోకం 19
చామీకరైకరూపేషు సర్వేషు కుసుమేష్వపి | వ్యూత్పన్నా ఏవ యత్రత్యా గంధేషు న మధువ్రతాః ||
తాత్పర్యం: అన్ని పూలు బంగారు వర్ణంలోనే ఉండటం వల్ల, అక్కడి తుమ్మెదలు కేవలం రంగును చూసి కాకుండా, కేవలం వాసనను బట్టి మాత్రమే పూలను గుర్తించడంలో ఆరితేరిపోయాయి.
విశేషాలు: రూపం ఒక్కటే అయినా గుణాన్ని (గంధాన్ని) బట్టి వస్తువును గుర్తించాలనే నీతి ఇందులో ధ్వనిస్తుంది.
శ్లోకం 20
స తం ప్రదక్షిణీకృత్య సర్వదేవాలయం గిరిమ్ | తస్థౌ పాండ్యః పురోభాగే తస్య కాంక్షన్ననుగ్రహమ్ ||
తాత్పర్యం: సమస్త దేవతలకు నిలయమైన ఆ మేరు పర్వతానికి ఉగ్రపాండ్యుడు ప్రదక్షిణ చేసి, దాని అనుగ్రహం కోసం ఆ పర్వతం ముందు వినయంగా నిలబడ్డాడు.
విశేషాలు: ఒక రాజు అయి ఉండి కూడా ప్రకృతిని, దైవ స్వరూపమైన పర్వతాన్ని ప్రార్థించడం అతని భక్తికి నిదర్శనం.
శ్లోకం 21
ఉదాసామాస హేమాద్రిరుగ్రపాండ్యేఽపి పార్థివే | కిం చకారార్ణవో రామే నిసర్గోఽయం జడాత్మనామ్ ||
తాత్పర్యం: ఉగ్రపాండ్యుడు అంతగా వేడుకున్నా ఆ మేరు పర్వతం జవాబు ఇవ్వకుండా మౌనంగా (ఉపేక్షగా) ఉంది. పూర్వం సముద్రుడు రాముడి విషయంలో కూడా ఇలాగే ప్రవర్తించాడు కదా! జడమైన (కదలని/చైతన్యం లేని) వాటి స్వభావం ఇంతే.
విశేషాలు: ఇక్కడ మేరు పర్వతాన్ని సముద్రుడితో పోలుస్తూ, జడ పదార్థాల యొక్క మౌనాన్ని కవి విమర్శనాత్మకంగా, వ్యంగ్యంగా వర్ణించారు.
అదనపు గమనికలు (Notes):
గంగాధరస్య: దీనికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఒకటి 'గంగానదిని ధరించిన మేరు పర్వతం', రెండవది 'శివుడు'. పర్వతానికి, శివుడికి ఇక్కడ అభేదం చెప్పబడింది.
పాఠాంతరం: కొన్ని పుస్తకాలలో 'ఉగ్రపాండ్యే' కు బదులుగా 'వీరపాండ్యే' అని పాఠాంతరం (Textual variant) కలదు.
శ్లోకం 22
ప్రకృత్యాపి వినీతస్య పాండ్యస్యోగ్రస్య దండినః | అభిఖ్యానుగుణం వృత్త మాంతరం కరణం తదా ||
తాత్పర్యం: స్వభావసిద్ధంగా వినయవంతుడైనప్పటికీ, చేతిలో దండం ధరించిన ఆ ఉగ్రపాండ్యుని అంతఃకరణం (మనస్సు), ఆ సమయంలో తన పేరుకు తగినట్లుగా 'ఉగ్రము'గా (తీవ్ర కోపంతో) మారింది.
విశేషాలు: శాంతమూర్తి అయిన రాజు, తన ప్రజల కష్టాలను చూసి, మేరు పర్వతం స్పందించకపోవడంతో తన పేరులోని 'ఉగ్ర' స్వభావాన్ని ప్రదర్శించాడని భావం.
శ్లోకం 23
మాహేశ్వరం స తం దండం మకరద్వయలాంఛితమ్ | ఆవత్ర్య రుషితో వేగా దాజఘాన సురాలయమ్ ||
తాత్పర్యం: మకర చిహ్నాలు కలిగిన, శివుని అంశతో కూడిన ఆ దివ్య దండాన్ని పట్టుకుని, రాజు కోపంతో వేగంగా ఆ మేరు పర్వతాన్ని (సురాలయము) గట్టిగా కొట్టాడు.
విశేషాలు: పరమశివుడు ప్రసాదించిన చండాయుధంతో మేరు పర్వతాన్ని శిక్షించడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
శ్లోకం 24
స్థిరధన్వేతి భూతేశః శ్రూయతే యేన ధన్వనా | చకంపే స హతస్తేన చామీకరమయో గిరిః ||
తాత్పర్యం: ఏ పర్వతాన్ని విల్లుగా ధరించడం వల్ల శివునికి 'స్థిరధన్వుడు' అనే పేరు వచ్చిందో, అట్టి ఆ బంగారు మేరు పర్వతం, రాజు వేసిన దెబ్బకు గజగజ వణికిపోయింది.
విశేషాలు: శివుని చేతిలో అచలంగా ఉండే పర్వతం కూడా ఉగ్రపాండ్యుని దెబ్బకు కంపించిందని కవి వర్ణన.
శ్లోకం 25
తాపితే తపనాలోకై స్తాడితే తేన దండతః | ఆసీద్ దిష్ట్యాత్ర వైపుల్య మసంబాధాయ నాకినామ్ ||
తాత్పర్యం: సూర్యరశ్మి వేడికి తపించి, రాజు దెబ్బకు దెబ్బతిన్న ఆ పర్వతం మరింతగా విస్తరించింది. దీనివల్ల అక్కడ నివసించే దేవతలకు ఎటువంటి ఇబ్బంది కలగకుండా మరింత విశాలమైన చోటు లభించినట్లయింది.
విశేషాలు: పర్వతంపై పడిన దెబ్బ కూడా దేవతలకు మేలు చేసిందని చమత్కారం.
శ్లోకం 26
కంపితే దండఘాతేన కాంచనే తత్ర భూధరే | పౌలస్త్యతులితస్యాద్రేః పరిలుప్తమివ హ్రియా ||
తాత్పర్యం: రాజు దెబ్బకు ఆ బంగారు పర్వతం వణికిపోతుంటే, పూర్వం రావణుడు (పౌలస్త్యుడు) కదిలించిన కైలాస పర్వతానికి ఉన్న అవమానం లేదా సిగ్గు తొలగిపోయినట్లు అనిపించింది.
విశేషాలు: "కైలాసమే కాదు, మేరు పర్వతం కూడా వణికింది" అని లోకం అనుకుంటుందని, తద్వారా కైలాసానికి ఉన్న చిన్నతనం పోయిందని కవి భావన.
శ్లోకం 27
హాలాస్యనాథతనయ మవబుధ్య తతః స तम् | స్వం రూపం దర్శయన్నాహ సువినీతం సురాలయః ||
తాత్పర్యం: అప్పుడు ఆ మేరు పర్వతం, ఈ రాజు హాలాస్యనాథుడైన శివుని కుమారుడే అని గుర్తించి, తన దివ్య రూపాన్ని ధరించి వినయంగా రాజుతో ఇట్లు పలికింది.
విశేషాలు: రాజు యొక్క పరాక్రమాన్ని చూసి పర్వతం తన జడత్వాన్ని వీడి చేతన రూపాన్ని పొందింది.
శ్లోకం 28
అజ్ఞాసిషమహం న త్వా మాస్థితః స్థావరం వపుః | జానన్నిహ జగత్తత్త్వం జాతు న క్రోడుమర్హసి ||
తాత్పర్యం: "ఓ రాజా! నేను జడమైన (కదలని) శరీరంతో ఉండటం వల్ల నిన్ను గుర్తించలేకపోయాను. జగత్తు యొక్క సత్యాన్ని తెలిసిన నీవు నాపై కోపగించుకోవడం తగదు" అని పర్వతం వేడుకుంది.
విశేషాలు: క్షమాపణ కోరుతూ పర్వతం రాజును శాంతపరిచింది.
శ్లోకం 29
చూర్ణీకుర్యా అపి త్వం మాం చాపం చేత్ పితురేవ తే | స్వామినస్తస్య సా హానిః స్వస్య కిం పరిహీయతే ||
తాత్పర్యం: "నీవు నన్ను ముక్కలు చేయవచ్చు, కానీ నేను నీ తండ్రి (శివుని) విల్లును. ఒకవేళ నన్ను నాశనం చేస్తే అది నీ తండ్రికి కలిగే నష్టమే కదా! నీకు కలిగే లాభం ఏమిటి?" అని పర్వతం యుక్తిగా పలికింది.
విశేషాలు: తనను తాను కాపాడుకోవడానికి పర్వతం రాజుకు ధర్మాన్ని, సంబంధాన్ని గుర్తు చేసింది.
శ్లోకం 30
అస్తి మే బహుశః స్వర్ణ మత్యల్పమిదుముచ్యతే | అహమేవ తవాస్మి స్వం మనోహత్యోపయుంక్ష్వ మామ్ ||
తాత్పర్యం: "నా దగ్గర అపరిమితమైన బంగారం ఉంది. నీవు అడుగుతున్నది చాలా స్వల్పం. నేను నీ సొత్తు వంటివాడినే, నీకు ఎంత కావాలో అంత బంగారాన్ని తీసుకో" అని మేరు పర్వతం అంగీకరించింది.
విశేషాలు: 'మనోహత్య' అనగా కోరిక తీరే వరకు అని అర్థం.
శ్లోకం 31
ఇతి ప్రసాదితస్తేన దర్శితశ్చ మహాఖనిమ్ | జగ్రాహ వివిధం హేమ భిత్త్వా చండాయుధేన సః ||
తాత్పర్యం: ఆ విధంగా పర్వతం ప్రార్థించగా, అది చూపించిన పెద్ద బంగారు గనిని రాజు తన చండాయుధంతో భేదించి, రకరకాల బంగారాన్ని సేకరించాడు.
విశేషాలు: రాజు తన పరాక్రమంతో ప్రజల కరువు తీర్చడానికి అవసరమైన సంపదను సాధించాడు.
శ్లోకం 32
నభశ్చరహయాకృష్టై ర్నరదేవః పరశ్శతైః | దుష్ప్రాప మపి మనోభి రనోభిస్తదుపాహరత్ ||
తాత్పర్యం: మనస్సుతో కూడా ఊహించలేనంత సంపదను, ఆకాశంలో ప్రయాణించే గుర్రాలతో కూడిన వందలాది బండ్ల (అనోభిః) మీద వేసుకుని ఆ రాజు తన నగరానికి తీసుకువచ్చాడు.
విశేషాలు: సంపద యొక్క రాశిని వర్ణించడానికి వందలాది బండ్ల ప్రస్తావన చేయబడింది.
శ్లోకం 33
స చామీకరవర్షేణ సర్వం ప్రకృతిమండలమ్ | పాలయామాస నృపతిః పాండ్యో యావదవగ్రహమ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ పాండ్య రాజు, కరువు తీరే వరకు తన ప్రజలందరినీ ఆ బంగారు వర్షంతో (ధన సహాయంతో) కాపాడి, చక్కగా పరిపాలించాడు.
విశేషాలు: రాజు తన ప్రజల పట్ల గల బాధ్యతను, కరువు సమయంలో బంగారాన్ని ఉపయోగించి వారిని రక్షించిన తీరును ఈ శ్లోకం కొనియాడుతోంది.
అదనపు గమనికలు (Notes):
అనోభిః: అంటే బండ్లు (Carts) అని అర్థం (శ్లోకం 32).
పాఠాంతరం: శ్లోకం 25లో 'తే' అనే పదానికి బదులుగా కొన్ని ప్రతులలో వేరే పాఠం ఉండవచ్చు.
శ్లోకం 34
తథా వవర్ష కనకం భూయోభూయః స భూతలే | అవగ్రహం యథా నిత్యమాచకాంక్షుః శరీరిణః ||
తాత్పర్యం: ఆ ఉగ్రపాండ్య రాజు భూమిపై ఎంతగా బంగారాన్ని కురిపించాడంటే, ఆ సంపదను చూసి ప్రజలు కరువు (అనావృష్టి) ఎప్పుడూ ఉంటే బాగుండును అని కోరుకునేలా ఆశ్చర్యం కలిగింది.
విశేషాలు: రాజు ప్రజలను అంతటి వైభవంతో ఆదుకున్నాడని, కరువు కష్టాన్ని మర్చిపోయేలా సంపదను పంచాడని కవి ఇక్కడ అతిశయోక్తితో వర్ణించారు.
శ్లోకం 35
స కాంతిమత్యాం ప్రేయస్యాం చంద్రమౌలేరనుగ్రహాత్ | పుత్రం యథార్థనామానం వీరపాండ్యమవిందత ||
తాత్పర్యం: చంద్రశేఖరుడైన శివుని అనుగ్రహం వల్ల ఆ రాజు తన ప్రియురాలైన కాంతిమతీ దేవి యందు 'వీరపాండ్యుడు' అనే సార్థక నామధేయుడైన (పేరుకు తగ్గ పరాక్రమవంతుడైన) కుమారుడిని పొందాడు.
విశేషాలు: తండ్రి ఉగ్రపాండ్యుడైతే, కుమారుడు వీరపాండ్యుడై ఆ వంశ కీర్తిని నిలబెట్టాడని భావం.
శ్లోకం 36
విన్యస్య సకలాం పృథ్వీం వీరపాండ్యే మహీపతిః | ప్రవివేశ పరం ధామ పరమానందలక్షణమ్ ||
తాత్పర్యం: ఉగ్రపాండ్యుడు సమస్త భూమండల భారమును తన కుమారుడైన వీరపాండ్యునిపై ఉంచి, పరమానంద స్వరూపమైన పరమశివుని దివ్యధామాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందాడు.
విశేషాలు: ధర్మబద్ధమైన పాలన ముగించి, తగిన వారసుడికి రాజ్యాన్ని అప్పగించి మోక్షం పొందడం ఉత్తమ రాజుల లక్షణంగా చెప్పబడింది.
శ్లోకం 37
తస్మిన్ భక్త్యా చ పూజాభిస్తపసా చాంబికాపతేః | పుత్రాదపి విశేషేణ పౌత్రే ప్రీతిరవర్ధత ||
తాత్పర్యం: అంబికాపతియైన శివుడికి ఉగ్రపాండ్యుని (కుమారుడు) కంటే, అతని భక్తికి, పూజలకు మరియు తపస్సుకు మెచ్చి మనుమడైన వీరపాండ్యునిపై ప్రీతి మెండుగా పెరిగింది.
విశేషాలు: భగవంతుడు భక్తికి వశుడవుతాడని, వంశ పారంపర్యంగా వస్తున్న భక్తిని చూసి శివుడు మురిసిపోయాడని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకం 38
జిజ్ఞాసమానాః శ్రుత్యర్థం సేవయా సుందరేశితుః | కణ్వాదయో మునివరాః కదంబవనమాయయుః ||
తాత్పర్యం: వేదాల యొక్క గూఢార్థాలను తెలుసుకోవాలనే కోరికతో కణ్వుడు మొదలైన మునిశ్రేష్ఠులు సుందరేశ్వరుని సేవించుకోవడానికి కదంబవనానికి (మధురై) వచ్చారు.
విశేషాలు: జ్ఞాన సముపార్జన కోసం పరమశివుడిని ఆశ్రయించడం మునుల ఆచారం.
శ్లోకం 39
తపోభిః కర్మభిర్ధ్యానైర్దానైరపి పృథగ్విధైః | నిన్యుః సంవత్సరం పూర్ణం నియతాస్తే శివాంతికే ||
తాత్పర్యం: ఆ మునులు ఇంద్రియ నిగ్రహంతో శివుని సన్నిధిలో తపస్సు, నిత్యకర్మలు, ధ్యానం మరియు వివిధ రకాల దానాలు చేస్తూ ఒక సంవత్సరం కాలం గడిపారు.
విశేషాలు: జ్ఞానసిద్ధికి ముందు చిత్తశుద్ధి కోసం మునులు చేసిన సాధన ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకం 40
ప్రసన్నః సుందరేశోఽథ భక్తిలేశవశంవదః | విప్రరూపేణ విప్రేభ్యో వివవార నిజం వపుః ||
తాత్పర్యం: స్వల్ప భక్తికి కూడా లోనయ్యే సుందరేశ్వరుడు ఆ మునులపై ప్రసన్నుడై, ఒక బ్రాహ్మణ రూపంలో వారికి తన నిజ స్వరూపాన్ని (జ్ఞానాన్ని) వెల్లడించడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
విశేషాలు: భగవంతుడు గురువుగా వచ్చి భక్తుల సంశయాలను తీరుస్తాడనే సత్యం ఇక్కడ వెల్లడైంది.
శ్లోకం 41
ఉపసన్నః స మునిభిః సన్నిధౌ సుందరేశితుః | వ్యాఘ్రచర్మాసనో వేదాన్ వ్యాఖ్యాతుముపచక్రమే ||
తాత్పర్యం: సుందరేశ్వరుని సన్నిధిలో ఆ బ్రాహ్మణ రూపధారియైన శివుడు పులిచర్మంపై ఆసీనుడై, మునులందరూ చుట్టూ కొలువుండగా వేదాల అర్థాలను వివరించడం ప్రారంభించాడు.
విశేషాలు: శివుడు దక్షిణామూర్తి వలె జ్ఞానబోధ చేస్తున్న ఘట్టాన్ని ఇది సూచిస్తోంది.
శ్లోకం 42
అస్తి వాగ్బ్రహ్మ తత్ కించిదఖిలోత్పత్తికారణమ్ | ప్రణవోంకారతారాది పర్యాయగణఘోషితమ్ ||
తాత్పర్యం: సమస్త సృష్టికి కారణమైన 'వాగ్బ్రహ్మము' (శబ్ద బ్రహ్మము) ఒకటి ఉంది. దీనినే ప్రణవము, ఓంకారము, తారకము మొదలైన పేర్లతో పిలుస్తారు.
విశేషాలు: వేదార్థానికి మూలమైన ఓంకారం గురించి ఇక్కడ వివరణ మొదలైంది.
శ్లోకం 43
తదేకధా త్రిధా విప్రాశ్చతుర్ధా పంచధా స్థితమ్ | అపి ద్వాదశధా భిన్నమాగమేషూపదిశ్యతే ||
తాత్పర్యం: "ఓ బ్రాహ్మణులారా! ఆ ప్రణవం ఒక్కటిగా ఉన్నా, మూడుగా (అ-ఉ-మ), నాలుగుగా, ఐదుగా, చివరికి పన్నెండు విధాలుగా శాస్త్రాలలో ఉపదేశించబడింది."
విశేషాలు: ఏకమై ఉన్న పరబ్రహ్మము ఉపాసన కోసం అనేక విధాలుగా ఎలా విస్తరించిందో ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకం 44
తతో వ్యాహృతయస్తాభ్యో గాయత్రీ విశ్వపావనీ | తతో వేదాః సోపభేదాస్తేభ్యః సర్వం చ వాఙ్మయమ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ ప్రణవం నుండి వ్యాహృతులు (భూః భువః స్వః), వాటి నుండి విశ్వాన్ని పవిత్రం చేసే గాయత్రీ మంత్రం, దాని నుండి ఉపవేదాలతో కూడిన వేదాలు, తదనంతరం సమస్త వాఙ్మయం ఉద్భవించాయి.
విశేషాలు: సమస్త విద్యలకు, వేదాలకు ఓంకారమే మూలమని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తోంది.
శ్లోకం 45
ప్రభావం తస్య తారస్య బ్రూయాం శబ్దేన కేన వః | తత్ప్రసూతా గిరః సర్వాస్తద్వ్యాప్యా వ్యాపకస్తు సః ||
తాత్పర్యం: "ఆ తారక మంత్రం (ఓంకారం) యొక్క ప్రభావాన్ని నేను ఏ మాటలతో చెప్పగలను? సమస్త వాక్కులు దాని నుండి పుట్టినవే. వాటన్నింటిలోనూ అది వ్యాపించి ఉంది, కానీ అది అన్నింటికంటే గొప్పది (వ్యాపకము)."
విశేషాలు: శబ్దానికే అందని ఓంకార వైభవాన్ని శివుడు మునులకు వివరిస్తూ చేసిన ఉద్బోధ ఇది.
శ్లోకం 46
ఏకమాతృప్రసూతానా మైకమత్యప్రవర్త్తినామ్ | స్వవైమత్యేన వైమత్యం శాస్త్రాణాం బాలిశా జగుః ||
తాత్పర్యం: ఒకే తల్లి (వేదమాత) నుండి పుట్టినవి, ఒకే పరమార్థాన్ని బోధించేవి అయిన శాస్త్రాల మధ్య భేదాలు ఉన్నాయని కేవలం మూర్ఖులు మాత్రమే అంటారు. తమ స్వంత బుద్ధి భేదం వల్ల వారు శాస్త్రాలలో విరోధాన్ని చూస్తారు.
विశేషాలు: శాస్త్రాలన్నీ వేర్వేరు మార్గాలను సూచించినప్పటికీ, వాటన్నింటి లక్ష్యం ఒక్కటేనని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.
శ్లోకం 47
అస్తి యత్ పరమం జ్యోతి రస్మిన్ లింగే తిరోహితమ్ | తదేవ సకలైః శబ్దై స్తాత్పర్యవిషయీకృతమ్ ||
తాత్పర్యం: ఈ లింగమునందు ఏ పరమ జ్యోతి (పరమాత్మ) నిగూఢమై ఉన్నదో, సమస్త శబ్దాలు ఆ జ్యోతినే తమ తాత్పర్యంగా కలిగి ఉన్నాయి.
विశేషాలు: లోకంలోని ప్రతి మాటా, ప్రతి శబ్దము చివరికి ఆ పరమశివుడినే తెలియజేస్తాయని భావం.
శ్లోకం 48
అంగాని మంత్రాస్తంత్రాణి శాస్త్రాణి నిగమా అపి | అంతతో లోకగాథా అప్యత్రైవాయాంతి విశ్రమమ్ ||
తాత్పర్యం: వేదాంగాలు, మంత్రాలు, తంత్రాలు, శాస్త్రాలు, వేదాలు మరియు లోకంలో ప్రచారంలో ఉన్న గాథలు కూడా చివరికి ఈ పరమశివుని యందే లయమై విశ్రాంతిని పొందుతాయి.
विశేషాలు: జ్ఞానమంతా పరమేశ్వరుడి నుండి ఉద్భవించి, తిరిగి ఆయనలోనే చేరుతుందని వర్ణన.
శ్లోకం 49
ఇమా గిరః సమస్తాశ్చ రుద్రాయ స్థిరధన్వనే | ఇతి బ్రువాణా వాణీ వః ప్రమాణమకుతోభవా ||
తాత్పర్యం: "ఈ వాక్కులన్నీ స్థిరమైన విల్లును ధరించిన రుద్రుని కొరకే" అని వేదం (యజుర్వేదం) చెబుతోంది. ఆ వేదవాక్కే మీకు తిరుగులేని ప్రమాణం.
विశేషాలు: శివుని సర్వోన్నతత్వాన్ని నిరూపించడానికి కవి ఇక్కడ వేద ప్రమాణాన్ని ఉదాహరించారు.
శ్లోకం 50
సర్వానుగ్రాహిణీ శక్తిః శంభోరనతిరేకిణీ | తామప్రపద్య తత్తత్త్వం న శబ్దైరవధార్యతే ||
తాత్పర్యం: శివుని కంటే భిన్నం కానిది, అందరినీ అనుగ్రహించేది అయిన ఆ పరాశక్తిని శరణు వేడకుండా, కేవలం మాటలతో ఆ పరమ తత్త్వాన్ని గ్రహించడం సాధ్యం కాదు.
विశేషాలు: శివతత్త్వ జ్ఞానానికి శక్తి (మీనాక్షి) అనుగ్రహం తప్పనిసరని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.
శ్లోకం 51
ఆరోహంత ఇవ స్తోక మవరోహంతి భూయసా | జానంత ఇవ ముహ్యంతి తత్పాదవిముఖా జనాః ||
తాత్పర్యం: శివుని పాద పద్మాలను ఆశ్రయించని వారు, తాము కొంచెం జ్ఞానాన్ని సంపాదించామని అనుకుంటూనే అంతకంటే ఎక్కువగా అజ్ఞానంలోకి పడిపోతారు. వారు ఏదో తెలిసినట్లు కనిపిస్తారు కానీ లోలోపల మోహానికి గురవుతారు.
विశేషాలు: భక్తి లేని జ్ఞానం అశాశ్వతమని, అది పతనానికి దారితీస్తుందని హెచ్చరిక.
శ్లోకం 52
సా వక్తి సా వాచయతి సా చేతయతి సా చితిః | సా గతిః సా గమయతి సైవేయమ్ మీనలోచనా ||
తాత్పర్యం: ఆమే మాట్లాడుతుంది, మాట్లాడిస్తుంది, చైతన్యాన్ని కలిగిస్తుంది; ఆమే జ్ఞాన స్వరూపిణి. ఆమే గమ్యము, గమ్యాన్ని చేర్చేది కూడా ఆమే. అట్టి దివ్య స్వరూపిణి ఈ మీనాక్షీ దేవి.
विశేషాలు: మీనాక్షీ దేవిని సర్వవ్యాప్తమైన చిచ్ఛక్తిగా (జ్ఞాన శక్తిగా) కవి ఇక్కడ స్తుతించారు.
శ్లోకం 53
తామనన్యాః ప్రపద్యధ్వం తపోదానాధ్వరాదిభిః | వాఙ్మయం సర్వమేకస్థం తతో వః ప్రతిభాస్యతి ||
తాత్పర్యం: మీరు అనన్యమైన భక్తితో, తపస్సు, దానాలు, యజ్ఞాల ద్వారా ఆ దేవిని శరణు వేడండి. అప్పుడు సమస్త వాఙ్మయము (విద్యలు) ఒకే చోట ఉన్నట్లుగా మీకు సాక్షాత్కరిస్తాయి.
विశేషాలు: దేవి అనుగ్రహం కలిగితే సకల విద్యలు కరతలామలకం అవుతాయని మునులకు ఉపదేశం.
శ్లోకం 54
అనుగృహ్యైవమీశస్తాన్ మస్తన్యస్తేన పాణినా | మిషతామగ్రతస్తేషాం మూలలింగే తిరోదధే ||
తాత్పర్యం: ఈ విధంగా శివుడు ఆ మునుల తలలపై తన హస్తాన్ని ఉంచి అనుగ్రహించి, వారు చూస్తుండగానే అక్కడి మూలలింగంలో అంతర్థానమయ్యాడు.
विశేషాలు: భగవంతుడు గురువుగా వచ్చి శిష్యులను అనుగ్రహించి తిరిగి తన స్వరూపంలో లీనమైన ఘట్టం ఇది.
శ్లోకం 55
అథ కాలేన మహతా వీరపాండ్యో మహీపతిః | భూయసస్తనయాన్ లేభే భోగస్త్రీషు దురాశయాన్ ||
తాత్పర్యం: చాలా కాలం తర్వాత వీరపాండ్య రాజుకు, తన భోగకాంతల వల్ల దుర్మార్గులైన అనేకమంది కుమారుడు జన్మించారు.
विశేషాలు: కథలో రాబోయే సంఘర్షణకు ఇది పునాది. ధర్మపత్ని కాని వారి వల్ల కలిగిన సంతానం వల్ల కలిగే అనర్థాలను ఇది సూచిస్తోంది.
శ్లోకం 56
సమారాధ్యాథ బహుధా సాంబం హాలాస్యవల్లభమ్ | దేవో వంశకరం పుత్రం దేవ్యాం సముదపాదయత్ ||
తాత్పర్యం: అప్పుడు ఆ రాజు హాలాస్యనాథుడైన శివుడిని భక్తితో ఆరాధించగా, ఆ దేవుడే స్వయంగా తన దేవి (పట్టమహిషి) యందు వంశాన్ని నిలబెట్టే పుత్రుడిని ప్రసాదించాడు.
विశేషాలు: ధర్మబద్ధమైన సంతానం దైవానుగ్రహం వల్ల లభిస్తుందని భావం.
శ్లోకం 57
సర్వదా మృగయాసక్తః స జాతు విపినాంతరే | సంచరన్ రాజశార్దూలః శార్దూలేన నిపాతితః ||
తాత్పర్యం: ఎల్లప్పుడూ వేటపై ఆసక్తి కలిగిన పులి వంటి ఆ పరాక్రమవంతుడైన రాజు (వీరపాండ్యుడు), ఒకనాడు అడవిలో సంచరిస్తుండగా ఒక పులి చేత చంపబడ్డాడు.
विశేషాలు: వీరపాండ్యుని అంతిమ ఘట్టం ఇక్కడ వివరించబడింది. శార్దూలం (పులి) వంటి రాజు శార్దూలం చేతనే మరణించడం ఇక్కడ విశేషం.
అదనపు గమనికలు (Notes):
పౌత్రే ప్రీతిః: ఉగ్రపాండ్యుని కుమారుడైన వీరపాండ్యునిపై శివునికి కలిగిన అనురాగాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 58
తదేవ రంధ్రమసాద్య తస్య భోగవధూసుతాః | పరిలుంఠిత సర్వస్వాః పలాయంత తతస్తతః ||
తాత్పర్యం: వీరపాండ్యుని మరణమే అదనుగా భావించి, అతని భోగకాంతల కుమారులు రాజ్యంలోని సర్వస్వమును దోచుకుని, ఎక్కడికక్కడ పారిపోయారు.
విశేషాలు: రాజు మరణం తర్వాత ఏర్పడిన అరాజకత్వాన్ని, కేవలం స్వార్థం కోసమే ఉన్న పుత్రుల ప్రవర్తనను ఈ శ్లోకం వివరిస్తోంది.
శ్లోకం 59
కులవృద్ధాస్తతస్తస్య కుమారం పంచవార్షికమ్ | అభిషేక్తుం పదే తస్మిన్నన్యోన్యం సమమంత్రయన్ ||
తాత్పర్యం: అప్పుడు ఆ వంశంలోని పెద్దలందరూ కలిసి, వీరపాండ్యుని ఐదేళ్ల కుమారుడిని (పట్టమహిషి కుమారుడు) రాజ పదవిలో అభిషేకించాలని పరస్పరం ఆలోచించుకున్నారు.
విశేషాలు: పసివాడైనప్పటికీ, ధర్మబద్ధమైన వారసుడికి పట్టం కట్టడం ద్వారా రాజ్యాన్ని రక్షించాలని మంత్రులు, వృద్ధులు నిశ్చయించుకున్నారు.
శ్లోకం 60
మకుటేనాభిషేక్తవ్యమభిషేకేణ సుస్థిరే | రాజ్యే రత్నాని సంపాద్య మకుటం కర్తుమీష్మహే ||
తాత్పర్యం: "మకుటాభిషేకం జరగాలంటే రాజ్య పరిస్థితి స్థిరంగా ఉండాలి. అంతేకాక, పట్టాభిషేకానికి తగిన కిరీటాన్ని తయారు చేయడానికి అవసరమైన రత్నాలను ఇప్పుడు ఎక్కడ నుండి సంపాదించగలం?" అని వారు చర్చించుకున్నారు.
విశేషాలు: శత్రువులు, దాయాదులు ధనాన్ని దోచుకుపోవడం వల్ల కిరీటం తయారు చేయడానికి కూడా రత్నాలు లేని దైన్య స్థితి ఏర్పడింది.
శ్లోకం 61
అన్యోన్యాశ్రయదుస్థోఽయమభిషేకోఽస్య భాతి నః | న మిథ్యానుగ్రహః శంభోర్న విద్మః పునరాయతిమ్ ||
తాత్పర్యం: "ఈ అభిషేక ప్రయత్నం మాకు గందరగోళంగా ఉంది. అయితే శివుని అనుగ్రహం ఎప్పుడూ వ్యర్థం కాదు, కానీ భవిష్యత్తులో ఏం జరుగుతుందో మాకు తెలియడం లేదు" అని మంత్రులు ఆందోళన చెందారు.
విశేషాలు: దైవంపై భక్తి ఉన్నా, ప్రస్తుత కష్టాల వల్ల వారి మనస్సులో అనిశ్చితి నెలకొంది.
శ్లోకం 62
ఇతి చింతయతాం తేషాం అగ్రతః పాండ్యమంత్రిణాం | ఆవిరాసీత్ తదా శంభురాశ్రితో వైశ్యవిగ్రహమ్ ||
తాత్పర్యం: పాండ్య మంత్రులు ఈ విధంగా చింతిస్తున్న సమయంలో, పరమశివుడు ఒక వైశ్యుడి (రత్నాల వ్యాపారి) రూపం ధరించి వారి ముందు ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
విశేషాలు: తన భక్తుల కష్టాలను తీర్చడానికి శివుడు 'రత్నాలు అమ్మే వర్తకుని' రూపంలో లీలను ప్రారంభించాడు.
శ్లోకం 63
స భృత్యైర్బహుభిర్వీతః సమృద్ధ్యా పరయా జ్వలన్ | రత్నానాం వణిగస్మీతి రాజభృత్యానుపాసదత్ ||
తాత్పర్యం: ఎంతోమంది సేవకులతో కూడి, గొప్ప ఐశ్వర్యంతో ప్రకాశిస్తూ, "నేను రత్నాల వ్యాపారిని" అని చెప్పుకుంటూ ఆ శివుడు రాజ సేవకులను సమీపించాడు.
విశేషాలు: శివుని రాక మంత్రులలో ఆశను కలిగించింది. ఆయన వేషధారణ వ్యాపారికి తగినట్లుగా ఎంతో వైభవంగా ఉంది.
శ్లోకం 64
స భృత్యైరాహృతాం రత్నపేటీముద్ఘాటయన్ పురః | వైదగ్ధ్యం రత్నశాస్త్రేషు వ్యాకుర్వన్నాదదే గిరమ్ ||
తాత్పర్యం: తన సేవకులు తెచ్చిన రత్నాల పెట్టెను వారి ముందు తెరిచి, రత్న శాస్త్రంలో తనకు గల పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ ఆ వ్యాపారి (శివుడు) మాట్లాడటం మొదలుపెట్టాడు.
విశేషాలు: భగవంతుడు ఏ రూపం ధరించినా ఆ వృత్తిలో పరిపూర్ణతను ప్రదర్శిస్తాడని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.
శ్లోకం 65
సర్వే పశ్యంతి రత్నాని సర్వే బిభ్రతి చ స్వయమ్ | తత్త్వం తు బ్రహ్మణ ఇవ తేషాం నావైతి కశ్చన ||
తాత్పర్యం: "రత్నాలను అందరూ చూస్తారు, ధరిస్తారు. కానీ బ్రహ్మతత్వాన్ని తెలుసుకోవడం ఎంత కష్టమో, ఈ రత్నాల నిజమైన స్వభావాన్ని (జాతి, గుణదోషాలు) తెలుసుకోవడం కూడా అంత కష్టమే" అని ఆయన అన్నాడు.
విశేషాలు: రత్న శాస్త్రం యొక్క లోతును వివరిస్తూనే, పరోక్షంగా ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్ని శివుడు ఇక్కడ బోధించాడు.
శ్లోకం 66
పశుభావం బలస్య ప్రపన్నస్య పాకశాసితురధ్వరే | దేహధాతుభ్యో వరాద్ధాతుర్యదుద్భవః ||
తాత్పర్యం: పూర్వం ఇంద్రుని యజ్ఞంలో 'బలుడు' అనే అసురుడు పశువుగా బలి ఇవ్వబడినప్పుడు, అతని దేహంలోని వివిధ ధాతువుల నుండి రత్నాలు ఎలా ఉద్భవించాయో ఆ వ్యాపారి వివరించాడు.
విశేషాలు: రత్నాల పుట్టుక గురించి పౌరాణిక గాథను (బలాసుర వృత్తాంతం) ఇక్కడ ప్రస్తావించడం జరిగింది.
శ్లోకం 67
యా చ యజ్ఞవరాహస్య ఫేననిష్యందబిందుభిః | యా వీర్యాచ్చంద్రచూడస్య రత్నజాతిః పురాజని ||
తాత్పర్యం: యజ్ఞ వరాహమూర్తి నోటి నుండి చిందిన నురుగు బిందువుల వల్ల, అలాగే చంద్రశేఖరుడైన శివుని వీర్యం వల్ల పురాతన కాలంలో ఏ ఏ రత్న జాతులు పుట్టాయో ఆయన వివరించాడు.
విశేషాలు: సకల రత్నాల మూలాలు దైవికమైనవని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
శ్లోకం 68
యా దృఙ్మలాన్మహేంద్రస్య యా దధీచ్యస్థిమండలాత్ | యే చాకరా భువి స్వర్గే పాతాలే చ పృథగ్విధాః ||
తాత్పర్యం: ఇంద్రుని కంటి మలినం నుండి, దధీచి మహర్షి ఎముకల సమూహం నుండి ఉద్భవించిన రత్నాలు, అలాగే భూమి, స్వర్గ, పాతాళ లోకాలలో ఉండే వివిధ రత్న గనుల గురించి ఆయన తెలియజేశాడు.
విశేషాలు: వజ్రాలు దధీచి ఎముకల నుండి పుట్టాయని పురాణ ప్రసిద్ధం. ఆ వివరాలన్నీ ఆ వ్యాపారి మంత్రులకు వివరించాడు.
శ్లోకం 69
యా ఛాయా యాకృతేర్నిష్ఠా యః స్పర్శో యచ్చ గౌరవమ్ | యన్మానం యాని మూల్యాని యే దోషా యే చ వా గుణాః ||
తాత్పర్యం: రత్నాల కాంతి (ఛాయ), వాటి ఆకృతి, స్పర్శ, బరువు (గౌరవము), పరిమాణం, విలువలు మరియు వాటిలో ఉండే గుణదోషాల గురించి ఆ రత్న వ్యాపారి కూలంకషంగా వివరించాడు.
విశేషాలు: పట్టాభిషేకానికి కిరీటం తయారు చేయడానికి కావలసిన రత్న పరీక్షా విధానాన్ని శివుడు ఇక్కడ ముచ్చటించాడు
శ్లోకం 70
యే జాతిభేదా వివిధా జాత్యాభాసాశ్చ యే పునః | యే రాగకృత్రిమాః కేచిద్ యే చ సర్వాత్మకృత్రిమాః ||
తాత్పర్యం: రత్నాలలో ఉండే వివిధ జాతి భేదాలు, జాతి రత్నాల్లా కనిపించే నకిలీలు (జాత్యాభాసములు), రంగు అద్దిన కృత్రిమ రత్నాలు మరియు పూర్తిగా గాజు వంటి పదార్థాలతో చేసిన నకిలీ రత్నాల గురించి ఆ వ్యాపారి వివరించాడు.
విశేషాలు: రత్న పరీక్షలో అసలుకు, నకిలీకి మధ్య గల వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించే నేర్పును శివుడు ఇక్కడ ప్రదర్శించాడు.
శ్లోకం 71
యదా ధార్యం యథా ధార్యం యైర్ధార్యం యత్ర వా పునః | యథా క్రయో విక్రయో వా యథా దానప్రతిగ్రహౌ ||
తాత్పర్యం: ఏ రత్నాన్ని ఎప్పుడు ధరించాలి? ఎలా ధరించాలి? ఎవరు ధరించాలి? ఎక్కడ ధరించాలి? అలాగే వాటిని కొనేటప్పుడు, అమ్మేటప్పుడు, దానమిచ్చేటప్పుడు లేదా స్వీకరించేటప్పుడు పాటించవలసిన నియమాలను ఆయన వివరించాడు.
విశేషాలు: రత్న ధారణకు సంబంధించిన జ్యోతిష్య మరియు శాస్త్ర నియమాలను శివుడు మంత్రులకు బోధించాడు.
శ్లోకం 72
యశ్చైషాం రక్షణోపాయో యః పరీక్షావిధిక్రమః | యా చాప్యేషాముపనిషదధ్యాత్మమధిదైవతమ్ ||
తాత్పర్యం: రత్నాలను భద్రపరిచే ఉపాయాలు, వాటిని పరీక్షించే పద్ధతులు మరియు ఆ రత్నాలకు సంబంధించిన ఆధ్యాత్మిక రహస్యాలు (ఉపనిషత్తులు), వాటి అధిష్ఠాన దేవతల గురించి కూడా ఆయన తెలియజేశాడు.
విశేషాలు: రత్నాలు కేవలం అలంకార వస్తువులు మాత్రమే కాక, ఆధ్యాత్మిక శక్తిని కలిగి ఉంటాయని ఇక్కడ సూచించబడింది.
శ్లోకం 73
చాతుర్వర్ణ్యవ్యవస్థా యా యా స్త్రీపుంసవికల్పనా | జీవాజీవవిభాగో యో యా మర్త్యామరభోగ్యతా ||
తాత్పర్యం: రత్నాలలో ఉండే బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర అనే నాలుగు వర్ణాల విభజన, వాటిలోని స్త్రీ-పురుష భేదాలు, జీవమున్నవి-లేనివి అనే విభాగం మరియు మనుషులకు, దేవతలకు తగిన రత్నాల గురించి ఆయన వివరించాడు.
విశేషాలు: ప్రాచీన రత్న శాస్త్రం ప్రకారం రత్నాలకు కూడా వర్ణ భేదాలు, లింగ భేదాలు ఉంటాయని చెప్పబడింది.
శ్లోకం 74
యే చ దౌర్లభ్యసౌలభ్యే యేషా మౌత్పాతికీ జనిః | యదౌషధోపయోగిత్వం యాశ్చ సంజ్ఞాః పరశ్శతాః ||
తాత్పర్యం: ఏ రత్నాలు దొరకడం కష్టం, ఏవి సులభం? ప్రకృతి వైపరీత్యాల వల్ల పుట్టే రత్నాలేవి? వైద్య శాస్త్రంలో (ఔషధంగా) రత్నాల ఉపయోగం ఏమిటి? ఇలా రత్నాలకు ఉండే వందలాది పేర్లను ఆయన వివరించాడు.
విశేషాలు: ఆయుర్వేదంలో రత్న భస్మాలకు ఉన్న ప్రాధాన్యతను ఇక్కడ సూచించారు.
శ్లోకం 75
శక్తః కో వేదితుమిదం సర్వమేకం తమంతరా | రత్నం సమస్తదేవానాం రత్నసానుశరాసనమ్ ||
తాత్పర్యం: మేరు పర్వతాన్ని విల్లుగా ధరించిన వాడు, దేవతలందరిలో శ్రేష్ఠమైన రత్నం వంటివాడు అయిన ఆ పరమశివుడు తప్ప, ఇంతటి గూఢమైన రత్న శాస్త్రాన్ని మరెవరు చెప్పగలరు?
విశేషాలు: రత్న వ్యాపారి రూపంలో వచ్చింది సాక్షాత్తు శివుడేనని కవి ఇక్కడ ధ్రువీకరిస్తున్నారు.
శ్లోకం 76
నప్తాయం దేవపాండ్యస్య నన్వసౌ పార్థివాత్మజః | అర్హతీదం రత్నజాతమమూల్యం మదుపాహృతమ్ ||
తాత్పర్యం: "దేవపాండ్యుని (ఉగ్రపాండ్యుని) మనుమడు, వీరపాండ్యుని కుమారుడైన ఈ బాలుడు నేను తెచ్చిన ఈ అమూల్యమైన రత్నాలను ధరించడానికి తగినవాడు" అని ఆ వ్యాపారి పలికాడు.
విశేషాలు: రాజు యొక్క వంశోద్ధారకుడికి తగిన గౌరవాన్ని శివుడు ఇక్కడ ప్రకటించాడు.
శ్లోకం 77
అభినిర్వర్త్య కోటీరమభిషిచ్య చ పార్థివమ్ | రాజ్యే స్వస్థీకృతే దత్త రత్నమూల్యం యథోచితమ్ ||
తాత్పర్యం: "ఈ రత్నాలతో కిరీటాన్ని తయారు చేసి, బాలుడికి పట్టాభిషేకం చేయండి. రాజ్యం సుస్థిరమైన తర్వాత ఈ రత్నాల వెల చెల్లించండి" అని ఆ వ్యాపారి మంత్రులతో అన్నాడు.
విశేషాలు: సంక్షోభంలో ఉన్న రాజ్యానికి శివుడు అప్పుగా రత్నాలను ఇచ్చి ఆదుకున్నాడని భావం.
శ్లోకం 78
ఇత్యుదీర్య మణీన్ దివ్యాన్ దత్వా తేభ్యః స కాంక్షితాన్ | సద్యస్తిరోదధే తేషాం సమక్షం సపరిచ్ఛదః ||
తాత్పర్యం: ఈ విధంగా పలికి, వారికి కావలసిన దివ్యమైన రత్నాలను ఇచ్చి, తన సేవకులతో సహా ఆ వ్యాపారి మంత్రుల కళ్లెదుటే అదృశ్యమయ్యాడు.
విశేషాలు: వచ్చినవాడు సామాన్య వర్తకుడు కాదని, దైవమేనని మంత్రులకు అర్థమైంది.
శ్లోకం 79
చిహ్నేన తేన తే సర్వే చింతయంతస్తమీశ్వరమ్ | ప్రశశంసుః శిశోర్భాగ్యం బాష్పగద్గదయా గిరా ||
తాత్పర్యం: ఆ అద్భుత చిహ్నాన్ని చూసి, వారంతా ఆ పరమేశ్వరుని ధ్యానిస్తూ, ఆ పసివాడైన రాజు యొక్క అదృష్టాన్ని చూసి కళ్లెంబడి నీళ్లు వస్తుండగా గద్గద స్వరంతో కొనియాడారు.
విశేషాలు: దైవమే స్వయంగా వచ్చి రత్నాలు ఇవ్వడం ఆ బాలుని పుణ్యబలమని మంత్రులు భావించారు.
శ్లోకం 80
సద్యో నిర్మాణ్య తే మౌలిం శాస్త్రదృష్టేన వర్త్మనా | అభ్యషింజన్ నృపం బాలమఖిలా రాజమంత్రిణః ||
తాత్పర్యం: మంత్రులందరూ వెంటనే ఆ రత్నాలతో శాస్త్రోక్తంగా కిరీటాన్ని చేయించి, ఆ చిన్నారి రాజుకు పట్టాభిషేకం చేశారు.
విశేషాలు: అడ్డంకులన్నీ తొలగిపోయి, దైవదత్తమైన రత్నాలతో రాజ్యపాలన ప్రారంభమైంది.
శ్లోకం 81
దృష్ట్యా దయార్ద్రయైవాయం దేవదేవస్య శూలినః | అభిషిక్తః పురా పశ్చాదభ్యషిచ్యత మంత్రిభిః ||
తాత్పర్యం: ఆ బాలుడు మంత్రుల చేత అభిషేకించబడడానికంటే ముందే, శూలపాణి అయిన పరమశివుని కరుణాదృష్టితో అభిషేకించబడ్డాడు.
విశేషాలు: రాజ్యాధికారం కంటే దైవానుగ్రహం గొప్పదని, శివుని చూపు పడటమే అసలైన పట్టాభిషేకమని కవి ముక్తాయించారు.
శ్లోకం 82
తస్యాభిషేకపాండ్యాఖ్యా తదాది భువి పప్రథే | ఈదృశం భక్తసౌలభ్యమిందుచూడస్య దేహిషు ||
తాత్పర్యం: ఆ పసివానికి 'అభిషేక పాండ్యుడు' అనే పేరు అప్పటి నుండి భూలోకంలో ప్రసిద్ధి చెందింది. చంద్రశేఖరుడైన శివుడు తన భక్తుల పట్ల ఎంతటి సులభుడు (సులభంగా అనుగ్రహించేవాడు) అనడానికి ఇది నిదర్శనం.
విశేషాలు: స్వయంగా భగవంతుడే రత్నాలు ఇచ్చి పట్టాభిషేకం జరిపించాడు కాబట్టి అతనికి 'అభిషేక పాండ్యుడు' అనే సార్థక నామధేయం కలిగింది.
శ్లోకం 83
యదచేష్టత యత్ ప్రాహ స బాలః పాండ్యభూపతిః | తత్సర్వం వరివస్యేతి జగ్రాహ మధురేశ్వరః ||
తాత్పర్యం: ఆ బాలరాజు చేసే ప్రతి పనిని, మాట్లాడే ప్రతి మాటను ఆ మధురేశ్వరుడు (సుందరేశ్వరుడు) తన సేవగా, పూజగా భావించి స్వీకరించాడు.
విశేషాలు: నిష్కల్మషమైన పసివాని చేష్టలు భగవంతునికి పరమ ప్రీతిని కలిగిస్తాయని దీని భావం.
శ్లోకం 84
యదవస్త యదాజఘౌ యదభుక్త యదాలిపత్ | యద్ దధౌ చ స సర్వం తచ్ఛివ ఏవ నివేదితమ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ బాలుడు ధరించే వస్త్రాలు, వాసన చూసే పుష్పాలు, తినే ఆహారం, పూసుకునే గంధం మరియు ధరించే ఆభరణాలు - వీటన్నింటినీ ముందుగా శివుడికే సమర్పించేవాడు.
విశేషాలు: సర్వమూ శివార్పణ బుద్ధితో జీవించే ఆ బాలుని భక్తి ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకం 85
దిదృక్షా శివలింగేషు శుశ్రూషా శివవైభవే | చికీర్షా శివపూజాసు శిశోరేవాస్య కౌతుకమ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ పసివానికి శివలింగాలను చూడాలనే ఆశ, శివుని వైభవాన్ని వినాలనే కోరిక, శివపూజలు చేయాలనే ఉత్సాహం నిరంతరం ఉండేవి.
విశేషాలు: చిన్న వయసులోనే అతనికి శివభక్తి తప్ప వేరే వ్యాపకం లేదని కవి చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 86
రత్నదస్య విభోర్లింగం రత్నైరేవాభ్యపూజయట్ | అధమర్ణం స్వమాత్మానం స జానన్ శాశ్వతీః సమాః ||
తాత్పర్యం: తనకు రత్నాలు ఇచ్చిన ఆ శివుని పట్ల తాను ఎప్పటికీ రుణపడి ఉన్నానని భావిస్తూ, ఆ బాలుడు చాలా ఏళ్ల పాటు శివలింగాన్ని అమూల్యమైన రత్నాలతోనే పూజించాడు.
విశేషాలు: భగవంతుడు ఇచ్చిన దానిని తిరిగి భగవంతునికే సమర్పించడం కృతజ్ఞతా భావానికి నిదర్శనం.
శ్లోకం 87
దేవస్తస్మై శిలాస్వేవ దదౌ రత్నాని కానిచిత్ | సర్వవస్తుషు రత్నాని స తస్మై సముపాహరత్ ||
తాత్పర్యం: ఆ బాలుడు భక్తితో సమర్పించే సాధారణ రాళ్లలో కూడా శివుడు రత్నాలను చూసేవాడు; అదే విధంగా ఆ బాలుడు కూడా సమస్త వస్తువులలో ఉన్న రత్నతుల్యమైన సారాన్ని శివుడికే సమర్పించేవాడు.
విశేషాలు: భక్తుడి భావమే ప్రధానమని, రాయిని ఇచ్చిన అది రత్నంగానే శివుడు స్వీకరిస్తాడని భావం.
శ్లోకం 88
వాసవో జాతుచిత్ కర్తుం వార్షికం కమలార్చనమ్ | ప్రాప్తస్తేన కృతాం శంభోః పశ్యన్ పూజామలజ్జత ||
తాత్పర్యం: ఒకప్పుడు దేవేంద్రుడు ప్రతి ఏటా చేసే పద్మపూజ కోసం మధురై వచ్చాడు. అక్కడ ఆ బాలుడు శివునికి చేస్తున్న అద్భుతమైన పూజను చూసి, తన పూజ దాని ముందు తక్కువగా ఉందని ఇంద్రుడు సిగ్గుపడ్డాడు.
విశేషాలు: ఇంద్రుని వైభవం కంటే ఆ పసివాని భక్తి గొప్పదని ఇక్కడ నిరూపించబడింది.
శ్లోకం 89
కథాంతరే కదాచిత్ స కథయామాస పాశినే | భక్తవాత్సల్యమీశస్య భక్తిం పాండ్యశిశోశ్చ తామ్ ||
తాత్పర్యం: ఇంద్రుడు మరొక సందర్భంలో వరుణునితో (పాశినే) మాట్లాడుతూ, శివుని యొక్క భక్తవాత్సల్యాన్ని మరియు ఆ పాండ్య బాలుని గొప్ప భక్తిని గురించి వివరించాడు.
విశేషాలు: ఒక భక్తుని కీర్తి దేవలోకంలో కూడా చర్చించుకోబడటం అతని భక్తి గొప్పతనానికి సాక్ష్యం.
శ్లోకం 90
ప్రేక్ష్య తద్ ద్వయమపి శక్రభాషితం తతః శివం స్వయమపి తత్ర సేవితమ్ | జలగ్రహామయమృదితో జలేశ్వరః పురం నిజం పునరగమత్ సవిస్మయః ||
తాత్పర్యం: ఇంద్రుడు చెప్పిన విషయాలను విని, జలాధిపతియైన వరుణుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. తాను కూడా ఆ శివుని సేవించాలని భావించి, జల సంబంధమైన వ్యాధుల నుండి ఉపశమనం పొంది, విస్మయంతో తిరిగి తన నగరానికి వెళ్లాడు.
విశేషాలు: వరుణుడు కూడా మధురై క్షేత్ర మహిమను, ఆ బాలుని భక్తిని స్వయంగా దర్శించాడు.
శ్లోకం 91
కస్తూరీ హిమవాలుకా హిమపయః శ్రీగంధ గోరోచనా- కాశ్మీరైరనులేపితః పశుపతిః పాండ్యాత్మజేనాసకృత్ | కస్తూరీఘనసారసుందర ఇతి ఖ్యాతిం తదాది శ్రితొ యేనాద్యాపి సమీహతే తనుభృతాం తామేవ సేవాం పరామ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ పాండ్య కుమారుడు పదేపదే శివునికి కస్తూరి, పచ్చకర్పూరం (హిమవాలుక), పన్నీరు, మంచిగంధం, గోరోచనం మరియు కుంకుమపువ్వులతో అభిషేకం చేసేవాడు. అందువల్ల శివునికి 'కస్తూరీ ఘనసార సుందరుడు' అనే పేరు వచ్చింది. నేటికీ భగవంతుడు తన భక్తుల నుండి అటువంటి ఉత్తమమైన సేవనే కోరుకుంటున్నాడు.
విశేషాలు: భక్తుడు ప్రేమతో చేసిన అలంకారం వల్ల భగవంతునికి ఒక విశిష్ట నామం రావడం ఇక్కడి విశేషం.
వరామ్ (వరామ్)
వివరణ: "ఇతి ఖ-పుస్తకే పాఠః"
· తాత్పర్యం: 'శ్రేష్ఠమైన' లేదా 'ఉత్తమమైన' అని అర్థం.
· విశేషాలు: 91వ శ్లోకం చివరి పాదంలో "తామేవ సేవాం పరామ్" (అత్యుత్తమమైన ఆ సేవనే) అని ఉంది. కొన్ని తాళపత్ర ప్రతులలో (ఖ-పుస్తకము) 'పరామ్' అనే పదానికి బదులుగా 'వరామ్' అనే పాఠాంతరం ఉంది. ఈ రెండు పదాలకు కూడా 'శ్రేష్ఠమైన' అనే అర్థం వస్తుంది. అంటే, అభిషేక పాండ్యుడు చేసిన ఆ విశిష్టమైన సేవనే భగవంతుడు ఇప్పటికీ భక్తుల నుండి కోరుకుంటున్నాడని భావం.
శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితులు విరచించిన శివలీలార్ణవములోని చతుర్దశ సర్గ సమాప్తము.