శ్రీ శివలీలార్ణవము 15వ సర్గ

 

శ్రీ శివలీలార్ణవము 15వ సర్గ

శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితుల వారు రచించిన "శ్రీ శివలీలార్ణవము" లోని 15వ సర్గకి చెందిన శ్లోకాల ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు 02 03  2026

 1వ శ్లోకం

శ్లోకం:

సలిలాధిపతిప్రచోదితఃసరిదీశో మధురాజిఘృక్షయా |

వవృధే విజితోఽపి సన్ పురా సమయే కస్య న సంభవేద్ భ్రమః ||

తాత్పర్యం:

పూర్వం పాండ్య రాజు చేత జయించబడినప్పటికి, వరుణుని ప్రేరణతో సముద్రుడు మధురా నగరాన్ని మింగివేయాలనే కోరికతో ఉప్పొంగి పెరిగాడు. కాలం కలిసి రానప్పుడు ఎవరికైనా ఇటువంటి భ్రమ (వివేకహీనత) కలుగడం సహజమే కదా!

విశేషములు:

• ఇక్కడ సముద్రుని అజ్ఞానం వర్ణించబడింది. పూర్వం ఓడిపోయినా, మళ్ళీ శివుని నిలయమైన మధురపైకి రావడం అతని వినాశకాలానికి సూచన.
• "వినాశకాలే విపరీత బుద్ధిః" అనే లోకోక్తిని ఈ శ్లోకం స్ఫురింపజేస్తోంది.

---

2వ శ్లోకం

శ్లోకం:

సభభిద్రవతా శనైః శనైః సలిలానాం నిధినాతిభీషితాః |

శరణం నృపతిం యయుః ప్రజాః స చ హాలాస్యనికేతనం హరమ్ ||

తాత్పర్యం:

మెల్లమెల్లగా ముందుకు దూసుకొస్తున్న సముద్రుడిని చూసి భీతి చెందిన ప్రజలందరూ తమ రాజైన పాండ్యుడిని శరణు వేడారు. ఆ రాజు వెంటనే హాలాస్య క్షేత్రంలో వెలసిన పరమశివుడిని ఆశ్రయించాడు.

విశేషములు:

• ప్రజల కష్టాలను తీర్చవలసిన బాధ్యత రాజుది, రాజు ఆపదలో ఉన్నప్పుడు దైవాన్ని ఆశ్రయించడం ఉత్తమ ధర్మమని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

---

3వ శ్లోకం

శ్లోకం:

చతురశ్చికురాన్ జటాపదాచ్చతురః స్వానవచిత్య శంకరః |

పరిపశ్యతి పాండ్యభూపతౌ విచకార త్వరితం విహాయసి ||

తాత్పర్యం:

పాండ్య రాజు చూస్తుండగానే, శంకరుడు తన జటాజూటం నుండి నాలుగు వెంట్రుకలను పీకి వేగంగా ఆకాశంలోకి విసిరాడు.

విశేషములు:

• శివుని జటలు అపారమైన శక్తికి నిలయాలు. గంగను ధరించిన ఆ జటల నుండే ఇప్పుడు సముద్రుడిని అణచివేసే శక్తి వెలువడబోతోంది.

---

4వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అపిబన్నధిగత్య మేఘతాం సకలం తే సలిలం సరస్వతః |

పరిశుష్క ఇవాస్తృతః పటః ప్రదరస్థానగతం జలాంజలిమ్ ||

తాత్పర్యం:

శివుడు విసిరిన ఆ నాలుగు జటలు నాలుగు మేఘాలుగా మారి, సముద్రుని నీటినంతటినీ తాగేశాయి. అది ఎలా ఉందంటే, ఎండిపోయిన ఒక గుడ్డ నేలపై ఉన్న కొద్దిపాటి నీటిని పీల్చుకున్నంత సులభంగా సముద్ర జలమంతా మాయమైపోయింది.

విశేషములు:

• అనంతమైన సముద్ర జలం శివుని మాయా మేఘాల ముందు ఒక దోసిలి నీళ్లంత అల్పంగా మారిపోయిందని ఇక్కడ అతిశయోక్తిగా వర్ణించబడింది.

---

5వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అపి వీక్ష్య తదద్భుతం మహద్ వరుణో న వ్యరమత్ పరీక్షణాత్ |

విబుధేష్వపి చేదియం దశా మతిభేదో మనుజేషు నాద్భుతః ||

తాత్పర్యం:

అంతటి అద్భుతాన్ని చూసినా వరుణుడు తన పంతం వీడక, శివుడిని పరీక్షించడం ఆపలేదు. దేవతల్లోనే ఇలాంటి మొండితనం ఉంటే, ఇక సామాన్య మానవులలో మతిభ్రమ కలగడంలో ఆశ్చర్యం ఏముంది?

విశేషములు:

• దైవ లీలను గుర్తించలేని అహంకారం ఎంతటి వారికైనా పతనాన్ని కలిగిస్తుందని కవి చమత్కరించారు.

---

6వ శ్లోకం

శ్లోకం:

ప్రహితా వరుణేన తోయదాః కృతవైరప్రతియాతనేచ్ఛవః |

ప్రలయాగమభైరవై రవైః కబలీచక్రురివాఖిలం నభః ||

తాత్పర్యం:

వరుణుడు పంపిన మేఘాలు పగ తీర్చుకోవాలనే కోరికతో, ప్రళయ కాలంలో వచ్చే భయంకరమైన శబ్దాలు చేస్తూ ఆకాశమంతటినీ కమ్మేశాయి.

విశేషములు:

• సముద్రుడు ఓడిపోయినా, వరుణుడు మేఘాల ద్వారా యుద్ధాన్ని ప్రకటించడం అతని పట్టుదలను సూచిస్తోంది.

---

7వ శ్లోకం

శ్లోకం:

సుదృశాం కలహస్పృశామపి కటుభిర్మమృజే స్వయమాలింగననర్మహేతుభిః |

ఘనారవైస్తరుణానామపరాధభీరుతా ||

తాత్పర్యం:

ఆ మేఘాల భయంకర గర్జనలు వినగానే, అంతకుముందు కోపంతో గొడవపడుతున్న ప్రేమికులు భయంతో ఒకరినొకరు కౌగిలించుకున్నారు. ఆ శబ్దాలు యువకుల తప్పులను క్షమింపజేసి, వారి మధ్య సఖ్యతను పెంచే నెపంగా మారాయి.

విశేషములు:

• భయంకరమైన మేఘ గర్జనలు కూడా శృంగార రసానికి ఎలా తోడ్పడ్డాయో కవి ఇక్కడ రమ్యంగా వర్ణించారు.

---

8వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అపరాద్ధశరం శరవృతః సకృదాకర్షణసన్నదోర్లతమ్ |

మదనస్య చిరోజ్ఝితం ధనుః పరిచేతవ్యమివాభవత్ పునః ||

తాత్పర్యం:

చాలా కాలంగా వాడకుండా వదిలేసిన మన్మథుని విల్లు, ఇప్పుడు మళ్ళీ గురి చూసి బాణాలను సంధించడానికి సిద్ధమైనట్లుగా ఉంది.

విశేషములు:

• వర్షకాలం మన్మథుడికి అనుకూలమైన సమయం. అందుకే మన్మథుడు తన వింటికి మళ్ళీ పని చెప్పాడని కవి భావన.

---

9వ శ్లోకం

శ్లోకం:

యదుపైక్షి యదర్ఘదర్శితం యదపి ప్రాగథవాస్తి విస్మృతమ్ |

అనుతప్త ఇవాధునా వ్యధాదఖిలం కర్మ తదద్భుతం స్మరః ||

తాత్పర్యం:

పూర్వం దేనినైతే ఉపేక్షించాడో, దేనినైతే సగమే చేశాడో, లేదా దేనినైతే మరిచిపోయాడో... ఆ పనులన్నింటినీ మన్మథుడు ఇప్పుడు పశ్చాత్తాపంతో అన్నట్లుగా పూర్తి చేస్తున్నాడు.

విశేషములు:

• ప్రకృతిలో కలిగిన మార్పు వల్ల మన్మథుని ప్రభావం అందరిపై అమితంగా పడుతోందని దీని అర్థం.

---

10వ శ్లోకం

శ్లోకం:

విధిరభ్రజలైః పురోఽనిలైర్వియతా కైతకగర్భవర్త్తినా |

తటితా నవనీపపాంసునా వ్యసృజద్ ఘర్మహతం పునః స్మరమ్ ||

తాత్పర్యం:

బ్రహ్మదేవుడు మేఘాలలోని నీటితో, చల్లని గాలులతో, ఆకాశంతో, మొగలి పువ్వుల పరిమళంతో, మెరుపులతో మరియు కొత్త కడిమి పువ్వుల పరాగంతో... ఎండ వేడికి అలసిపోయిన మన్మథుడిని మళ్ళీ సృష్టించినట్లుగా ఉంది.

విశేషములు:

• వర్షకాలంలోని ప్రకృతి సౌందర్యం మన్మథుడికి ప్రాణం పోసినట్లుగా ఉందని కవి వర్ణన. ఇక్కడ పంచభూతాల కలయికను మన్మథుని పునర్జన్మకు సంకేతంగా చెప్పారు.

11వ శ్లోకం

శ్లోకం:

విద్యుతం పవనేన చాతకాః పతితం చంచుపుటే కథంచన |

క్షుధితాః క్షుధితే పురః శిశౌ నవమమ్భో న దదుర్న వా పపుః ||

తాత్పర్యం:

గాలి వాన వల్ల అతికష్టం మీద చాతక పక్షుల నోళ్లలో పడిన కొత్త నీటి బిందువులను, ఆ పక్షులు తాము తాగలేదు, ఆకలితో ఉన్న తమ పిల్లలకు కూడా ఇవ్వలేకపోయాయి. మెరుపుల వల్ల కలిగిన భయం లేదా గాలి వేగం వల్ల అవి ఆ నీటిని అనుభవించలేకపోయాయి.

విశేషములు:

• చాతక పక్షులు కేవలం వర్షపు బిందువులనే తాగుతాయని కవి సమయం. ఆపద కాలంలో ప్రాథమిక అవసరాలు కూడా తీరవని ఇక్కడ అర్థం.

---

12వ శ్లోకం

శ్లోకం:

చలితేషు సితచ్ఛదేషు యైః సరసి స్థాతుమచిన్తి షట్పదైః |

విరతాబ్జతయా న తైః స్థితం విపదన్యవ్యసనార్థినాం పురః ||

తాత్పర్యం:

హంసలు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత సరస్సులో తామే రాజులమని భావించిన తుమ్మెదలు, పద్మాలు వికసించడం ఆగిపోవడంతో అక్కడ ఉండలేకపోయాయి. ఇతరుల ఆపదను చూసి సంతోషించే వారికి చివరికి అవే కష్టాలు ఎదురవుతాయి.

విశేషములు:

• హంసలు లేని లోటును తాము భర్తీ చేస్తామనుకున్న తుమ్మెదలకు పద్మాలు లేకపోవడం పెద్ద దెబ్బ అయింది. ఇది స్వార్థపరుల పతనాన్ని సూచిస్తుంది.

---

13వ శ్లోకం

శ్లోకం:

కమలం న చకాస్తి కైతకం కలహంసా నహి సన్తి కేకినః |

న శశీ నను చాస్తి మన్మథః కిమభావాదిహ కిం విహీయతే ||

తాత్పర్యం:

పద్మాలు లేవు కానీ మొగలి పువ్వులు ఉన్నాయి. హంసలు లేవు కానీ నెమళ్లు ఉన్నాయి. చంద్రుడు లేకపోయినా మన్మథుడు ఉన్నాడు. లోకంలో ఒక వస్తువు లేనంత మాత్రాన సృష్టి ఆగిపోదు, దానికి బదులుగా మరొకటి వస్తుంది.

విశేషములు:

• ప్రకృతిలోని మార్పులను సమన్వయం చేస్తూ, ఏదీ శాశ్వతం కాదని కవి వివరించారు.

---

14వ శ్లోకం

శ్లోకం:

కటు భేకగణేన చుక్కుశే కలకేకాముఖరేషు కేకిషు |

కవయః కవయన్తు తావతా కవిపాశః కిముపైతి మూకతామ్ ||

తాత్పర్యం:

నెమళ్ల మధురమైన కేకలు వినవస్తున్నా, కప్పలు తమ కర్కశమైన శబ్దాలతో అరుస్తున్నాయి. అలాగని కవులు తమ కవిత్వాన్ని ఆపుతారా? అల్పులు అరుస్తున్నారని పండితులు మౌనంగా ఉండరు.

విశేషములు:

• ఇక్కడ నెమళ్లు పండితులకు, కప్పలు అల్పులకు సంకేతం. ఎవరేమనుకున్నా జ్ఞానులు తమ పనిని వదలరని భావం.

---

15వ శ్లోకం

శ్లోకం:

సరసీ చిరకాలశీలనాదజహద్దిభ్రమరైరదృశ్యత |

క్షుభితోద్గతగర్భకర్దమచ్ఛురితేవామ్బుజినీనిమజ్జనాత్ ||

తాత్పర్యం:

సరస్సులో పద్మాలు మునిగిపోవడం వల్ల, లోపల ఉన్న బురద పైకి తేలింది. అది చూస్తుంటే చాలా కాలం నుండి ఆ సరస్సును ఆశ్రయించిన తుమ్మెదలు, పద్మాలు లేని లోటుతో దుఃఖిస్తూ స్నానం చేస్తున్నాయా అన్నట్లుగా ఉంది.

విశేషములు:

• పద్మాలు లేని సరస్సు కళావిహీనంగా ఉన్న తీరును కవి వర్ణించారు.

---

16వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అవధూయ దుకూలపల్లవానలకానప్యవమృశ్య విశ్లథాన్ |

తరుణైరివ మేఘమారుతైస్తరుణీనాం మమృజే రతిశ్రమః ||

తాత్పర్యం:

మేఘాల నుండి వీచే చల్లని గాలులు యువతుల వస్త్రాలను, జుట్టును తాకుతూ, వారి అలసటను తీరుస్తున్నాయి. ఆ గాలులు ఒక ప్రియుడి వలె సుకుమారంగా స్పర్శిస్తున్నాయి.

విశేషములు:

• ప్రకృతిని మానవీకరించడం (Personification) ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. గాలిని ఒక యువకుడితో పోల్చారు.

---

17వ శ్లోకం

శ్లోకం:

చిరసంభృతచాతకోదరజ్వలనొజ్జాసనలబ్ధజన్మభిః |

వితతైరివ ధూమమండలైర్వియదాపూరితమమ్బుదైర్నవైః ||

తాత్పర్యం:

చాలా కాలంగా దాహంతో ఉన్న చాతక పక్షుల కడుపులోని మంటలు చల్లారినప్పుడు పుట్టిన పొగలాగా ఆకాశమంతా కొత్త మేఘాలు కమ్ముకున్నాయి.

విశేషములు:

• నల్లని మేఘాలను పొగతో పోల్చడం కవి ప్రతిభకు నిదర్శనం.

---

18వ శ్లోకం

శ్లోకం:

నిబిడే చరమాంగమండలే నిపతన్తీ జలదస్య చంద్రికా |

స్థగితా చిరమక్షరత్ క్షితౌ కణశః కిం కరకోపలాత్మనా ||

తాత్పర్యం:

దట్టమైన మేఘాల చాటున దాగి ఉన్న చంద్రుని వెన్నెల, బయటకు రాలేక గడ్డకట్టి వడగళ్ల రూపంలో భూమిపై పడుతోందా అన్నట్లుగా ఉంది.

విశేషములు:

• వడగళ్లను (Hailstones) గడ్డకట్టిన వెన్నెల బిందువులుగా ఊహించడం అద్భుతం.

---

19వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అతిథేరపి భాగ్యతో భవత్యభివృద్ధిర్భవనే కుడుమ్బినామ్ |

కలహంసకులే వినిర్గతే కథమాసన్ కమలాకరశ్రియః ||

తాత్పర్యం:

ఇంటికి మంచి అతిథి వస్తే ఆ ఇల్లు అభివృద్ధి చెందుతుంది. కానీ హంసలు అనే అతిథులు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత ఈ సరస్సుల సౌందర్యం (లక్ష్మి) ఎలా వృద్ధి చెందుతుంది? (చెందదు అని అర్థం).

విశేషములు:

• హంసలు లేని సరస్సు ఐశ్వర్యం లేని ఇల్లు వంటిదని భావం.

---

20వ శ్లోకం

శ్లోకం:

విరమత్కమలోత్పలం సరో వ్యరుచత్ పుష్పితకైతకైస్తటైః |

గజవాజిసమాకులం బహిర్భవనం రాజ్ఞ ఇవాంతతోఽధనమ్ ||

తాత్పర్యం:

వర్షకాలం రావడం వల్ల సరస్సులోని పద్మాలు, కలువలు అంతరించిపోయాయి. కానీ ఆ సరస్సు ఒడ్డున పూసిన మొగలి పువ్వులతో (కైతకైః) అది బయటకు మాత్రం చాలా ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తోంది. ఇది ఎలా ఉందంటే— ఒక రాజుగారి భవనం బయట ఏనుగులు (గజ), గుర్రాలతో (వాజి) ఎంతో ఆడంబరంగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, లోపల మాత్రం (అంతతః) సంపద లేక ఖాళీగా ఉన్నట్లుగా ఉంది.

విశేషములు:

• అంతతః (అంతర్భాగే): లోపలి భాగంలో.
• అధనమ్: ధనం లేనిది (పేదది).

• ఉపమాలంకారం: ఇక్కడ సరస్సును రాజుగారి భవనంతో కవి అద్భుతంగా పోల్చారు.
• నిశిత పరిశీలన: పద్మాలు లేని సరస్సు లోపల వెలితిగా ఉన్నా, బయట ప్రకృతి సౌందర్యంతో కనిపిస్తోందని చెప్పడం ద్వారా "పై మెరుగులు" అనే లోక స్వభావాన్ని నీలకంఠ దీక్షితులు చాటిచెప్పారు.

21వ శ్లోకం

శ్లోకం:

కమలైర్విరతం కలానిధిః కలహంసాశ్చ న గోచరే దృశామ్ |

శనిరాస్త కకారమస్తకే సమయే తత్ర కలాపినం వినా ||

తాత్పర్యం:

పద్మాలు లేవు, చంద్రుడు కనిపించడు, హంసలు లేవు. ఆ సమయంలో కేవలం 'క' అనే అక్షరంతో మొదలయ్యే వాటిలో 'కలాపి' (నెమలి) మాత్రమే మిగిలింది. మిగిలినవన్నీ 'శని' పట్టినట్లుగా మాయమయ్యాయి.

విశేషములు:

• ఇది ఒక శబ్దాలంకారం మరియు జ్యోతిష్య సంబంధిత చమత్కారం.

---

22వ శ్లోకం

శ్లోకం:

మహిషా జహృషుర్మదాగమే మహిషైస్తుల్యధియశ్చ కర్షకాః |

అభవన్తు న హంసగృహ్య ఇత్యయశోనైల్యమివావహద్ ఘనః ||

తాత్పర్యం:

వానలు పడగానే దున్నపోతులు సంతోషించాయి, వాటితో సమానమైన బుద్ధి గల రైతులు కూడా సంతోషించారు. హంసలను పంపించివేసిన మేఘం, ఆ పాపానికి గుర్తుగా నల్లని రంగును (అపకీర్తిని) ధరించింది.

విశేషములు:

• ఉత్తములను (హంసలను) ఇబ్బంది పెట్టే వారికి అపకీర్తి తప్పదని మేఘుని నలుపు రంగు ద్వారా కవి వివరించారు.

23వ శ్లోకం

శ్లోకం:

బభురుల్లసితాస్తటిల్లతా జగదన్ధఙ్కరణీషు రాత్రిషు |

పథి చారయతోఽభిసారికాః ప్రసవేషోః కరదీపికా ఇవ ||

తాత్పర్యం:

లోకమంతా గాఢాంధకారంలో మునిగిపోయిన ఆ రాత్రులలో, మెరిసే మెరుపు తీగలు మన్మథుడి చేతిలోని దివిటీల (దీపముల) వలె ఉన్నాయి. అవి ప్రియుల కోసం వెళ్లే అభిసారికలకు మార్గాన్ని చూపుతున్నట్లుగా భాసిస్తున్నాయి.

విశేషములు:

• మెరుపులను మన్మథుని దీపాలతో పోల్చడం కవి యొక్క ఉత్ప్రేక్షాలంకార చమత్కారం.

---

24వ శ్లోకం

శ్లోకం:

పరిలుప్తరవీందుతారకే సమయే సంతమసావృతే సదా |

ద్యునిశోరుపదేశదేశికా యువతీనాం గృహచక్రవాకికాః ||

తాత్పర్యం:

సూర్య చంద్ర నక్షత్రాలు మేఘాల చాటున దాగిపోవడంతో, పగలు ఏదో రాత్రి ఏదో తెలియని చీకటి కమ్ముకుంది. అటువంటి సమయంలో కేవలం ఇంటిలో పెంచుకునే చక్రవాక పక్షుల అరుపుల (వియోగ శబ్దాల) ద్వారానే యువతులు పగలు-రాత్రి తేడాలను తెలుసుకోగలుగుతున్నారు.

విశేషములు:

• చక్రవాక పక్షులు రాత్రిపూట జంటలుగా ఉండలేవని కవి సమయం. ఆ వియోగాన్ని బట్టి సమయాన్ని గుర్తించడం ఇక్కడి విశేషం.

---

25వ శ్లోకం

శ్లోకం:

స్తనితే స్తనితే పయోముచాం కలకేకాముఖరాః కలాపినీః |

అభిలక్ష్య భృశం లలజ్జిరే రభసాలింగితవల్లభాః స్త్రియః ||

తాత్పర్యం:

మేఘాలు గర్జించినప్పుడల్లా నెమళ్లు కూడా కేకలు వేస్తున్నాయి. ఆ శబ్దాలకు భయపడి యువతులు తమ ప్రియులను గట్టిగా కౌగిలించుకున్నారు. ఆ తర్వాత తమ ప్రవర్తనను గుర్తు చేసుకుని వారు ఎంతో సిగ్గుపడ్డారు.

---

26వ శ్లోకం

శ్లోకం:

స్థగితార్కకరైః పయోధరైః పరిలుప్తప్రసవాసు వల్లిషు |

పవనాపహృతాః పయఃకణా మదనస్యాస్త్రపదేఽభిషేకతాః ||

తాత్పర్యం:

సూర్యకిరణాలు సోకక తీగలు పూలు పూయడం ఆగిపోయాయి. అప్పుడు గాలికి రాలిన నీటి బిందువులు మన్మథుని ఆయుధాలకు (బాణాలకు) అభిషేకం చేస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి.

---

27వ శ్లోకం

శ్లోకం:

నవతోయనిపాతహర్షితాం నగరీం తామవలోక్య కుప్యతః |

అథ తే వరుణస్య శాసనాదతిమాత్రం వవృషుః పయోముచః ||

తాత్పర్యం:

మధురా నగర ప్రజలు వర్షానికి సంతోషించడం చూసి వరుణుడికి కోపం వచ్చింది. ఆయన ఆజ్ఞతో మేఘాలు హద్దులు మీరి అతి భయంకరంగా వర్షించడం మొదలుపెట్టాయి.

---

28వ శ్లోకం

శ్లోకం:

పరమాం సఖితాం ప్రచేతసః ప్రతిపేదేఽగ్నిసఖః సమీరణః |

సమయానుగుణైవ శత్రుతా సఖితా వా త్రిదివౌకసామపి ||

తాత్పర్యం:

అగ్ని దేవుడికి మిత్రుడైన వాయువు, ఇప్పుడు వరుణుడికి (నీటికి) కూడా మిత్రుడై మేఘాలకు తోడయ్యాడు. దేవతలకైనా కాలం కలిసి వస్తే శత్రుత్వం మిత్రుత్వం కూడా మారుతూ ఉంటాయి.

---

29వ శ్లోకం

శ్లోకం:

పరిక్రుష్టేభగవాశ్వమానవాః పరిపాటితకాననద్రుమాః |

సరితః పరితో జజృంభిరే వికటావర్త్తతరంగసఙ్కులాః ||

తాత్పర్యం:

ఏనుగులను, గుర్రాలను, మనుషులను కొట్టుకుపోయేలా చేస్తూ, అడవిలోని చెట్లను కూల్చివేస్తూ నదులన్నీ భయంకరమైన సుడిగుండాలతో, అలలతో ఉప్పొంగి ప్రవహించాయి.

---

30వ శ్లోకం

శ్లోకం:

గణశః పశుపక్షిమానవాన్ గణశః గ్రామపురాశ్రమాలయాన్ |

పవమానసఖాః పయోముచః పణబంధాదివ పర్యపాతయన్ ||

తాత్పర్యం:

వాయువుతో కలిసిన మేఘాలు సమూహాలుగా ఉన్న పశువులను, పక్షులను, మనుషులను, అలాగే గ్రామాలు, నగరాలు, ఆశ్రమాలను ఒక పందెం కట్టినట్లుగా నాశనం చేస్తూ కిందకు పడేశాయి.

---

31వ శ్లోకం

శ్లోకం:

న దిశో విదిశో న పాదపా న సముద్రాః సరితో న పర్వతాః |

న దివా న నిశా న చాంతతో జగదప్యైక్షత మధ్యమం తదా ||

తాత్పర్యం:

ఆ ప్రళయ వర్షంలో దిక్కులు, చెట్లు, సముద్రాలు, నదులు, పర్వతాలు ఏవీ విడివిడిగా కనిపించలేదు. పగలు, రాత్రి అనే తేడా లేదు. చివరికి ప్రపంచమే లేదేమో అన్నట్లుగా అంతా జలమయమైపోయింది.

---

32వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అథ పాండ్యసుతే సమం జనైః శరణం జగ్ముషి చంద్రశేఖరః |

స్వకపర్దభవైః పయోధరైః స్థగయామాస స వర్షతో ఘనాన్ ||

తాత్పర్యం:

పాండ్య రాజు తన ప్రజలతో కలిసి పరమశివుడిని శరణు వేడగా, ఆ చంద్రశేఖరుడు తన జటాజూటం నుండి పుట్టిన నాలుగు మేఘాల (చతుర్మేఘాల) ద్వారా ఆకాశంలో వర్షిస్తున్న వరుణుడి మేఘాలను అడ్డుకున్నాడు.

విశేషములు:

• వరుణుడి ప్రళయానికి శివుని అభయం లభించింది. భక్తులను రక్షించే శివుని కరుణ ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది.

---

33వ శ్లోకం

శ్లోకం:

పటమండపవద్వ్యవస్థితః పరితస్తే మధురాం పయోముచః |

రురుధుర్భువి వారిసంప్లవం జగృహుశ్చోపరి నిష్పతత్ పయః ||

తాత్పర్యం:

శివుడు పంపిన ఆ నాలుగు మేఘాలు మధురా నగరం పైన ఒక గుడారం (షామ్యానా) వలె ఏర్పడ్డాయి. అవి కిందకు నీరు రాకుండా అడ్డుకోవడమే కాకుండా, పైనుండి పడే వర్షపు నీటిని కూడా తామే పీల్చుకున్నాయి.

విశేషములు:

• భగవంతుని రక్షణ ఎంత అద్భుతంగా ఉంటుందో ఈ 'పటమండపం' పోలిక ద్వారా తెలుస్తోంది.

---

34వ శ్లోకం

శ్లోకం:

పటగర్భగతా ఇవ ప్రజాః కియదప్యశ్రుతవర్షనిస్వనాః |

వ్యంజనైరుపవీజ్య లేభిరే నగరస్థా మరుతం కథంచన ||

తాత్పర్యం:

గుడారం లోపల ఉన్న ప్రజల వలె మధురా నగర ప్రజలు ఆ వర్షపు శబ్దాన్ని కూడా వినలేకపోయారు. బయట గాలి లేకపోవడంతో వారు విసనకర్రలతో గాలిని పొందుతూ సురక్షితంగా ఉన్నారు.

35వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అపి యత్ ప్రలయేషు వర్షితుం సమరక్షన్ సలిలం వలాహకాః |

అభివృష్య తదప్యశేషతో గృహధూమా ఇవ ఖే చకాశిరే ||

తాత్పర్యం:

ప్రళయ కాలంలో కురిపించడం కోసం దాచి ఉంచిన నీటిని కూడా వరుణుడి మేఘాలు పూర్తిగా కురిపించేశాయి. అలా నీరంతా అయిపోయిన ఆ మేఘాలు, ఆకాశంలో కేవలం ఇంటి పొగలాగా (సారహీనంగా) కనిపిస్తున్నాయి.

---

36వ శ్లోకం

శ్లోకం:

ప్రథమం పతితైః పయోభరైః పరమమ్భోధిరపూరి శోషితః |

చరమం పతితం తు తత్పయో జగృహుః శైవకపర్దవారిదాః ||

తాత్పర్యం:

మొదట కురిసిన వర్షపు నీరు ఎండిపోయిన సముద్రాన్ని నింపేసింది. ఆ తర్వాత కురిసిన నీటిని శివుని జటాజూటం నుండి పుట్టిన మేఘాలు తామే స్వీకరించి, నగరంపై పడకుండా అడ్డుకున్నాయి.

---

37వ శ్లోకం

శ్లోకం:

జలదా జలదైర్నిరాకృతాః ప్రతియాంతః పరితో యథాగతమ్ |

వరుణేన సంబభాషిరే వరుణస్తైరపి లజ్జయా మిథః ||

తాత్పర్యం:

శివుని మేఘాల చేత తిరస్కరించబడిన వరుణుడి మేఘాలు వచ్చిన దారినే వెనుతిరిగాయి. ఆ సమయంలో వరుణుడు తన మేఘాలతో, మేఘాలు వరుణుడితో పరస్పరం సిగ్గుతో మాట్లాడుకోలేకపోయారు.

---

38వ శ్లోకం

శ్లోకం:

పరితో వినివేశితాన్ ఘనాన్ ప్రతిసంహృత్య నిజాన్ మహేశ్వరః |

పరిదర్శయతి స్మ నాగరైః ప్రకృతిస్థం నిఖిలం మహీతలమ్ ||

తాత్పర్యం:

నగరం చుట్టూ రక్షణగా ఉంచిన తన మేఘాలను మహేశ్వరుడు ఉపసంహరించుకున్నాడు. ఆ తర్వాత నగర ప్రజలకు అంతా ప్రశాంతంగా, యథాస్థితికి వచ్చిన భూమండలాన్ని చూపించాడు.

---

39వ శ్లోకం

శ్లోకం:

చతసృష్వపి దిక్షు కూటవజ్జలదాన్ న్యస్య రరక్ష యత్ పురీమ్ |

తదుపక్రమమభ్యయోజయత్ స చతుష్కూటసమాఖ్యయాపి తామ్ ||

తాత్పర్యం:

నాలుగు దిక్కులలోనూ కొండ శిఖరాల వలె మేఘాలను ఉంచి శివుడు ఈ నగరాన్ని రక్షించాడు. అందుకే ఈ నగరానికి 'చతుష్కూటము' (నాలుగు శిఖరాల నగరం) అనే పేరు స్థిరపడింది.

---

40వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అతిమానుషదేవదానవం వరుణో వీక్ష్య తదద్భుతద్వయము |

మఘవోదితమీశవైభవం మనసామన్యత దిక్ప్రదర్శనమ్ ||

తాత్పర్యం:

మానవ, దేవ, దానవ శక్తులకు అతీతమైన ఈ రెండు అద్భుతాలను (సముద్రాన్ని ఇంకించడం, వర్షాన్ని ఆపడం) చూసి వరుణుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. గతంలో ఇంద్రుడు చెప్పిన శివ వైభవం కేవలం దిక్సూచి వంటిదని, అసలు వైభవం అపారమని వరుణుడు గ్రహించాడు.

'దృక్ప్రదర్శనమ్' (పాఠాంతరం)

మూల పాఠం:

"మఘవోదితమీశవైభవం మనసామన్యత దిక్ప్రదర్శనమ్"

వివరణ:

• దిక్ప్రదర్శనమ్: అంటే ఒక దిశను చూపడం లేదా ఒక చిన్న సూచన (Indication) అని అర్థం. ఇంద్రుడు చెప్పిన శివ వైభవం కేవలం ఒక దిశను చూపినంత స్వల్పమని, అసలు వైభవం అంతకంటే ఎంతో ఎక్కువని వరుణుడు భావించాడు.
• దృక్ప్రదర్శనమ్ (ఖ-పుస్తక పాఠం): ఒకవేళ 'దృక్ప్రదర్శనమ్' అని చదివితే, అది "కంటికి కనిపించే నిదర్శనం" లేదా "చూడదగిన దృశ్యం" అని అర్థం వస్తుంది. అంటే శివుని మహిమను కేవలం మాటల ద్వారా వినడమే కాకుండా, ఇప్పుడు కళ్ళారా చూశానని వరుణుడు తలచాడని దీని భావం.

---

41వ శ్లోకం

శ్లోకం:

స సమేత్య సువర్ణపద్మినీసలిలస్నానగలజ్జలగ్రహః |

కనకామ్బురుహైస్తదుద్భవైః కలయామాస మహేశ్వరార్చనము ||

తాత్పర్యం:

వరుణుడు పొరపాటును తెలుసుకుని, మధురలోని 'పొట్రామరై కుళం' (బంగారు తామరల చెరువు) లో స్నానం చేసి తన దోషాన్ని పోగొట్టుకున్నాడు. ఆ చెరువులో పుట్టిన బంగారు పద్మాలతో మహేశ్వరుడిని భక్తితో పూజించాడు.

---

42వ శ్లోకం

శ్లోకం:

స్తుతిభిర్బహుభిః ప్రసాదయన్ స మహేశం శఫరేక్షణామపి |

కృతపాండ్యనృపాలసౌహృదః కృతకృత్యః స్వపురం పునర్యయౌ ||

తాత్పర్యం:

అనేక స్తోత్రాలతో శివుడిని, మీనాక్షి అమ్మవారిని ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు. పాండ్య రాజుతో స్నేహాన్ని నెలకొల్పుకుని, తృప్తితో తన వరుణ లోకానికి తిరిగి వెళ్లాడు.

---

43వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అథ జాత్వభిషేకపాండ్యభూరమణే శాసతి రాజ్యమూర్జితమ్ |

సమదృశ్యత సిద్ధవేషభృత్ సహ శిష్యైర్మధురాపురే హరః ||

తాత్పర్యం:

అభిషేక పాండ్యుడు రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్న సమయంలో, ఒకనాడు పరమశివుడు ఒక సిద్ధుని వేషంలో, తన శిష్యులతో కలిసి మధురా నగరంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు.

---

44వ శ్లోకం

శ్లోకం:

జపదామకరో జటాధరః కలయన్ కాంచనవేత్రముజ్జ్వలమ్ |

విచచార యువాతిసుందరో భసితాలేపనపాండరచ్ఛవిః ||

తాత్పర్యం:

చేతిలో జపమాల, తలపై జటలు, ప్రకాశించే బంగారు బెత్తాన్ని ధరించి ఆ సిద్ధుడు తిరుగుతున్నాడు. ఆయన ఎంతో అందమైన యువకుడిలా, ఒళ్ళంతా విభూతి పూసుకుని తెల్లని కాంతితో మెరిసిపోతున్నాడు.

---

45వ శ్లోకం

శ్లోకం:

కరుణైకమయః కలానిధిః సులభః సుందరమూర్తిరుజ్జ్వలః |

అవలోకిత ఏవ దేహినామహరద్ వాఙ్మనసే స తాపసః ||

తాత్పర్యం:

కరుణామయుడు, సకల కళాకారుడు అయిన ఆ సిద్ధుని రూపం ఎంతో ప్రకాశవంతంగా ఉంది. ఆయనను చూడగానే ప్రజల మనసులోని బాధలు, మాటలలోని దోషాలు తొలగిపోయి అంతులేని శాంతి కలిగింది.

---

46వ శ్లోకం

శ్లోకం:

బహుశః కుణిమూకలోహేల బధిరక్లీబజడాంధపఙ్గవః |

జటిలేన కృతార్థితా జనాశ్చరణామ్భోజరజోఽనుషఙ్గతః ||

తాత్పర్యం:

చేతులు వంకరపోయిన వారు, మూగవారు, స్పష్టంగా మాట్లాడలేని వారు, చెవిటి వారు, నపుంసకులు, తెలివిలేని వారు, గ్రుడ్డి వారు మరియు కుంటి వారు... ఇలా ఎందరో బాధితులు ఆ సిద్ధుని పాదధూళి సోకగానే స్వస్థత పొంది కృతార్థులయ్యారు.

విశేషములు:

• లోహేల: అంటే మాటలు స్పష్టంగా రాని వారు.
• శివుడు సిద్ధుని రూపంలో వచ్చి సామాన్య ప్రజల కష్టాలను తీర్చడం ఆయన 'సులభ' (సులభంగా లభించేవాడు) అనే గుణానికి నిదర్శనం.

'లోహలః' (పాఠాంత్రం )

మూల శ్లోక భాగం:

"బహుశః కుణిమూకలోహేల బధిరక్లీబజడాంధపఙ్గవః"

వివరణ:

• లోహలః (అస్ఫుటవాక్): 'లోహల' అంటే మాటలు స్పష్టంగా రాని వారు (Stammering or indistinct speech).
• సాధారణంగా శారీరక వైకల్యాలు ఉన్న వారి జాబితాలో దీనిని చేర్చారు. సిద్ధుని రూపంలో ఉన్న శివుని పాదధూళి సోకగానే, సరిగ్గా మాట్లాడలేని వారికి కూడా స్పష్టమైన వాక్కు లభించిందని కవి తాత్పర్యం.

47వ శ్లోకం

శ్లోకం:

చరణోదకసేవయా హరన్నపి వంధ్యత్వమనేకధా స్థితమ్ |

అవసన్నతరం హరశ్చిరాదనుజగ్రాహ కులం కుడుమ్బినామ్ ||

తాత్పర్యం:

ఆ సిద్ధ రూపంలో ఉన్న శివుడు తన పాద తీర్థం ద్వారా ఎంతో కాలంగా సంతానం లేని వారి వంధ్యత్వాన్ని పోగొట్టాడు. తద్వారా అంతరించిపోతున్న అనేక వంశాలను రక్షించి, గృహస్థులపై అనుగ్రహం కురిపించాడు.

---

48వ శ్లోకం

శ్లోకం:

జరతస్తరుణాన్ ప్రకల్పయన్ యువభావం యువసు స్థిరం దిశన్ |

అపి వర్షగణానువర్త్తినీః శమయామాస రుజః స భస్మనా ||

తాత్పర్యం:

ముసలివారిని యవ్వనవంతులుగా మారుస్తూ, యువకులలో యవ్వనం స్థిరంగా ఉండేలా చేస్తూ, దశాబ్దాల తరబడి బాధిస్తున్న రోగాలను కేవలం తన విభూతితోనే ఆ సిద్ధుడు నయం చేశాడు.

---

49వ శ్లోకం

శ్లోకం:

భసితం రసనాసు నిక్షిపన్ కవయామాస జడాననేకధా |

వితతార పరాం విరక్తతాం విషయాసంగమలీమసాత్మనామ్ ||

తాత్పర్యం:

మందబుద్ధి గలవారి నాలుకలపై విభూతిని ఉంచి, వారిని గొప్ప కవులుగా తీర్చిదిద్దాడు. విషయ వాంఛలతో నిండిన మనసు గల వారికి అత్యున్నతమైన వైరాగ్యాన్ని ప్రసాదించాడు.

---

50వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అపి దుర్లభభైక్ష్యజీవనానకరోదాఢ్యతరాన్ గిరైవ సః |

ఉదజీవయదుక్షణదాపామురగక్ష్వేలహతానపి క్షణాత్ ||

తాత్పర్యం:

భిక్షాటనతో బతికే పేదవారిని తన మాట మాత్రంతోనే ధనవంతులుగా మార్చాడు. పాము కాటుకు గురై ప్రాణాలు కోల్పోయిన వారిని, కొద్దిపాటి నీటిని చిలకరించి క్షణ కాలంలో బతికించాడు.

---

51వ శ్లోకం

శ్లోకం:

పతివల్లభతాం మృగీదృశాం ప్రమదాసు ప్రియతాం విలాసినామ్ |

వ్యతరద్ భిషజాం చ మూలికా వివిధప్రత్యయకారిణీర్హరః ||

తాత్పర్యం:

స్త్రీలకు తమ భర్తల ప్రేమ లభించేలా, పురుషులకు తమ భార్యల అనురాగం దక్కేలా అనుగ్రహించాడు. వైద్యులకు వివిధ రోగాలను నిశ్చయంగా నయం చేసే అపురూపమైన మూలికల రహస్యాలను తెలిపాడు.

---

52వ శ్లోకం

శ్లోకం:

ఘటికాంశుకఖడ్గపాదుకారసలేపాంజనముఖ్యసిద్ధయః |

తమనుస్మరతాం శరీరిణాం స్వత ఏవ ప్రచకాశిరే తదా ||

తాత్పర్యం:

ఆ సిద్ధుని స్మరించిన వారికి గుళికలు (రసవాద విద్య), అక్షయ వస్త్రాలు, మహిమ గల ఖడ్గాలు, పాదుకలు, రస లేపనాలు, అంజనాలు వంటి అష్టసిద్ధులు స్వయంగా లభించాయి.

---

53వ శ్లోకం

శ్లోకం:

గ్రహభూతపిశాచయక్షిణీగణకూష్మాండవినాయకాదయః |

అభిదుద్రువురాదిసిద్ధ ఇత్యభిధానాక్షరకీర్త్తనాన్నృణామ్ ||

తాత్పర్యం:

"ఆదిసిద్ధుడు" అనే నామాన్ని ఉచ్చరించగానే గ్రహాలు, భూత ప్రేత పిశాచాలు, యక్షిణులు, కూష్మాండలు వంటి దుష్ట శక్తులన్నీ భయంతో పారిపోయాయి.

---

54వ శ్లోకం

శ్లోకం:

స जगाద దృశోరగోచరః కథయన్నేవ కథాస్తిరోదధే |

స్థవిరస్తరుణోఽథ ముండితో జటిలశ్చైష జనైరదృశ్యత ||

తాత్పర్యం:

ఆయన మాటలాడుతుండగానే మాయమైపోయేవాడు. ఒకచోట ముసలివాడిగా, మరోచోట యవ్వనవంతుడిగా, ఇంకొకచోట గుండుతో, మరొకచోట జటలతో... ఇలా రకరకాల రూపాల్లో ప్రజలకు కనిపిస్తూ విస్మయపరిచాడు.

---

55వ శ్లోకం

శ్లోకం:

సమదర్శయదున్నతాన్ గిరీన్ సవిధే వారినీధీన్ వనాని చ |

స్తువతాం హసతాం ప్రధావతాం మిషతామేవ తదున్మమార్జ సః ||

తాత్పర్యం:

·          సిద్ధుని రూపంలో ఉన్న పరమశివుడు తన మాయా శక్తితో ప్రజల కళ్ళ ముందే అప్పటికప్పుడు ఆకాశమంత ఎత్తు పెరిగిన పర్వతాలను, అగాధమైన సముద్రాలను, దట్టమైన అడవులను సృష్టించాడు. ప్రజలు ఆశ్చర్యంతో స్తోత్రాలు చేస్తూ, కొందరు నవ్వుతూ, మరికొందరు భయంతో పరుగులు తీస్తుండగానే... చూస్తూ ఉండగానే వాటన్నింటినీ ఆయన మాయం చేశాడు.

---

విశేషములు:

·         తద్ దర్శితమ్ (పాఠాంతరం): మీరు సూచించిన ఈ పాఠం ప్రకారం, "ఆయన చూపించిన ఆ అద్భుతము" అని అర్థం వస్తుంది. అంటే ప్రజలు చూస్తుండగానే ఆయన పర్వతాలను, అడవులను సృష్టించి చూపించాడు.

• ఐంద్రజాలిక లీల: భగవంతుడు ఈ సృష్టిని ఎలాగైతే సంకల్ప మాత్రంతో సృష్టించి, మళ్ళీ తనలో లయం చేసుకుంటాడో, దానికి సూచనగా ఈ 'సిద్ధ లీల' కనిపిస్తుంది.
• క్షుత్పిపాసలు లేని స్థితి: పైన పేర్కొన్న శ్లోకాలలో (47-54) ఆయన ప్రజల రోగాలను నయం చేయడం, దారిద్ర్యాన్ని పోగొట్టడం వంటివి చేశారు. ఈ 55వ శ్లోకంలో ఆయన తన విశ్వరూప శక్తిని సామాన్య లీలగా ప్రదర్శించారు.
• మిషతామేవ: అంటే కళ్ళు ఆర్పకుండా చూస్తుండగానే అని అర్థం. భగవంతుని మాయ ఎంత వేగంగా, ఎంత అద్భుతంగా ఉంటుందో చెప్పడానికి కవి ఈ పదాన్ని వాడారు.

---

56వ శ్లోకం

శ్లోకం:

కియదిత్యభిదధ్మహేఽద్భుతం కిమితీదం చరితం స్తువీమ వా |

వయమప్యుపదర్శయేమ తద్యది హి స్యామ జగచ్ఛరీరిణః ||

తాత్పర్యం:

ఆయన చేసిన అద్భుతాలను ఎంతని చెప్పగలం? ఆ చరిత్రను ఎలా స్తుతించగలం? ఒకవేళ మేము కూడా ఈ జగత్తునే శరీరంగా కలిగిన వారమైతే (ఈశ్వరుడవైతే), అప్పుడు మాత్రమే ఆ లీలలను పూర్తిగా చూపగలం.

---

57వ శ్లోకం

శ్లోకం:

ఇతి కేలికలాకుతూహలీ విజహారైష యథా యథా పురే |

అశృణోదఖిలం తథా తథా ప్రకృతిభ్యో నృపతిః పదే పదే ||

తాత్పర్యం:

ఈ విధంగా శివుడు వినోదార్థం నగరంలో లీలలు సాగిస్తుండగా, ప్రజల ద్వారా ఆ విశేషాలన్నింటినీ పాండ్య రాజు ఎప్పటికప్పుడు ఆసక్తిగా వింటూ ఉన్నాడు.

---

58వ శ్లోకం

శ్లోకం:

స కదాచన సుందరేశితుర్వితతే ధామ్ని విమానపశ్చిమే |

ఉపవిష్టమముం యదృచ్ఛయా నృపతిః ప్రైక్షత సేవితుం గతః ||

తాత్పర్యం:

ఒకరోజు పాండ్య రాజు సుందరేశ్వరుని దర్శించుకోవడానికి వెళ్ళినప్పుడు, ఆలయ విమానానికి పశ్చిమ భాగంలో ఆ సిద్ధుడు కూర్చుని ఉండటం అనుకోకుండా చూశాడు.

---

విశేషాలు:

• ఈ శ్లోకాలు శివుని **'సిద్ధ లీల'**ను అద్భుతంగా వర్ణిస్తాయి. భగవంతుడు కేవలం మోక్ష ప్రదాత మాత్రమే కాదు, లౌకిక బాధలను తీర్చే కరుణామయుడని ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.
• రాజు మరియు దైవం మధ్య ఉండే సంబంధం, సిద్ధుని మహిమలు ఈ సర్గకు ప్రధాన ఆకర్షణ.

59వ శ్లోకం

శ్లోకం:

దృశమస్య తృణీకృతామరాం గిరమజ్ఞాతపరానువర్త్తనామ్ |

స్థితమీప్సితగంధదుర్విధం పరిపశ్యన్ నృపతిర్విసిష్మియే ||

తాత్పర్యం:

దేవతలను కూడా గడ్డిపోచలా భావించే ఆ సిద్ధుని చూపును, ఎవరినీ అనుసరించని (స్వతంత్రమైన) ఆయన మాటలను, కోరికల వాసన కూడా లేని ఆయన స్థితిని చూసి పాండ్య రాజు ఆశ్చర్యపోయాడు.

---

60వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అతివాఙ్మనసైర్మహోభైరపి తత్త్వమ్ పరమస్య సూచితమ్ |

అధిగంతుమనాః స్వయం మనాగనుయుఙ్క్తే స్మ స గోత్రనామనీ ||

తాత్పర్యం:

మాటలకు, మనస్సుకు అందని ఆ సిద్ధుని తేజస్సు ఆయన పరతత్త్వాన్ని సూచిస్తున్నప్పటికీ, రాజు కుతూహలంతో ఆయన పేరును, గోత్రాన్ని అడిగి తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించాడు.

---

61వ శ్లోకం

శ్లోకం:

శ్రవణే దధదక్షమాలికాం శిథిలీకృత్య స పద్మమాసనమ్ |

అమృతస్నపితైరివాక్షరైరిదమాహ స్మ నృపం తపోధనః ||

తాత్పర్యం:

ఆ తపోధనుడు (సిద్ధుడు) తన చెవికి ఉన్న అక్షమాలను సరిచేసుకుని, పద్మాసనాన్ని సడలించి, అమృతంతో తడిపినట్లున్న మధురమైన మాటలతో రాజుతో ఇలా అన్నాడు.

---

62వ శ్లోకం

శ్లోకం:

న కులం గృహం న బాంధవా న చ వర్ణాశ్రమయంత్రాణాపి నః |

అవధూతపదే నిషేదుషామభిధా సిద్ధ ఇతి స్ఫుటైవ తే ||

తాత్పర్యం:

"మాకు కులం లేదు, ఇల్లు లేదు, బంధువులు లేరు, వర్ణాశ్రమ ధర్మాల కట్టుబాట్లు లేవు. అవధూత స్థితిలో ఉన్న మాకు 'సిద్ధుడు' అనే పేరు ఒక్కటే సరిపోతుంది, అది నీకు తెలిసినదే కదా!"

---

63వ శ్లోకం

శ్లోకం:

చతురుత్తరషష్టిభేదతః ప్రథితా యా భువనే కలా ఇతి |

యది తాసు కుతూహలీ భవానభిసంపశ్యతు సిద్ధిమద్భుతామ్ ||

తాత్పర్యం:

"లోకంలో ప్రసిద్ధి చెందిన అరవై నాలుగు (64) కళల యందు నీకు ఆసక్తి ఉంటే, ఇప్పుడు నేను ప్రదర్శించే ఒక అద్భుతమైన సిద్ధిని చూడు."

---

64వ శ్లోకం

శ్లోకం:

ఇతి వాదిని యోగినాం వరే పునరూచే నృపతిః కుతూహలీ |

ఉపదీకృతమిక్షుమాయతం కమనీయం కలయన్ కరేణ తమ్ ||

తాత్పర్యం:

యోగిశ్రేష్ఠుడైన ఆ సిద్ధుడు అలా అనగానే, రాజు కుతూహలంతో తన చేతిలో ఉన్న పొడవైన, అందమైన చెరుకుగడను ఆయనకు కానుకగా ఇస్తూ ఇలా అన్నాడు.

---

65వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అయమస్తి విమానధారకో ద్విరదో యః కిల దార్షదః పురః |

ఇమమిక్షుమసౌ గిలత్వితి స్మయమానః స తదన్వమన్యత ||

తాత్పర్యం:

"స్వామీ! ఆలయ విమానాన్ని మోస్తున్న ఈ రాతి ఏనుగు (దార్షదః ద్విరదః) ఈ చెరుకుగడను తినేలా చేయండి" అని రాజు నవ్వుతూ అన్నాడు. దానికి ఆ సిద్ధుడు చిరునవ్వుతో అంగీకరించాడు.

---

66వ శ్లోకం

శ్లోకం:

స తతః పురతః శిలాగజః స్తనితస్నిగ్ధగభీరబృంహితః |

నరపాలకరాగ్రవర్త్తినం నవమిక్షు విచకర్ష శుండయా ||

తాత్పర్యం:

వెంటనే ఆ రాతి ఏనుగు మేఘ గర్జన వంటి గంభీరమైన ధ్వనితో గీంకరించి, రాజు చేతిలో ఉన్న చెరుకుగడను తన తుండంతో లాక్కుంది.

---

67వ శ్లోకం

శ్లోకం:

కబలీకృతకోమలేక్షుణా కరిణా తత్ర విమానవర్త్తినా |

జగృహే నృపకంఠమాలికామణిహారోఽపి మృణాలకోమలః ||

తాత్పర్యం:

ఆ రాతి ఏనుగు కోమలమైన చెరుకుగడను తినడమే కాకుండా, తామర తూడులా మెత్తగా ఉన్న రాజు మెడలోని రత్నహారాన్ని కూడా లాక్కుని మింగేసింది.

---

68వ శ్లోకం

శ్లోకం:

చకితాః స్తిమితాః పలాయితా రుషితాశ్చానుచరా మహీపతేః |

ఉపలద్విరదస్య చేష్టితాన్యుపాలభ్య క్షుభితాః ప్రచుక్రుశుః ||

తాత్పర్యం:

రాతి ఏనుగు చేస్తున్న పనులను చూసి రాజు అనుచరులు కొందరు భయపడ్డారు, కొందరు స్తంభించిపోయారు, మరికొందరు పారిపోయారు. ఇంకొందరు కోపంతో అరుస్తూ గందరగోళం చేశారు.

---

69వ శ్లోకం

శ్లోకం:

న నికర్షచికీర్షయా కృతం న పరీచ్చిక్షిషయా న గర్వతః |

కుతుకేన తు వృత్తమేతదిత్యసకృత్ తం ప్రణమన్నసాంత్వయత్ ||

తాత్పర్యం:

"స్వామీ! నేను మిమ్మల్ని తక్కువ చేయాలని కానీ, పరీక్షించాలని కానీ, గర్వంతో కానీ ఇలా అనలేదు. కేవలం కుతూహలంతోనే అన్నాను, నన్ను క్షమించండి" అని రాజు పదేపదే సిద్ధుని పాదాలపై పడి వేడుకున్నాడు.

---

70వ శ్లోకం

శ్లోకం:

నమతే ధరణీభృతే వరం తనయం వంశకరం ప్రసాదయన్ |

స్మయమానముఖాంబుజో హరో మిషతస్తస్య పురస్తిరోదధే ||

తాత్పర్యం:

నమస్కరిస్తున్న ఆ రాజుకు వంశాన్ని నిలబెట్టే ఉత్తమ కుమారుడు కలుగుతాడని వరం ఇచ్చి, చిరునవ్వు చిందిస్తూ పరమశివుడు అందరూ చూస్తుండగానే అదృశ్యమయ్యాడు.

---

విశేషములు:

• శిలా గజ లీల: రాతి ఏనుగు చేత చెరుకు తినిపించడం అనేది మధురలో జరిగిన 64 లీలలో ఒకటి. ఇది భగవంతుని అపార శక్తికి నిదర్శనం.
• చతుష్షష్టి కళలు: సిద్ధుడు 64 కళలలో తన ప్రావీణ్యాన్ని ఒకే ఒక్క లీలతో నిరూపించాడు.
• వర ప్రదానం: రాజు చేసిన అపరాధాన్ని క్షమించి, అతనికి సంతాన వరాన్ని ప్రసాదించడం ద్వారా శివుని కరుణ వ్యక్తమైంది.

71వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అథ విక్రమపాండ్యభూపతిస్తనయోఽభూదభిషేకపాండ్యతః |

ఉదితోదితముద్వహన్ కులం కులదాసః కుసుమాయుధద్విషః ||

తాత్పర్యం:

అభిషేక పాండ్యునికి విక్రమ పాండ్యుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. ఆయన తన వంశ గౌరవాన్ని దినదినాభివృద్ధి చేస్తూ, మన్మథుని శత్రువైన పరమశివునికి పరమ భక్తుడై (కులదాసుడై) విరాజిల్లాడు.

---

72వ శ్లోకం

శ్లోకం:

స పితుః పరలోకమేయుషశ్చరమాజ్ఞాం శిరసోపధారయన్ |

అనుపాధిమనన్యగామినీమచలాం భక్తిమధత్త శంకరే ||

తాత్పర్యం:

పరలోక గతుడైన తన తండ్రి చివరి ఆజ్ఞను శిరసావహించి, విక్రమ పాండ్యుడు నిష్కామమైన, అనన్యమైన మరియు నిశ్చలమైన భక్తిని పరమశివునిపై నిలుపుకున్నాడు.

---

73వ శ్లోకం

శ్లోకం:

శివనామపరః శివాశ్రయః శివవిన్యస్తభరః శివాశ్రమీ |

జగదాకలయన్ శివాత్మకం జననాథో బుభుజే వసుంధరామ్ ||

తాత్పర్యం:

ఆ రాజు నిరంతరం శివనామ స్మరణ చేస్తూ, శివుడినే ఆశ్రయించి, తన భారమంతా ఆయనపైనే వేసి, శివధర్మాన్ని పాటిస్తూ, ఈ జగత్తు అంతా శివమయమని భావిస్తూ భూమండలాన్ని పాలించాడు.

---

74వ శ్లోకం

శ్లోకం:

శశినీవ సమస్తవల్లభే నృపతౌ భూతపతేః ప్రణప్తరి |

పితరీవ సుతా మహీభుజో బిభరామాసురవిప్లుతాం మతిమ్ ||

తాత్పర్యం:

శివుని వంశంలో పుట్టినవాడు, అందరికీ ప్రియమైనవాడు అయిన ఆ రాజును చూసి, ప్రజలందరూ తండ్రిని చూసిన పుత్రుల వలె ఎంతో భక్తిశ్రద్ధలతో, నిర్మలమైన మనస్సుతో ఉండేవారు.

---

75వ శ్లోకం

శ్లోకం:

కులశేఖరపాండ్యసప్తమం నృపతిం తం కిల చోలపార్థివః |

న మమర్ష శరద్వినిర్మలం శశినం చోర ఇవ స్వదోషతః ||

తాత్పర్యం:

శరత్కాల చంద్రుని వంటి నిర్మలమైన విక్రమ పాండ్యుని వైభవాన్ని చూసి చోళ రాజు సహించలేకపోయాడు. దొంగకు వెన్నెల అంటే భయం ఉన్నట్లుగా, తన దోషం వల్ల ఆయన పాండ్య రాజుపై అసూయ పెంచుకున్నాడు.

---

76వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అతివర్త్తిత్తుమేనమక్షమః స వరాకః సమరే భుజోష్మణా |

క్షపణైః క్రతుమాభిచారికం కలయామాస పయస్వినీతటే ||

తాత్పర్యం:

యుద్ధంలో విక్రమ పాండ్యుని పరాక్రమాన్ని ఎదుర్కోలేక, ఆ మూర్ఖుడైన చోళ రాజు పయస్వినీ నదీ తీరంలో జైనుల (క్షపణుల) సహాయంతో పాండ్య రాజును నాశనం చేయడానికి 'ఆభిచారిక హోమం' (మారణ ప్రయోగం) చేయించాడు.

---

77వ శ్లోకం

శ్లోకం:

తత ఉచ్చలితో దురధ్వరాద్ ద్విరదః కోఽపి గిరీంద్రభీషణః |

సమయా మధురాముపాద్రివత్ కలయన్ ముద్గరమాయసం కరే ||

తాత్పర్యం:

ఆ దుష్ట యజ్ఞం నుండి పర్వతం లాంటి భయంకరమైన ఒక మాయా ఏనుగు పుట్టింది. అది తన చేతిలో ఒక ఇనుప గదను పట్టుకుని మధురా నగరంపైకి దూసుకొచ్చింది.

---

78వ శ్లోకం

శ్లోకం:

తముదంతమయం విచారయన్ శరణం ప్రాప శశాంకశేఖరమ్ |

స చ తత్ర కిరాతరూపభృత్ పరిచక్రామ నిజాలయార్డ్ బహిః ||

తాత్పర్యం:

ఈ వార్త విన్న రాజు వెంటనే భయపడి శివుడిని శరణు వేడాడు. భక్తుని రక్షించడానికి పరమశివుడు కిరాత (బోయవాడి) రూపం ధరించి ఆలయం వెలుపలికి వచ్చాడు.

---

79వ శ్లోకం

శ్లోకం:

వనపల్లవభంగశేఖరం వరగుంజాఫలపుంజభూషణమ్ |

అధిరోపితకార్ముకం జనా దదృశుర్దివ్యమముం వనేచరమ్ ||

తాత్పర్యం:

తలపైన అడవి ఆకులను, ఒంటిపై గురిగింజల హారాలను అలంకరించుకుని, చేతిలో విల్లు పట్టుకున్న ఆ దివ్య కిరాతక రూపాన్ని ప్రజలు ఆశ్చర్యంగా చూశారు.

---

80వ శ్లోకం

శ్లోకం:

ఉపలభ్య గజం తముద్ధతం పథి గవ్యూతియుగే వ్యవస్థితమ్ |

నరసింహమయోజయచ్ఛరే నరసింహస్య ముదే వనేచరః ||

తాత్పర్యం:

దూరంగా వస్తున్న ఆ మాయా ఏనుగును చూసి, ఆ కిరాతకుడు (శివుడు) నరసింహ స్వామికి సంతోషం కలిగించే విధంగా తన బాణానికి 'నరసింహాస్త్రాన్ని' సంధించాడు.

---

81వ శ్లోకం

శ్లోకం:

త్రిపురేషు గతేషు లక్ష్యతాం హసితేనాస్మి పురాప్యపోదితః |

ఇతి సత్వరమీశకార్ముకాదుదయాసీద్ దనుజాంతకః శరః ||

తాత్పర్యం:

"పూర్వం త్రిపుర సంహారంలో కేవలం చిరునవ్వుతోనే శత్రువులను చంపారు, నాకు అవకాశం ఇవ్వలేదు" అని పగ తీర్చుకోవాలనే ఆత్రుతతో ఉన్నట్లుగా, విష్ణు స్వరూపమైన ఆ బాణం శివుని వింటి నుండి వేగంగా దూసుకుపోయింది.

---

82వ శ్లోకం

శ్లోకం:

స హసన్నచలేన ధన్వనా విశిఖేన స్వయమచ్యుతేన చ |

జగదేకధనుర్ధరః క్షణాదభినత్ సింధురమాభిచారికమ్ ||

తాత్పర్యం:

లోకైక ధనుర్ధారియైన పరమశివుడు చిరునవ్వు చిందిస్తూ, మేరు పర్వతం అనే విల్లుతో, అచ్యుతుడు (విష్ణువు) అనే బాణంతో ఆ మాయా ఏనుగును క్షణకాలంలో సంహరించాడు.

---

విశేషములు:

• ఆభిచార గజ సంహారం: ఇది మధురలోని 64 లీలలో మరొక ప్రసిద్ధ లీల. శత్రువులు చేసే మంత్ర తంత్రాల నుండి శివుడు తన భక్తులను ఎలా రక్షిస్తాడో ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
• నరసింహాస్త్రం: ఏనుగును చంపడానికి సింహం శ్రేష్టమైనది కాబట్టి, శివుడు నరసింహాస్త్రాన్ని ప్రయోగించడం కవి చమత్కారం.
• హరిహర అద్వైతం: శివుని వింటికి విష్ణువు బాణంగా ఉండటం ద్వారా హరిహరుల మధ్య గల అభేదాన్ని నీలకంఠ దీక్షితులు ఇక్కడ సూచించారు.

 

83వ శ్లోకం

శ్లోకం:

నరకేసరిణాస్త్రరూపిణా శమితే హస్తిని శైలతాం గతే |

తమను ప్రహితాస్తథాగతా న సమైక్ష్యంత యథా తథా గతాః ||

తాత్పర్యం:

నరసింహాస్త్ర రూపంలో ఉన్న బాణం వల్ల ఆ మాయా ఏనుగు సంహరించబడి, ఒక కొండగా (శిలగా) మారిపోయింది. ఆ ఏనుగు వెనుక వచ్చిన జైనులు (తథాగతులు) కూడా ఆ ఏనుగు ఏ గతిని పొందిందో, అదే గతిని పొంది అదృశ్యమయ్యారు.

---

84వ శ్లోకం

శ్లోకం:

సుగతాన్ సుగతాత్మనేషుణా స విజిగ్యే చతురో వనేచరః |

అహిరేవ హి వేత్త్యహేః పదం కథమన్యేన ఘటేత తజ్జయః ||

తాత్పర్యం:

ఆ కిరాతకుడు (శివుడు) తన బాణంతో ఆ చతురులైన జైనులను జయించాడు. "పాము కాళ్లు పాముకే ఎరుక" అన్నట్లుగా, వారి మాయాజాలాన్ని మాయావియైన శివుడు తప్ప మరొకరు ఎలా జయించగలరు?

---

85వ శ్లోకం

శ్లోకం:

విదితః కిల సర్వదేహినాం విజయః పంచముఖేన హస్తినః |

గుణగృహ్యతయా తదప్యసౌ ముముదే విక్రమపాండ్యపార్థివః ||

తాత్పర్యం:

సింహానికి (పంచముఖుడికి) ఏనుగుపై విజయం లభించడం లోకవిదితమే. అలాగే పంచముఖుడైన పరమశివుడు ఆ మాయా ఏనుగును సంహరించడం చూసి, విక్రమ పాండ్య రాజు ఆయన గుణగణాలకు ముగ్ధుడై అమితంగా ఆనందించాడు.

---

86వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అనుగృహ్య దయార్ద్రయా దృశా ప్రణతం భూతపతిః ప్రజేశ్వరము |

తనయం చ తదన్వయోచితం వరమస్మై వితరంతిరోదధే ||

తాత్పర్యం:

తనకు నమస్కరిస్తున్న విక్రమ పాండ్యునిపై పరమశివుడు దయాదృష్టిని ప్రసరించాడు. ఆ వంశానికి తగిన ఉత్తమ కుమారుడు కలుగుతాడని వరం ఇచ్చి, అందరూ చూస్తుండగానే అదృశ్యమయ్యాడు.

---

87వ శ్లోకం

శ్లోకం:

అజనిష్ట విభోరనుగ్రహాత్ తనయస్తస్య చ రాజశేఖరః |

యదుపాహితభూభరో గురుః ప్రతిపేదే పదమైశ్వరం పరమ్ ||

తాత్పర్యం:

శివుని అనుగ్రహంతో విక్రమ పాండ్యునికి 'రాజశేఖరుడు' అనే కుమారుడు జన్మించాడు. ఆ కుమారుడు పెరిగి పెద్దవాడై, భూభారాన్ని వహించి, తన తండ్రి వలెనే శివభక్తితో పరమేశ్వరుని పదాన్ని పొందాడు.

---

88వ శ్లోకం (ముగింపు శ్లోకం)

శ్లోకం:

సప్తమో మలయధ్వజస్య స సప్తసప్తిసమద్యుతిః

బిభ్రదంగదనిర్విశేషమశేషమేవ మహీతలము |

ఆరరాధ సభాజనైరతిమానుషైర్మధురేశ్వరం

రంజయన్ జనతాః సుతానివ రాజశేఖరపార్థివః ||

తాత్పర్యం:

మలయధ్వజ పాండ్యుని వంశంలో ఏడవ వాడైన రాజశేఖర పాండ్యుడు, సూర్యునితో సమానమైన తేజస్సుతో విరాజిల్లారు. భూమండలాన్నంతటినీ తన భుజకీర్తి (అంగదం) వలె సునాయాసంగా భరించారు. ప్రజలను కన్నబిడ్డల వలె పాలిస్తూ, దివ్యమైన సభాసదులతో కలిసి మధురేశ్వరుని ఆరాధిస్తూ, అందరినీ రంజింపజేశారు.

---

విశేషములు:

• యానైమలై (ఏనుగు కొండ): శివుడు సంహరించిన ఆ మాయా ఏనుగు మధుర సమీపంలో ఇప్పటికీ ఒక కొండ రూపంలో కనిపిస్తుందని భక్తుల నమ్మకం. దీనినే 'యానైమలై' అని పిలుస్తారు.
• వంశానుక్రమణిక: ఈ సర్గలో విక్రమ పాండ్యుని భక్తి, రాజశేఖర పాండ్యుని జననంతో పాండ్య వంశ చరిత్ర కొనసాగింది.
• భక్త రక్షణ: శత్రువుల మారణ ప్రయోగాల నుండి భగవంతుడు తన భక్తులను ఎలా కాపాడతాడో ఈ ఘట్టం నిరూపిస్తుంది.

|| ఇతి మహాకవిశ్రీనీలకంఠదీక్షితప్రణీతే శివలీలార్ణవే పంచదశః సర్గః ||

ఈ సర్గకు సంబంధించిన వివరణ ఇక్కడితో పూర్తయింది.