శివలీలార్ణవము 10 వసర్గ

  శివలీలార్ణవము 10 వ సర్గ

శ్లోకము - 1

దిక్పతీనథ విజేతుముత్సుకా

దేవశైలశిఖరాగ్రవర్తినః |

ఉత్పపాత సహ సైనికైర్దివం

స్యందనేన మహతా తటాతకా ||

తాత్పర్యము

దిక్పాలకులను జయించాలనే కుతూహలముతో, తటాతక దేవి తన సైన్యముతో కలిసి గొప్ప రథమునెక్కి మేరుపర్వత శిఖరములపై ఉన్న స్వర్గలోకమునకు బయలుదేరినది.

విశేషాలు

తటాతక దేవి దిగ్విజయ యాత్రలో భాగంగా ఇంద్రుడిని మరియు ఇతర దిక్పాలకులను ఎదిరించడానికి సిద్ధపడిన శౌర్యము ఇక్కడ వర్ణించబడినది.

శ్లోకము - 2

సజ్జసింధురతరంగసంకులా

సా దివి ప్రచలితా పతాకినీ |

ఆవవార సహసామరావతీ-

మప్రతర్కితనిరోధవిహ్వలామ్ ||

తాత్పర్యము

యుద్ధమునకు సిద్ధమైన ఏనుగుల సమూహములతో, అలల వలె కదులుతున్న జెండాలతో కూడిన ఆ దేవి సైన్యము ఆకాశమున ప్రయాణించి, ఊహించని ఈ ముట్టడికి దిగ్భ్రాంతి చెందిన అమరావతీ నగరమును ఒక్కసారిగా చుట్టుముట్టినది.

విశేషాలు

శత్రువులకు ఆలోచించే సమయము కూడా ఇవ్వకుండా అమరావతిని ముట్టడించిన తటాతక దేవి వ్యూహరచన మరియు సైన్యబలము ఇందులో గోచరిస్తాయి.

---

శ్లోకము - 3

సత్పథోత్పతనజాతకౌతుక-

స్తబ్ధముక్తతురగా శనైః శనైః |

యావదాప న దివం తటాతకా

తావదత్ర వవృతే మహాన్ రణః ||

తాత్పర్యము

ఆకాశ మార్గమున (సత్పథము) ప్రయాణించుటలో కలిగిన కుతూహలముతో గుర్రములు వేగమును తగ్గించి మెల్లమెల్లగా కదులుతున్నప్పటికీ, తటాతక దేవి స్వర్గమును చేరుకునే లోపే అక్కడ దేవతలతో భయంకరమైన యుద్ధము మొదలైనది.

విశేషాలు

ఈ శ్లోకములో 'సత్పథము' అనగా ఆకాశము మరియు మంచి మార్గము అని రెండర్థాలు వస్తాయి. యుద్ధము యొక్క తీవ్రత ఇక్కడ చక్కగా వర్ణించబడినది.

---

శ్లోకము - 4

తద్భటాశ్చిరనిరుద్ధదోర్మదాః

సంప్రహారవిముఖేషు రాజసు |

తం మహాహవముపస్థితం సురై-

ర్భాగధేయఫలమిత్యమంసత ||

తాత్పర్యము

భూలోక రాజులు యుద్ధమునకు విముఖులు కావడము వల్ల చాలా కాలముగా తమ భుజబలమును ప్రదర్శించే అవకాశం లేక ఉన్న ఆ దేవి భటులు, ఇప్పుడు దేవతలతో తటస్థించిన ఈ మహా యుద్ధమును తమ అదృష్టఫలముగా భావించారు.

విశేషాలు

వీరులకు యుద్ధము పట్ల ఉండే ఉత్సాహము మరియు దేవతలను సైతం ఎదిరించగల వారి ధైర్య సాహసాలు ఇందులో ప్రతిబింబిస్తాయి.

 

---

శ్లోకము - 5

నిత్యమున్ముఖచరాన్ సురద్విపాన్

సాయకైరివ నిపాత్య శాయితాన్ |

కీటపేషమపిషన్ ససాదినః

పద్భిరేవ కరిణో మదోద్ధతాః ||

తాత్పర్యము

ఎల్లప్పుడూ ఆకాశమున తిరిగే ఐరావతాది దిగ్గజాలను, తటాతక దేవి సైన్యములోని మదపుటేనుగులు తమ బాణాల వంటి దంతములతో పొడిచి కింద పడవేసినవి. నేలకూలిన ఆ దేవతా గజాలను మరియు వాటిపై ఉన్న రౌతులను (ససాదినః), ఈ మదపుటేనుగులు తమ కాళ్ళతో కీటకాలను తొక్కినట్లుగా తొక్కి సంహరించినవి.

విశేషాలు

దేవలోకపు ఏనుగుల కంటే దేవి సైన్యములోని ఏనుగులు అత్యంత శక్తివంతమైనవని, అవి శత్రువులను అత్యంత సులువుగా అణిచివేసినవని ఇక్కడ వర్ణించబడినది.

---

శ్లోకము - 6

యత్తదాహవభువి ప్రవర్తితం

లోహితం నిపతితం క్షమాతలే |

అగ్రతః సురగిరేరిలావృతే

లోహితోదమితి తచ్ఛ్రుతం సరః ||

తాత్పర్యము

ఆ యుద్ధ భూమిలో శత్రువుల శరీరాల నుండి ప్రవహించిన రక్తము మేరుపర్వతము ముందున్న ఇలావృత వర్షమునందు పడి ఒక పెద్ద సరస్సుగా మారినది. పురాణాలలో ప్రసిద్ధి చెందిన 'లోహితోదము' అనే సరస్సు ఈ రక్త ప్రవాహము వల్లనే ఏర్పడినదని చెప్పబడినది.

విశేషాలు

యుద్ధము యొక్క భీభత్సాన్ని, ప్రవహించిన రక్తపు ఏరులను ఒక పౌరాణిక సరస్సు పుట్టుకతో ముడిపెట్టి కవి అద్భుతముగా వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 7

దిగ్జయే భువి హతా రణేషు యే

ద్యోచరాః సమభవన్నిరోధినః |

తే నిపేతురుపజాతమన్యవ-

స్తేజసీవ శలభాశ్చమూముఖే ||

తాత్పర్యము

భూలోక దిగ్విజయ యాత్రలో దేవి చేతిలో ఓడిపోయి మరణించి, స్వర్గలోకమునకు వెళ్ళిన ఆ వీరులే అక్కడ మరల అడ్డుపడ్డారు. వారు అత్యంత కోపముతో దేవి సైన్యంపైకి దూకారు, కానీ వెలుగుతున్న అగ్నిలో పడి చనిపోయే మిడతల వలె దేవి పరాక్రమము ముందు మాడిపోయారు.

విశేషాలు

శత్రువులు ఎన్నిసార్లు ఎదిరించినా దేవి తేజస్సు ముందు వారు మిడతల వంటివారని ఇక్కడ ఉపమించబడినది.

---

శ్లోకము - 8

అభ్యుపేయురధరేద్యురేవ యాన్

సంప్రసాద్య బహుధా జయాయ యే |

సంప్రజహ్వరుపరేద్యురాహవే

సైనికాః సుమనసస్త ఏవ తాన్ ||

తాత్పర్యము

నిన్నటి వరకు ఏ దేవతలను భూలోక రాజులు విజయం కోసం ప్రార్థించి, ప్రసన్నం చేసుకునేవారో, ఈరోజు యుద్ధరంగంలో అదే దేవతలను (సుమనసః) తటాతక దేవి సైనికులు అత్యంత చులకనగా చూస్తూ, పరిహసిస్తూ ఎదుర్కొన్నారు.

విశేషాలు

కాలమహిమ వల్ల నిన్నటి పూజ్యులు నేడు యుద్ధంలో ప్రత్యర్థులుగా మారడం, దేవి సైన్యానికి దేవతల పట్ల భయము లేకపోవడం ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

శ్లోకము - 9

భత్సితా దివిచరాశ్చమూచరై-

స్త్వఙ్కృతేన యుధి హుఙ్కృతేన చ |

దేవమానవదశవిపర్యయం

వీక్ష్య వీక్ష్య వితథం నిశశ్వసుః ||

తాత్పర్యము

యుద్ధరంగంలో తటాతక దేవి సైనికులు 'హుం'కారములతో, 'త్వమ్' (నీవెంత) అనే తృణీకారముతో దేవతలను నిందించారు. ఎప్పుడూ పూజలందుకునే దేవతలు ఇలా మానవుల చేతిలో అవమానపడటం చూసి, ఆ స్థితిగతుల మార్పును గమనించి అందరూ ఆశ్చర్యముతో నిట్టూర్పులు విడిచారు.

విశేషాలు

సాధారణంగా మానవులు దేవతలను ప్రార్థిస్తారు, కానీ ఇక్కడ దేవి ప్రభావము వల్ల మానవ సైన్యము దేవతలను గర్వముతో ఎదిరించడం అనే విచిత్ర పరిస్థితిని కవి వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 10

స్వే బలే పరబలే చ యే హతా-

స్తాన్ ద్వయానపి సమేత్య దేవతామ్ |

తత్క్షణాత్ పునరుపస్థితాన్ రణే

వీక్ష్య విస్మయమవాప సా चमూః ||

తాత్పర్యము

తమ సైన్యంలో చనిపోయిన వారు, అటు శత్రువుల (దేవతల) సైన్యంలో చనిపోయిన వారు - ఇరువురూ కూడా వీరమరణం పొంది వెంటనే దేవతా రూపాలను ధరించి తిరిగి యుద్ధరంగంలో ప్రత్యక్షమవ్వడం చూసి తటాతక దేవి సైన్యము ఆశ్చర్యపోయినది.

విశేషాలు

యుద్ధంలో మరణించిన వీరులకు స్వర్గప్రాప్తి కలుగుతుందనే ధర్మాన్ని ఇక్కడ సూచించారు. చనిపోయిన వెంటనే వారు దేవతలుగా మారి మళ్ళీ యుద్ధానికి రావడం ఇక్కడి విశేషం.

శ్లోకము - 11

తాన్ నిరీక్ష్య సమశీర్షికాన్ రణే

సైనికేషు కతిచిన్మహారథాః |

సంప్రబోధ్య మలయధ్వజాత్మజాం

సన్నిపేతురనపేక్షితాసవః ||

తాత్పర్యము

యుద్ధరంగంలో సమానమైన పరాక్రమము కలిగిన ఆ వీరులను చూసి, మలయధ్వజ రాజపుత్రి అయిన తటాతక దేవికి పరిస్థితిని వివరిస్తూ, కొందరు మహారథులు తమ ప్రాణాల మీద ఆశ వదులుకొని శత్రువులపైకి ఉరికారు.

విశేషాలు

దేవి పట్ల గల భక్తి, యుద్ధం పట్ల గల శౌర్యము ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నాయి. ప్రాణత్యాగానికైనా సిద్ధపడి యుద్ధం చేసే వీరుల గొప్పతనం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

---

శ్లోకము - 12

భూసురస్వముపభుజ్య కేవలం

తే హి పుష్టవపుషో దివౌకసః |

తన్ముఖే శిథిలతాం జగాహిరే

సేతవః పయసి సైకతా ఇవ ||

తాత్పర్యము

భూలోకంలోని బ్రాహ్మణులు ఇచ్చే హవిస్సులను భుజించి శరీరాలను పెంచుకున్న ఆ దేవతలు, దేవి సైన్యం ముందు ఇసుకతో కట్టిన ఆనకట్టలు నీటి ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోయినట్లుగా విచ్ఛిన్నమైపోయారు.

విశేషాలు

దేవతల బలం కేవలం యజ్ఞయాగాదుల మీద ఆధారపడి ఉందని, నిజమైన యుద్ధ పరాక్రమం ముందు వారు నిలవలేకపోయారని కవి ఇక్కడ చమత్కరించారు.

---

శ్లోకము - 13

యావదస్త్రమభిమంత్రితం సురైః

సన్నికర్షతి న తాన్ మహారథాన్ |

తావదేవ సహ తైః పలాయితై-

స్తత్తదస్త్రమపి ధావితం పురః ||

తాత్పర్యము

దేవతలు మంత్రించి ప్రయోగించిన అస్త్రాలు ఆ మహారథులను తాకక ముందే, దేవతలు భయంతో వెనుదిరిగి పారిపోయారు. వారు ప్రయోగించిన అస్త్రాలు కూడా తమ యజమానుల వెంటే పరుగు తీసినట్లుగా వెనక్కు వెళ్ళిపోయాయి.

విశేషాలు

శత్రువు పారిపోతుంటే అస్త్రాలు కూడా పనికిరావని, యుద్ధరంగంలో ధైర్యమే ప్రధానమని ఇక్కడ వర్ణించబడినది.

---

శ్లోకము - 14

హన్యమానమమృతాంధసాం బలం

వీక్ష్య కేऽపి యుధి మానవామరాః |

పూర్వబాంధవదశోపదర్శిన-

స్తేషు సాంత్వవచనాని చక్రిరే ||

తాత్పర్యము

అమృతాన్ని భుజించే దేవతల సైన్యం దెబ్బతింటుండటం చూసి, అంతకుముందు యుద్ధంలో మరణించి దేవతలుగా మారిన కొందరు మానవ వీరులు (పూర్వ బంధువులు), దేవతలపై జాలిపడి వారికి ఓదార్పు మాటలు చెప్పారు.

విశేషాలు

మరణానంతరం దేవతలుగా మారిన మానవులు, తమ పాత బంధుత్వాలను గుర్తు తెచ్చుకుని దేవతలను రక్షించాలనుకోవడం ఇక్కడి విశేషం.

---

శ్లోకము - 15

తా పలాయనపరామితస్తతో

దుర్గ్రహాం దివిషదామనీకినీమ్ |

సంగ్రహీతుమపటుః శతక్రతుః

సమ్ముఖీనమచలత్ స్వయం పురః ||

తాత్పర్యము

అటు ఇటు పారిపోతున్న దేవతా సైన్యాన్ని అదుపు చేయడం సాధ్యపడక, ఇంద్రుడు (శతక్రతువు) తానే స్వయంగా యుద్ధరంగంలోకి నేరుగా ముందుకు వచ్చాడు.

విశేషాలు

సైన్యం చెల్లాచెదురైనప్పుడు స్వయంగా నాయకుడే రంగంలోకి దిగడం ఇంద్రుడి రాజధర్మాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకము - 16

తం నిరీక్ష్య శతమన్యుమగ్రత-

స్తన్ముఖే చలితమంబికారథమ్ |

స్తంభయన్ ప్రణతిభిశ్చ సాంత్వనైః

సంచచాల సుమతిః స్వయం పురః ||

తాత్పర్యము

ఎదురుగా వస్తున్న ఇంద్రుడిని చూసి, తటాతక దేవి (అంబిక) రథాన్ని నిలిపివేసి, సుమతి అనే మంత్రి వినయపూర్వకమైన మాటలతో దేవిని శాంతింపజేస్తూ తాను స్వయంగా ముందుకు కదిలాడు.

విశేషాలు

మంత్రి యొక్క విచక్షణ జ్ఞానం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. నేరుగా దేవి యుద్ధం చేయకుండా, మొదట చర్చలు లేదా రాయబారం నడిపే ప్రయత్నం ఇక్కడ మొదలైనది.

 

శ్లోకము - 17

తాం విహాయ శతమన్యుతాం నిజాం

సంశ్రితం యుధి సహస్రమన్యుతామ్ |

శక్రమేక్ష్య సుమతౌ జయాశిష-

శ్చేతసా ప్రయుయుజే తటాతకా ||

తాత్పర్యము

యుద్ధరంగంలో తన సహజ సిద్ధమైన 'శతమన్యు' (నూరు యజ్ఞాలు చేసినవాడు) అనే స్థితిని వదిలి, కోపంతో 'సహస్రమన్యు' (వేయి రెట్లు కోపం గలవాడు) గా మారిన ఇంద్రుడిని చూసి, తటాతక దేవి తన మంత్రి అయిన సుమతి విజయం సాధించాలని మనస్సులోనే ఆశీర్వదించినది.

విశేషాలు

ఇక్కడ 'మన్యు' పదానికి యజ్ఞము మరియు కోపము అని రెండర్థాలు ఉన్నాయి. ఇంద్రుడి క్రోధాన్ని, దేవికి తన మంత్రిపై ఉన్న నమ్మకాన్ని కవి చక్కగా వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 18

యే శరా నముచిజంభభేదినో

యే చ వృత్రబలఘాతినో హరేః |

తే కిలార్థపథ ఏవ దారితాః

సాయకైః సుమతిచాపనిస్సుతైః ||

తాత్పర్యము

పూర్వం నముచి, జంభుడు, వృత్రుడు వంటి మహా అసురులను సంహరించిన ఇంద్రుడి శక్తివంతమైన బాణాలు, సుమతి వింటి నుండి వదిలిన బాణాల ధాటికి ఆకాశ మార్గమున సగము దూరములోనే ముక్కలైపోయినవి.

విశేషాలు

దేవతల ఆయుధాల కంటే దేవి అనుగ్రహం పొందిన వారి ఆయుధాలు ఎంత బలమైనవో ఇక్కడ తెలుస్తుంది. సుమతి పరాక్రమం ఇంద్రుడిని మించిపోయినట్లు వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకము - 19

ఆదదే జయతి మీనలోచనే-

త్యేకమేవ మనుమీరయన్నయమ్ |

యచ్ఛరానజని తేన నిష్ఫలం

దివ్యమస్త్రమఖిలం దివస్పతేః ||

తాత్పర్యము

"మీనలోచని (తటాతక దేవి) జయించుగాక!" అనే ఒకే ఒక మంత్రాన్ని జపిస్తూ సుమతి ప్రయోగించిన బాణాల ముందు, ఇంద్రుడి వద్ద ఉన్న దివ్యాస్త్రాలన్నీ నిష్ఫలమైపోయినవి.

విశేషాలు

దేవి నామస్మరణే ఒక గొప్ప అస్త్రమని, అది దేవతల దివ్యాస్త్రాల కంటే శక్తివంతమైనదని ఈ శ్లోకం చాటుతోంది.

---

శ్లోకము - 20

మార్గణాః కతిపయే మరుత్వత-

స్తస్య మర్మసు పతంతి వా నవా |

మర్మసు ప్రవివిశుస్తదాశుగాః

సర్వ ఏవ తు మఘోని దృఙ్మయే ||

తాత్పర్యము

ఇంద్రుడి బాణాలు సుమతికి తగిలాయో లేదో తెలియదు కానీ, సుమతి వదిలిన వేగవంతమైన బాణాలన్నీ కూడా వేయి కన్నులు (దృఙ్మయే) కలిగిన ఇంద్రుడి మర్మస్థానాలలోకి నేరుగా చొచ్చుకుపోయినవి.

విశేషాలు

ఇంద్రుడికి ఉన్న వేయి కన్నులనే మర్మస్థానాలుగా భావించి, సుమతి బాణాలు సరిగ్గా అక్కడే తగిలాయని కవి చమత్కరించారు.

---

శ్లోకము - 21

అక్షిభిః శరాక్షతైః పురఃస్థితై-

రక్షతైస్తు చరమాంగవర్త్తిభిః |

నిష్ఫలైః శతమఖే తు నిష్క్రియే

సందధే న సుమతిః శిలీముఖాన్ ||

తాత్పర్యము

ముందు వైపు ఉన్న కన్నులు బాణాల దెబ్బకు గాయపడటంతో ఇంద్రుడు ఏమీ చేయలేక నిశ్చేష్టుడయ్యాడు. వెనుక వైపు ఉన్న కన్నులు క్షేమంగా ఉన్నా అవి యుద్ధానికి పనికిరావు. శత్రువు అశక్తుడయ్యాడని గ్రహించి, సుమతి ఇక అతనిపై బాణాలు ప్రయోగించకుండా ఆగిపోయాడు.

విశేషాలు

ఓడిపోయిన లేదా అశక్తుడైన శత్రువును చంపకూడదనే యుద్ధ ధర్మాన్ని సుమతి ఇక్కడ పాటించాడు.

శ్లోకము - 22

తం నిరీక్ష్య సమయం చమూచరా-

శ్చోరహూణయవనాదయో భటాః |

భూషణైర్మణిమయైః సమం హరే-

రాయుధం కులిశమప్యపాహరన్ ||

తాత్పర్యము

ఇంద్రుడు నిస్సహాయ స్థితిలో ఉండటం చూసి, దేవి సైన్యంలోని చోర, హూణ, యవనాది వీరులు ఇంద్రుడి ఒంటిపై ఉన్న రత్నఖచితాభరణాలతో పాటు అతని ఆయుధమైన వజ్రాయుధాన్ని (కులిశము) కూడా లాక్కున్నారు.

విశేషాలు

దేవేంద్రుడి గర్వం అణిగిపోయి, సామాన్య సైనికుల చేతిలో అవమానపడటాన్ని ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తోంది.

శ్లోకము - 23

స్థాపితో భువనమాతురగ్రతః

స ప్రసహ్య పృతనాగ్రచారిభిః |

లజ్జయా శరరుజా భయేన చ

స్తంభవద్బలభిదాస్త కేవలమ్ ||

తాత్పర్యము

జయించిన సైనికులు బలవంతముగా పట్టుకురాగా, లోకమాత అయిన తటాతక దేవి ముందు నిలబడిన ఇంద్రుడు (బలభిత్తు), బాణాల వల్ల కలిగిన నొప్పి, ఓడిపోయినందుకు కలిగిన సిగ్గు మరియు దేవి పట్ల కలిగిన భయముతో స్తంభము వలె నిశ్చలముగా ఉండిపోయాడు.

విశేషాలు

ఒకప్పుడు అజేయుడైన ఇంద్రుడు నేడు తటాతక దేవి దివ్య తేజస్సు ముందు నిస్సహాయుడై నిలబడిన దైన్య స్థితి ఇక్కడ వర్ణించబడినది.

---

శ్లోకము - 24

సంప్రణమ్య సుమతిస్తటాతకాం

ధారయన్ శిరసి తత్పదం చిరాత్ |

లాలితో బహువిధాభిరుక్తిభి-

స్తం చ తచ్చరణయోర్యపాతయత్ ||

తాత్పర్యము

మంత్రి అయిన సుమతి తటాతక దేవికి సాష్టాంగ నమస్కారము చేసి, ఆమె పాదాలను తన శిరస్సుపై ధరించాడు. దేవి అతడిని ఎంతో ప్రేమగా ప్రశంసించగా, సుమతి పట్టుబడిన ఇంద్రుడిని ఆమె పాదాల చెంత మోకరిల్లజేశాడు.

విశేషాలు

స్వామి భక్తి కలిగిన మంత్రిగా సుమతి తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించి, శత్రువును దేవి శరణు వేడేలా చేయడం అతని విజ్ఞతకు నిదర్శనం.

---

శ్లోకము - 25

వీక్షితః స కరుణార్ద్రయా దృశాలి

వాసవశ్చరణయోర్నతస్తయా |

స్వస్థతాముపగతో యథాపురం

ప్రాహ తాం సుమతినానుమోదితః ||

తాత్పర్యము

తన పాదాలపై పడిన ఇంద్రుడిని తటాతక దేవి కరుణతో నిండిన చూపులతో చూసినది. ఆమె చూపు సోకగానే ఇంద్రుడు తన బాధలను మర్చిపోయి పూర్వపు స్థితిని (స్వస్థతను) పొంది, మంత్రి సుమతి సూచన మేరకు ఆమెతో ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు

దేవి కటాక్షము శత్రువులోని భయాన్ని, బాధను పోగొట్టి అతనికి శాంతిని చేకూర్చినదని ఇక్కడ చెప్పబడినది.

---

శ్లోకము - 26

పశ్య దేవి ! పదమేతదామరం

పాల్యతే స్మ మలయధ్వజేన యత్ |

అభ్యుపేత్య శతశః సహాయతా-

మాహవేషు దనుజాన్ నిగృహ್ಣతా ||

తాత్పర్యము

"ఓ దేవీ! చూడుము, నీ తండ్రి అయిన మలయధ్వజ మహారాజు పూర్వము యుద్ధాలలో నాకు ఎంతో సహాయము చేసి, దానవులను అణిచివేసి ఈ స్వర్గలోకాన్ని కూడా కాపాడారు."

విశేషాలు

ఇంద్రుడు తన ప్రాణాలను రక్షించుకోవడానికి మరియు దేవిని శాంతింపజేయడానికి మలయధ్వజ రాజుతో తనకు గల పాత మిత్రత్వాన్ని గుర్తు చేస్తున్నాడు.

---

శ్లోకము - 27

స్వర్గవీయమయమప్సరొగణః

పంచ దేవి ! సురపాదపా ఇమే |

ఏష సాగరభవో మణిర్మహా-

నేష యూథపతిరేష సైంధవః ||

తాత్పర్యము

"ఓ దేవీ! ఇదిగో ఈ అప్సరసల సమూహము, ఈ ఐదు కల్పవృక్షములు, సముద్ర మథనములో పుట్టిన గొప్పదైన కౌస్తుభ మణి, దిగ్గజమైన ఐరావతము మరియు ఉచ్చైశ్రవము అను గుర్రము - ఇవన్నీ నీవే."

విశేషాలు

ఇంద్రుడు తన వద్ద ఉన్న అత్యంత విలువైన సంపదలను, స్వర్గ వైభవాన్ని దేవికి సమర్పించుకుంటున్నాడు.

---

శ్లోకము - 28

త్వం గృహాణ వితరానుయాయితాం

మాం నియోజయ యథాపురం తు వా |

త్వం ప్రమాణమమరశ్రియా సమం

ద్యౌరియం తవ పదే నివేదితా ||

తాత్పర్యము

"నీవే వీటిని తీసుకో లేదా నీ అనుచరులకు పంచిపెట్టు. నన్ను మళ్ళీ నా పదవిలో ఉంచుతావో లేదో నీ ఇష్టం. ఈ స్వర్గలక్ష్మితో కూడిన స్వర్గలోకాన్ని అంతటినీ నీ పాదాల చెంత సమర్పిస్తున్నాను. నీవే నాకు ప్రమాణము."

విశేషాలు

ఇక్కడ ఇంద్రుడు పూర్తిగా శరణాగతిని పొంది, సర్వస్వము దేవికి అప్పగించినట్లు తెలుస్తోంది.

---

శ్లోకము - 29

ఆగతాం నరచమూమతర్కితాం

తావకీతి కథమప్యజానతా |

ప్రత్యవస్థితమివ క్షణం హి యత్

తత్ క్షమస్వ శరణాగతే మయి ||

తాత్పర్యము

"అనుకోకుండా వచ్చిన ఈ మానవ సైన్యము నీదేనని తెలియక, అజ్ఞానముతో నేను క్షణకాలము ఎదురుతిరిగాను. శరణు కోరిన నన్ను దయతో క్షమించుము."

విశేషాలు

దేవి శక్తిని తెలుసుకోకుండా యుద్ధానికి పూనుకున్నందుకు ఇంద్రుడు పశ్చాత్తాపం వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.

శ్లోకము - 30

ఇత్థముక్తవతి పాకశాసనే

సా జగాద శరణాగతప్రియా |

క్షాంతమేవ నిఖిలం మయాధునా

శాంతచేతసి పురందర ! త్వయి ||

తాత్పర్యము

శరణాగతులపై వాత్సల్యము కలిగిన తటాతక దేవి, ఇంద్రుడు (పాకశాసనుడు) ఆ విధంగా వేడుకోగా ఇట్లు పలికినది "ఓ పురందరా! నీవు ఇప్పుడు శాంత చిత్తుడవై ఉన్నావు కావున, నీవు చేసిన అపరాధమునంతటినీ నేను క్షమించివేస్తున్నాను."

విశేషాలు

దేవి తనను ఎదిరించిన శత్రువునైనా, శరణు కోరినప్పుడు కరుణించే 'శరణాగతవత్సల' అని ఈ శ్లోకం ద్వారా స్పష్టమవుతోంది.

---

శ్లోకము - 31

స్వీకృతం తదఖిలం త్వయార్పితం

స్వీకృతం పునరిదం మయా తవ |

ఏక ఏవ గతశంకమింద్రతాం

వర్త్తయ త్వమిహ వాసరే విధేః ||

తాత్పర్యము

"నీవు సమర్పించిన సంపదనంతటినీ నేను స్వీకరించాను. స్వీకరించిన దానిని మరల నీకే అనుగ్రహిస్తున్నాను. ఇకపై నీవు ఎటువంటి భయము లేక, ఈ బ్రహ్మ కల్పము ముగిసే వరకు ఇంద్ర పదవిలో నిశ్చింతగా కొనసాగుము."

విశేషాలు

దేవి ఇంద్రుడి సంపదను స్వీకరించి, తిరిగి అతనికి దానమివ్వడం ద్వారా ఆమెకు రాజ్యకాంక్ష లేదని, కేవలం ధర్మస్థాపన కోసమే ఈ యాత్ర అని తెలుస్తుంది.

వివరణాత్మక అంశం - 1

(31వ శ్లోక వ్యాఖ్య)

ప్రతిపదార్థం

నీవు సమర్పించిన దానిని నేను స్వీకరించి, మరల పూర్వం వలెనే నీకు చెందేలా చేశాను. అంటే, నీది కాని దానిని (నాకు అప్పగించిన దానిని) తిరిగి నీ సొంతం చేశాను అని అర్థం.

తాత్పర్యం

నీవు భక్తితో అర్పించిన స్వర్గ రాజ్య సంపదనంతటినీ నేను స్వీకరించాను. అయితే, దానిని నా వద్ద ఉంచుకోకుండా, తిరిగి నీకే ప్రసాదించాను. దీనివల్ల ఆ సంపద ఇప్పుడు నా అనుగ్రహంతో నీకు లభించిన ప్రసాదంగా మారినది.

విశేషాలు

ఒక వస్తువును దైవానికి అర్పించి, తిరిగి ప్రసాదంగా స్వీకరించినప్పుడు దానికి పవిత్రత చేకూరుతుంది. ఇక్కడ ఇంద్రుడి రాజ్యాన్ని దేవి తన ప్రసాదంగా తిరిగి అతనికి ఇవ్వడం ద్వారా, అతడికి ఆ పదవిపై తిరిగి అధికారాన్ని, రక్షణను కల్పించింది.

 

---

శ్లోకము - 32

సుందరేశమభిషేక్తుమర్చితం

స్వర్గవీం సురతరూంశ్చ కేవలమ్ |

మామను ప్రహిణు వాసవేతి సా

తం విసృజ్య చలితా తతః పురః ||

తాత్పర్యము

"ఓ ఇంద్రా! మధురలో వేంచేసియున్న సుందరేశ్వర స్వామివారి అభిషేకము మరియు అర్చనల నిమిత్తము నీ దగ్గర ఉన్న కామధేనువును, కల్పవృక్షాలను మాత్రం నా వెనుక మధురకు పంపించు" అని ఆదేశించి, ఆమె తన యాత్రలో ముందుకు సాగినది.

విశేషాలు

తటాతక దేవి తన విజయానికి గుర్తుగా కేవలం దైవ కార్యానికి ఉపయోగపడే వస్తువులనే కోరడం ఆమె భక్తికి నిదర్శనం.

---

వివరణాత్మక అంశం - 2

(32వ శ్లోక పాఠాంతరం)

వివరణ

32వ శ్లోకంలో 'మామను' (నన్ను అనుసరించి) అనే పదానికి బదులుగా, 'ఖ' అనే తాళపత్ర ప్రతి లేదా పాఠ్యపుస్తకంలో 'పురీమ్' (నగరమునకు) అనే పాఠాంతరం ఉంది.

తాత్పర్యం

ఒకవేళ 'పురీమ్' అనే పదాన్ని తీసుకుంటే - "ఓ ఇంద్రా! కామధేనువును, కల్పవృక్షాలను మధురా నగరమునకు పంపించు" అని తటాతక దేవి ఆదేశించినట్లు అర్థం వస్తుంది.

విశేషాలు

ప్రాచీన గ్రంథాలలో ఇటువంటి పాఠాంతరాలు సహజం. ఇక్కడ 'నన్ను అనుసరించి పంపించు' అన్నా లేదా 'నా నగరానికి పంపించు' అన్నా, అంతిమంగా ఆ దివ్య వస్తువులు మధురలోని సుందరేశ్వరుని సేవకే వినియోగించబడతాయని స్పష్టమవుతోంది.

 

---

శ్లోకము - 33

ఆనకధ్వనిభిరశ్వహేషితైః

క్ష్వేలితైర్ద్విరదబృంహితైరపి |

ప్రజ్వలన్నపి శశామ పావకః

పాండ్యరాజదుహితుర్వినిర్గమే ||

తాత్పర్యము

పాండ్యరాజ పుత్రి అయిన తటాతక దేవి స్వర్గము నుండి బయలుదేరుతుండగా, మ్రోగుతున్న నగరాల శబ్దములకు, గుర్రాల సకిలింతలకు, ఏనుగుల గీంకారములకు మరియు సైనికుల సింహనాదాలకు ఆకాశమున ప్రజ్వరిల్లుతున్న అగ్ని కూడా శాంతించిపోయినది.

విశేషాలు

దేవి సైన్యము యొక్క ధ్వని స్వర్గలోకపు అగ్నిని సైతం చల్లబరిచేంత గంభీరముగా ఉన్నదని కవి ఇక్కడ అతిశయోక్తితో వర్ణించారు.

శ్లోకము - 34

మా విధేహి సుమతేऽభిషేణనం

రుంధి రుంధి చలితాం పతాకినీమ్ |

మామకో హి జనకో హుతాశ

ఇత్యాదిదేశ మలయధ్వజాత్మజా ||

తాత్పర్యము

మలయధ్వజ రాజపుత్రి అయిన తటాతక దేవి తన మంత్రిని ఉద్దేశించి ఇలా ఆదేశించినది "ఓ సుమతీ! ఇకపై ఎవరి మీదకూ దండెత్తవద్దు. ముందుకు కదులుతున్న మన సైన్యాన్ని ఇక్కడే నిలిపివేయి. ఎందుకంటే, అగ్నిదేవుడు (హుతాశనుడు) నా తండ్రి వంటివాడు (అగ్ని నుండి పుట్టినది కాబట్టి)."

విశేషాలు

తటాతక దేవి యజ్ఞ గుండము నుండి ఆవిర్భవించినది కావున, అగ్నిదేవుడిని తండ్రిగా భావించి గౌరవించిన తీరు ఇక్కడ వర్ణించబడినది.

---

శ్లోకము - 35

యావదిత్థమనుశాస్తి సా చమూం

తావదేవ తనయాదిదృక్షయా |

మంగళాన్యుపహరన్నుపాయనా-

న్యాజగామ ధురి హవ్యవాహనః ||

తాత్పర్యము

ఆమె తన సైన్యాన్ని ఆ విధంగా ఆదేశిస్తున్న సమయంలోనే, తన కుమార్తెను చూడాలనే కోరికతో అగ్నిదేవుడు (హవ్యవాహనుడు) మంగళకరమైన కానుకలను వెంటబెట్టుకుని ఆమె ముందుకు వచ్చాడు.

విశేషాలు

తండ్రికి తన బిడ్డపై ఉండే సహజమైన ప్రేమ మరియు దేవి దైవత్వాన్ని అగ్నిదేవుడు గుర్తించిన విధం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

---

శ్లోకము - 36

సావరుహ్య సహసా శతాంగతః

సంప్రణమ్య ముదితా హుతాశనమ్ |

ప్రార్థితా ముహురనేన తాని చ

ప్రాభృతాని వివిధాన్యుపాదదే ||

తాత్పర్యము

అగ్నిదేవుడిని చూడగానే తటాతక దేవి వెంటనే తన రథము దిగి, సంతోషముతో ఆయనకు నమస్కరించినది. ఆయన ఎంతో ప్రేమతో ప్రార్థించగా, ఆయన తెచ్చిన రకరకాల కానుకలను ఆమె స్వీకరించినది.

విశేషాలు

గొప్ప విజేత అయినప్పటికీ, తండ్రి సమానుడైన అగ్నిదేవుని పట్ల ఆమె ప్రదర్శించిన వినయము ఆమె సంస్కారానికి నిదర్శనం.

---

శ్లోకము - 37

జంబుసింధుతటసంభవా నిశా

నీలశైలశిఖరాహృతా మషీ |

అంబరాణి మణయశ్చ భాస్వరాః

స్వాహయా పృథగథోపజహ్రిరే ||

తాత్పర్యము

జంబూ నది తీరమున దొరికే బంగారము, నీలగిరి శిఖరాల నుండి తెచ్చిన కాటుక, విలువైన వస్త్రములు మరియు ప్రకాశించే రత్నములను అగ్నిదేవుని భార్య అయిన స్వాహాదేవి స్వయంగా తెచ్చి దేవికి సమర్పించినది.

విశేషాలు

అగ్నిదేవుడే కాక ఆయన ధర్మపత్ని కూడా తటాతక దేవిని తమ కుమార్తెగా భావించి వాత్సల్యముతో అలంకార వస్తువులను ఇచ్చారని ఇక్కడ చెప్పబడినది.

నిఘంటు విశేషము

(శ్లోకము 37 లోని 'నిశా' పదముపై నోట్)

వివరణ

'నిశా' అంటే సాధారణంగా రాత్రి అని అర్థం. కానీ ఇక్కడ 'జంబుసింధుతటసంభవా నిశా' అన్నప్పుడు, అది పసుపు (హరిద్ర) అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. 'విశ్వప్రకాశ నిఘంటువు' ప్రకారం 'నిశా' అనే పదం పసుపు మరియు రాత్రి అనే రెండర్థాలలో ఉపయోగించబడుతుంది.

 

---

శ్లోకము - 38

పాణిపీడనమహోత్సవే తవ

ప్రార్థయే సపది సాక్షితామితి |

ఈరితే హుతవహేన సస్మితా

తం విసృజ్య చలతి స్మ సా పురః ||

తాత్పర్యము

"అమ్మా! నీ వివాహ మహోత్సవంలో నేను అగ్ని సాక్షిగా ఉండాలని కోరుకుంటున్నాను" అని అగ్నిదేవుడు కోరగా, దేవి చిరునవ్వుతో ఆయనను వీడ్కోలు పలికి ముందుకు సాగినది.

విశేషాలు

హిందూ వివాహాలలో అగ్ని సాక్షి అత్యంత ప్రధానమైనది. అగ్నిదేవుడు స్వయంగా తటాతక దేవి వివాహానికి సాక్షిగా ఉంటానని కోరడం ఇక్కడి విశేషం.

---

శ్లోకము - 39

మా కదాపి మధురాపురీజుషాం

దృక్పథేషు పతతేతి బోధితాః |

నిత్యమేవ సమవర్త్తినా భటా-

స్తాం నిరీక్ష్య పృతనాం ప్రదుద్రువుః ||

తాత్పర్యము

యముడు (సమవర్తి) తన భటులను హెచ్చరిస్తూ "మధురా నగరవాసుల కంట ఎప్పుడూ పడకండి" అని చెప్పి ఉన్నాడు. కాబట్టి, తటాతక దేవి సైన్యాన్ని చూడగానే యమభటులు భయంతో పారిపోయారు.

విశేషాలు

మధురలో సుందరేశ్వరుని మరియు తటాతక దేవి పాలన ఉండటం వల్ల, అక్కడ యమధర్మరాజు అధికారం సాగదని, యమభటులకు అక్కడ ప్రవేశం లేదని భావం.

---

శ్లోకము - 40

తారితాః సుమతినాగ్రగామినా

తత్ర తత్ర నిరయస్థితా జనాః |

మాతురేష మహిమ యదీదృశీ

భక్తదృష్టిపథపాతినాం గతిః ||

తాత్పర్యము

ముందు నడుస్తున్న మంత్రి సుమతి ప్రభావం వల్ల, అక్కడక్కడ నరకంలో ఉన్న జనులు కూడా బాధల నుండి విముక్తులయ్యారు. దేవి భక్తుల చూపు సోకితేనే ఇంతటి గతి లభిస్తుంటే, ఇక సాక్షాత్తూ ఆ లోకమాత మహిమ ఎంతటిదో కదా!

విశేషాలు

భక్తుల వల్లనే పాపులు తరిస్తుంటే, భగవంతుని అనుగ్రహం వల్ల కలిగే పుణ్యం అనంతమని ఈ శ్లోకం చాటుతోంది.

శ్లోకము - 41

సంవృతం ముసలపాశపాణిభిః

సర్వతో భటగణైర్గదైరపి |

పశ్యతి స్మ పథి దూరతః స్థితం

ప్రాంజలిం రవిసుతం తటాతకా ||

తాత్పర్యము

ముసలములు (రోకళ్ళు), పాశములు మరియు గదలను చేతబూనిన భట సమూహములతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నప్పటికీ, వినయముతో చేతులు జోడించి దూరముగా నిలబడి ఉన్న సూర్యపుత్రుడైన యమధర్మరాజును తటాతక దేవి మార్గమధ్యమున చూసినది.

విశేషాలు

లోకాలను శాసించే యముడు కూడా తటాతక దేవి పరాక్రమము మరియు దైవత్వము ముందు సామాన్యుడిలా వినయముతో వేచి ఉండటం ఇక్కడ విశేషము.

---

శ్లోకము - 42

సోऽభిగమ్య సుమతేరనుజ్ఞయా

తాం ప్రణమ్య పవయోః సముత్థితః |

స్వాం గదాముపహరన్నవిప్లుప్తాం

ప్రశ్రితో వచనమేతదాదదే ||

తాత్పర్యము

మంత్రి సుమతి అనుమతి తీసుకుని దగ్గరకు వచ్చిన యముడు, దేవి పాదాలకు నమస్కరించి లేచి నిలబడ్డాడు. తన శక్తివంతమైన గదను ఆమెకు కానుకగా సమర్పించి, అత్యంత వినయముతో ఈ మాటలు పలికాడు.

విశేషాలు

యముడు తన అధికారానికి చిహ్నమైన గదను దేవికి అప్పగించడం అంటే, ఆమె సార్వభౌమత్వాన్ని పూర్తిగా అంగీకరించడమని భావము.

---

శ్లోకము - 43

భారత క్షితితలే భవద్వశే

సంతి దుష్కృతకృతో న జంతవః |

ప్రాస్థితాశ్చ నరకేషు తారితాః

ప్రాప్త ఏవమిహ విశ్రమో మయా ||

తాత్పర్యము

"ఓ దేవీ! నీ పరిపాలనలో ఉన్న ఈ భరత ఖండమున పాపము చేసేవారే లేరు. ఇదివరకే నరకానికి వచ్చిన వారు కూడా నీ (మంత్రి) ప్రభావము వల్ల తరించిపోయారు. దీనివల్ల యమధర్మరాజునైన నాకు ఇప్పుడు పనిలేకుండా పోయి, విశ్రాంతి లభించినది."

విశేషాలు

తటాతక దేవి పాలనలో ధర్మము నాలుగు పాదాల మీద నడుస్తోందని, అందువల్ల నరకము ఖాళీ అయిపోయిందని కవి చమత్కరించారు.

---

శ్లోకము - 44

నిష్క్రియోऽస్మి కిమిహ స్థితేన మే

సంచరామి సబలశ్చమూముఖే |

యే భవంతి పరిపంథినోऽత్ర తే

తేషు దేవి వినియుక్ష్వ మామితి ||

తాత్పర్యము

"పనిలేకుండా ఇక్కడ ఉండటం వల్ల నాకేమి ప్రయోజనము? కాబట్టి నేను కూడా నా సైన్యముతో కలిసి నీ సైన్యము ముందు భాగమున నడుస్తాను. నీకు ఎవరైనా శత్రువులు ఎదురైతే, వారిని శిక్షించే పనిని నాకు అప్పగించుము."

విశేషాలు

యమధర్మరాజు స్వయంగా దేవి సైన్యంలో చేరి శత్రుసంహారము చేయాలని కోరుకోవడం ఆమె అజేయ శక్తిని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకము - 45

సంయుగేష్వభిముఖా న సంతీ నః

సంతి చేదతిథయో దివస్తు తే |

సర్వథైవ తవ విశ్రమోऽర్హ

ఇత్యాహ తం సుమతిరాహితస్మితః ||

తాత్పర్యము

యముడి మాటలకు మంత్రి సుమతి చిరునవ్వుతో ఇలా సమాధానమిచ్చాడు "ఓ యమధర్మరాజా! మాతో యుద్ధము చేయడానికి సిద్ధపడే శత్రువులెవరూ లేరు. ఒకవేళ ఎవరైనా ఎదిరించి మరణిస్తే, వారు నేరుగా స్వర్గానికే అతిథులుగా వెళ్తారు తప్ప నరకానికి రారు. కాబట్టి నీవు విశ్రాంతి తీసుకోవడమే అన్ని విధాలా సరైనది."

విశేషాలు

దేవి చేతిలో లేదా ఆమె సైన్యం చేతిలో మరణించిన వారికి వీరస్వర్గము లభిస్తుంది కాబట్టి, యముడికి పని ఉండదని సుమతి చమత్కారముగా పలికాడు.

శ్లోకము - 46

సా నివర్త్య సమవర్తినం తతః

సంచచాల పురతః శనైః శనైః |

ఆయయౌ నిరృతిరాహృతోపద-

స్తావదేవ సబలః సబాంధవః ||

తాత్పర్యము

తటాతక దేవి యమధర్మరాజును (సమవర్తిని) పంపివేసి, మెల్లమెల్లగా ముందుకు సాగినది. అప్పుడు నిరృతి అనే దిక్పాలకుడు తన సైన్యముతో మరియు బంధుమిత్రులతో కలిసి, కానుకలు చేతబూని ఆమెను దర్శించుకోవడానికి వచ్చాడు.

విశేషాలు

యముడి తర్వాత నైరృతి దిక్కుకు అధిపతి అయిన నిరృతి కూడా యుద్ధము చేయకుండానే దేవికి లొంగిపోవడం ఇక్కడ గమనించవచ్చు.

---

శ్లోకము - 47

అద్య పుణ్యజనతా మమాగతే-

త్యాలపంతమిమమానతం పదే |

సా విసృజ్య సలిలాధిపోన్ముఖీ

సంచచాల మలయధ్వజాత్మజా ||

తాత్పర్యము

"ఈ రోజు నా పుణ్యం పండినది" అని పలుకుతూ తన పాదాలపై పడిన నిరృతిని దీవించి, మలయధ్వజ రాజపుత్రి వరుణ దేవుని (సలిలాధిపుడు) దిశగా ప్రయాణము సాగించినది.

విశేషాలు

దేవి దర్శన భాగ్యము లభించడమే గొప్ప పుణ్యకార్యమని దేవతలు భావిస్తున్నట్లు కవి వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 48

ఉల్లలత్తిమితిమింగిలోద్భటం

గ్రాహకచ్ఛపకులీరసంకులమ్ |

వాహినీ వరుణసైన్యమగ్రతః

పశ్యతి స్మ సుమతేః పురస్సరీ ||

తాత్పర్యము

తిమింగిలములతో, మొసళ్ళతో, తాబేళ్ళతో మరియు ఎండ్రకాయలతో నిండి భయంకరముగా ఉన్న వరుణుని సైన్యమును, సుమతి నాయకత్వములోని దేవి సైన్యము ఎదురుగా చూసినది.

విశేషాలు

వరుణుడు జలాధిపతి కావున, ఆయన సైన్యమంతా జలచరాలతో నిండి ఉన్నదని ఇక్కడ వర్ణించబడినది.

---

శ్లోకము - 49

శస్త్రజాలమపవిధ్య సర్వతో

వాగురాశ్చ బడిశాని చ స్వయమ్ |

సంప్రగృహ్య మృగయాకుతూహలాత్

సన్ననాహ పృతనా చిరాయ సా ||

తాత్పర్యము

వరుణుని జలచర సైన్యమును చూడగానే దేవి సైనికులు తమ ఆయుధాలను పక్కన పెట్టి, వేటాడాలనే కుతూహలముతో వలలను, గాలములను పట్టుకుని యుద్ధానికి బదులు జలచరాల వేటకు సిద్ధమయ్యారు.

విశేషాలు

వరుణుని సైన్యాన్ని చూసి దేవి సైనికులు భయపడకపోగా, వారిని కేవలం వేటాడదగ్గ జంతువులుగా భావించడం వారి వీరత్వానికి, ఆత్మవిశ్వాసానికి నిదర్శనం.

---

శ్లోకము - 50

శంఖవిద్రుమసరోజమౌక్తిక-

ప్రాయమాప్యముపహారమండలమ్ |

ఆహరన్ పునరపాం పతిః క్షణా-

దాజగామ శరణం తటాతకామ్ ||

తాత్పర్యము

తన సైన్యము వేటాడబడటం గమనించిన వరుణ దేవుడు (అపాం పతిః), వెంటనే శంఖములు, పగడములు, పద్మములు మరియు ముత్యములు వంటి సముద్ర సంపదలను కానుకలుగా తీసుకువచ్చి తటాతక దేవిని శరణు వేడాడు.

విశేషాలు

యుద్ధం వల్ల కలిగే నష్టాన్ని గుర్తించి, వరుణుడు తన వద్ద ఉన్న అమూల్యమైన రత్నాలను సమర్పించి దేవిని ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు.

---

శ్లోకము - 51

వారుణీం ఫలితరోగహారిణీ-

మద్భుతామగూడపిష్టశీథుజామ్ |

వాజినశ్చ హరితానపాం పతిః

సన్నిధాప్య నిపపాత పాదయోః ||

తాత్పర్యము

వృద్ధాప్యాన్ని, రోగాలను పోగొట్టే అద్భుతమైన 'వారుణి' అనే పానీయమును మరియు ఆకుపచ్చని రంగు కలిగిన గుర్రములను సమర్పించి, వరుణుడు దేవి పాదాలపై పడ్డాడు.

విశేషాలు

వరుణుడి వద్ద ఉన్న దివ్యమైన ఔషధ గుణాలు కలిగిన పానీయాలు మరియు అరుదైన గుర్రాలను దేవికి అప్పగించడం ద్వారా ఆయన తన శరణాగతిని చాటుకున్నాడు.

శ్లోకము - 52

ప్రాభృతం తదఖిలం ప్రచేతసః

సా నిరీక్ష్య సదయేన చేతసా |

తం విసృజ్య వినతం తటాతకా

గంధవాహనగరోన్ముఖీ యయౌ ||

తాత్పర్యము

వరుణుడు (ప్రచేతసుడు) సమర్పించిన ఆ కానుకలన్నింటినీ తటాతక దేవి దయతో కూడిన మనస్సుతో వీక్షించినది. వినయముతో ఉన్న వరుణుడిని దీవించి పంపివేసి, ఆమె వాయుదేవుని (గంధవాహనుడు) నగరము వైపునకు ప్రయాణము సాగించినది.

విశేషాలు

వరుణుడు సమర్పించిన రత్నరాసులను దేవి తన రాజ్యకాంక్ష కోసం కాక, అతని భక్తికి మెచ్చి స్వీకరించినదని ఇక్కడ గ్రహించవచ్చు.

---

శ్లోకము - 53

మారుతైర్మలయజేందుగంధిభి-

ర్మందమందముపదర్శితాత్మభిః |

స్వర్ధనీసలిలపాతశీతలైః

సేవ్యతే స్మ చతురం వరూథినీ ||

తాత్పర్యము

చందనము మరియు కర్పూరము యొక్క సుగంధముతో నిండినవి, గంగానది (స్వర్ధని) జలపాతాల వల్ల చల్లబడినవి అయిన మందమారుతములు, తటాతక దేవి సైన్యమును ఎంతో నేర్పుగా సేవించినవి.

విశేషాలు

వాయుదేవుడు యుద్ధానికి బదులు చల్లని గాలులతో దేవి సైన్యానికి సేదతీర్చి, తన భక్తిని చాటుకున్నాడని కవి వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 54

దాక్షిణాత్యమనిలం పురస్సరం

తే విధాయ మరుతోऽపరే పునః |

పారిజాతకుసుమోపహారిణ-

స్తాం సుమత్యనుమతాః సిషేవిరే ||

తాత్పర్యము

దక్షిణ దిక్కు నుండి వచ్చే మలయ మారుతాలను ముందుంచుకుని, ఇతర వాయువులు పారిజాత పుష్పాలను కానుకలుగా తెచ్చినవి. మంత్రి సుమతి అనుమతితో ఆ వాయువులు తటాతక దేవిని సేవించినవి.

విశేషాలు

వాయువులు కేవలం గాలిని వీచడమే కాక, దివ్యమైన పారిజాత పుష్పాలను దేవిపై కురిపించి ఆమెకు స్వాగతం పలికాయని భావం.

---

శ్లోకము - 55

తాన్ ప్రదర్శ్య పవనాన్ పృథక్ పృథక్

వ్యాజహార సచివో నృపాత్మజామ్ |

ఏష జానపద ఏవ దేవి నో

మారుతో మలయశైలమాశ్రితః ||

తాత్పర్యము

మంత్రి సుమతి ఆయా వాయువులను వేర్వేరుగా చూపిస్తూ రాజపుత్రి అయిన తటాతక దేవితో ఇలా అన్నాడు "దేవీ! ఇదిగో ఈ మలయ పర్వతము నుండి వచ్చే గాలులు మన దేశానికి చెందినవే."

విశేషాలు

పాండ్య రాజ్యానికి చెందిన మలయ పర్వత గాలులు కూడా స్వర్గలోకంలో దేవిని సేవించడం ఇక్కడ విశేషంగా చెప్పబడింది.

---

శ్లోకము - 56

పశ్య చక్రపవనానిమాన్ పురః

సంతతోర్ధ్వగతివాదదేశికాన్ |

ఆరసాతలమమీభిరుద్ధమ-

త్యర్ణవస్తిమితిమింగిలాకులః ||

తాత్పర్యము

"దేవీ! ఎల్లప్పుడూ పైకి ఎగసిపడే సుడిగాలులను (చక్రపవనములు) చూడుము. ఇవి రసాతలము వరకు చొచ్చుకుపోయి, తిమింగిలాలతో కూడిన సముద్రాలను కూడా పైకి ఎగురవేయగలవు."

విశేషాలు

వాయువు యొక్క భీకరమైన శక్తిని సుమతి దేవికి వివరిస్తున్నాడు. ఇవి సాధారణ గాలులు కావు, సముద్రాలను కదిలించగల సుడిగాలులు.

---

శ్లోకము - 57

ఆహరంతి తరువన్మహాగిరీ-

నర్ణవాన్ పృషతవత్ కిరంతి చ |

ఆవిరించభవనాదనర్గలాన్

పశ్య తాన్ ప్రలయమారుతానితః ||

తాత్పర్యము

"పెద్ద పెద్ద పర్వతాలను చెట్ల వలె పెకిలించేవి, సముద్రాలను నీటి చుక్కల వలె చల్లేవి మరియు బ్రహ్మలోకం వరకు అడ్డులేకుండా ప్రయాణించే ప్రలయ కాల వాయువులను ఇక్కడ చూడుము."

విశేషాలు

సృష్టిని అంతం చేయగల ప్రలయ వాయువుల శక్తిని వర్ణిస్తూ, అటువంటి శక్తులు కూడా దేవి ముందు సామాన్యంగా నిలిచాయని చెప్పడం కవి ఉద్దేశం.

శ్లోకము - 58

పశ్చిమాన్ ద్రుమలతాప్రభంజనా-

నౌత్తరాన్ ఘనతుషారవర్షిణః |

ప్రాగ్భవాన్ ప్రియకచాతకప్రియాన్

యానవైషి త ఇమే సమీరణాః ||

తాత్పర్యము

"దేవీ! చెట్లను, లతలను కూల్చివేసే పశ్చిమ వాయువులు; మంచును, వర్షాన్ని కురిపించే ఉత్తర వాయువులు; చాతక పక్షులకు ఇష్టమైన తూర్పు వాయువులు - ఇవన్నీ నీ సేవలో ఉన్నవని తెలుసుకో." అని సుమతి వివరించాడు.

విశేషాలు

వివిధ దిక్కుల నుండి వీచే గాలుల స్వభావాలను, అవి ప్రకృతిపై చూపే ప్రభావాన్ని కవి ఇక్కడ శాస్త్రీయంగా, రమణీయంగా వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 59

భూతలే కబలయంతి పన్నగా

వ్యోమ్ని భారవహనే నియంజతే |

తావకే తు విషయే తటాతకే !

సంచరంతి సుఖినః సమీరణాః ||

తాత్పర్యము

"ఓ తటాతక దేవీ! భూలోకంలో పాములు వాయువును ఆహారంగా తీసుకుంటాయి. ఆకాశంలో మేఘాలను మోయడానికి వాయువును వినియోగిస్తారు. కానీ నీ రాజ్యంలో మాత్రం ఈ వాయువులు ఎటువంటి ఇబ్బంది లేకుండా స్వేచ్ఛగా, సుఖంగా సంచరిస్తున్నాయి."

విశేషాలు

పాములు గాలిని తింటాయనే పౌరాణిక నమ్మకాన్ని (భుజంగభుక్కు) ప్రస్తావిస్తూ, దేవి పాలనలో ప్రకృతి శక్తులు కూడా భయం లేకుండా ఉన్నాయని కవి చాటారు.

నిఘంటు విశేషాలు

వ్యాఖ్య - 1

'కవలయంతి' మరియు 'నియంజతే' అనే పదాలు 59వ శ్లోకంలో వాయువులను (సమీరణాన్) ఉద్దేశించి చెప్పబడినవి.

వ్యాఖ్య - 2

'నైగమేషు' అనే పదానికి ఇక్కడ 'వ్యాపారులు' (వణిక్కులు) అని అర్థం. అమరకోశం మరియు విశ్వ నిఘంటువుల ప్రకారం నైగముడు అంటే పట్టణ నివాసి, వేదవేత్త లేదా వర్తకుడు అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ కుబేరుడు మధురలో ఉన్న తన భక్తులైన వర్తకులను లేదా ప్రజలను ఉద్దేశించి ఈ పదాన్ని ఉపయోగించాడు.

---

 

---

శ్లోకము - 60

దర్శితాః సుమతినేత్థమాదృతాః

ప్రేషితాశ్చ సదయం తయానిలాః |

స్వస్వచేష్టితకృతః కుతూహలాత్

స్వాం పురీం ప్రతి యయుస్తదగ్రతః ||

తాత్పర్యము

సుమతి చూపించిన ఆ వాయువులను తటాతక దేవి ఆదరించి, దయతో పంపివేసినది. ఆ వాయువులు తమ తమ సహజ గుణాలతో ఉత్సాహంగా దేవి సైన్యానికి ముందు నడుస్తూ, తమ నివాస స్థానాలకు చేరుకున్నాయి.

విశేషాలు

వాయువులు దేవికి మార్గదర్శకులుగా మారి, ఆమె సైన్యానికి తోడుగా వెళ్లడం ఇక్కడ విశేషం.

---

శ్లోకము - 61

ప్రస్థితా ధనపతేర్జిగీషయా

పాండ్యరాజతనయా తతః శనైః |

ప్రాక్ తతోऽపి స పథి వ్యవస్థితః

ప్రాభృతైః కనకరత్నరాశిభిః ||

తాత్పర్యము

వాయువును జయించిన తర్వాత, కుబేరుడిని (ధనపతి) జయించాలనే కోరికతో తటాతక దేవి ముందుకు సాగినది. కానీ ఆమె రాకను ముందే గ్రహించిన కుబేరుడు, మార్గమధ్యంలోనే బంగారము, రత్నరాసులను కానుకలుగా పట్టుకుని వేచి ఉన్నాడు.

విశేషాలు

కుబేరుడు యుద్ధము కంటే సంధి మేలని తలచి, తన వద్ద ఉన్న అపార సంపదతో దేవికి స్వాగతం పలికాడు.

---

శ్లోకము - 62

తం నిపత్య పవయోః సముత్థితం

యక్షకిమ్పురుషరాక్షసేశ్వరమ్ |

అన్వకమ్పత దృశా దయార్ద్రయా

ప్రశ్రయేణ కథయంతమంతికే ||

తాత్పర్యము

యక్షులు, కింపురుషులు మరియు రాక్షసులకు అధిపతి అయిన ఆ కుబేరుడు దేవి పాదాలపై పడి నమస్కరించి లేచాడు. వినయముతో పక్కనే నిలబడి విన్నవించుకుంటున్న అతడిని తటాతక దేవి కరుణతో నిండిన చూపులతో అనుగ్రహించినది.

విశేషాలు

లోకంలోని సంపద అంతటికీ అధిపతి అయిన కుబేరుడు కూడా దేవి పాదాల చెంత దాసుడై నిలబడటం ఆమె సార్వభౌమత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకము - 63

అంబ కశ్చిదలేమేవ మే జయే

నైగమేషు మధురానివాసిషు |

భక్త ఇత్యుపనతం ప్రతీచ్ఛ మాం

పశ్య కించిదిదమాహృతం పురః ||

తాత్పర్యము

"అమ్మా! మధురలో నివసించే వేదవేత్తలైన నీ భక్తులలో ఎవరైనా సరే నన్ను సులభంగా జయించగలరు. కాబట్టి నన్ను నీ భక్తుడిగా స్వీకరించి రక్షించు. నేను తెచ్చిన ఈ స్వల్ప కానుకలను స్వీకరించు." అని కుబేరుడు ప్రార్థించాడు.

విశేషాలు

దేవి శక్తిని మరియు ఆమె భక్తుల గొప్పతనాన్ని కుబేరుడు ఇక్కడ కొనియాడాడు. తన అపార సంపదను కూడా దేవి ముందు 'స్వల్పము' (కించిత్) అని వినయంగా పేర్కొన్నాడు.

శ్లోకము - 64

శంఖపద్మమకరాదయస్త్వమీ

మాతరష్ట నిధయో మయాహృతాః |

ఉత్తమస్తు స వరస్త్వయాగ్రతో

లభ్యతే చల పదాని కానిచిత్ ||

తాత్పర్యము

"ఓ తల్లీ! శంఖము, పద్మము, మకరము మొదలైన అష్టనిధులను నీ కోసం తీసుకువచ్చాను. అయితే, వీటన్నింటికంటే ఉత్తమమైన ఒక గొప్ప వరము (సాక్షాత్తూ పరమశివుడు) నీకు ముందు లభించబోతున్నది. కాబట్టి మరికొన్ని అడుగులు ముందుకు సాగుము" అని కుబేరుడు పలికాడు.

విశేషాలు

కుబేరుడు తన వద్ద ఉన్న అష్టనిధులను సమర్పిస్తూనే, తటాతక దేవికి కాబోయే భర్త అయిన సుందరేశ్వరుని (శివుని) గురించి సూచనప్రాయంగా ఇక్కడ తెలియజేశాడు.

---

శ్లోకము - 65

ఇత్యుదీరితగిరం విసృజ్య తం

ప్రస్థితా ప్రమథనాథసన్నిధిమ్ |

తావతీమవిగణయ్య వాహినీం

సన్ననాహ సమరాయ సా స్వయమ్ ||

తాత్పర్యము

కుబేరుడు పలికిన ఆ మాటలు విని, అతడిని వీడ్కొలిపి తటాతక దేవి ప్రమథనాథుడైన శివుని సన్నిధికి బయలుదేరినది. అంతటి పెద్ద సైన్యము వెంట ఉన్నప్పటికీ, ఆమె స్వయంగా యుద్ధము చేయడానికి సిద్ధపడినది.

విశేషాలు

శివుడితో తలపడటం అంటే సామాన్యమైన విషయం కాదు కాబట్టి, దేవి తన సైన్యంపైనే కాకుండా తన స్వంత పరాక్రమంపై విశ్వాసంతో యుద్ధ సన్నద్ధురాలైనది.

---

శ్లోకము - 66

చంద్రశేఖరపురీసమీపతః

సా నివిశ్య సకలా పతాకినీ |

సింహనాదమతనిష్ట బృంహితం

బృంహితానకనినాదహేషితైః ||

తాత్పర్యము

శివుని నివాసమైన కైలాసము (చంద్రశేఖర పురి) సమీపమున ఆ సైన్యమంతా విడిది చేసినది. ఏనుగుల గీంకారములు, నగరాల ధ్వనులు, గుర్రాల సకిలింతలతో కలిసిన భయంకరమైన సింహనాదమును ఆ సైన్యము చేసినది.

విశేషాలు

దేవలోకాన్ని జయించి వచ్చిన ఉత్సాహంతో ఉన్న దేవి సైన్యము, కైలాసాన్ని కూడా వణికించేలా గర్జించిందని ఇక్కడ భావము.

---

శ్లోకము - 67

నాదమేనమవకర్ణ్య చుక్కుధే

నందినా పురభిదా తు ప్రిప్రియే |

నాపరోऽస్తి చతురో మహేశ్వరా-

న్నాదతత్త్వమవబుధ్య నందితుమ్ ||

తాత్పర్యము

ఆ భయంకరమైన ధ్వనిని విని నందీశ్వరుడు ఆగ్రహం వ్యక్తం చేశాడు. కానీ త్రిపురాంతకుడైన పరమశివుడు మాత్రం ఆ ధ్వనిని విని సంతోషించాడు. నాద తత్త్వాన్ని (ధ్వని వెనుక ఉన్న నిగూఢార్థాన్ని) అర్థం చేసుకుని ఆనందించడంలో మహేశ్వరుడిని మించిన వారు మరొకరు లేరు.

విశేషాలు

నంది ఆ ధ్వనిని శత్రువుల గర్జనగా భావిస్తే, శివుడు అది తన శక్తి (పార్వతి/తటాతక) రాకగా గుర్తించి ఆనందించాడు. 'నాదతత్త్వజ్ఞుడు' అయిన శివుని గొప్పతనం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

 

శ్లోకము - 68

సంవృతః ప్రమథసేనయా స్వయా

సన్నికర్షముపసృత్య శూలినః |

వ్యాహరన్నరచమూసమాగమాత్

ప్రజ్వలన్నివ శిలాదనందనః ||

తాత్పర్యము

తన ప్రమథ గణములతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న శిలాద పుత్రుడైన నందీశ్వరుడు, శూలపాణియైన పరమశివుని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. మానవ సైన్యము కైలాసముపైకి దండెత్తి రావడం చూసి సహించలేక, కోపముతో ప్రజ్వరిల్లుతున్న అగ్ని వలె ఆయన శివుడితో ఇట్లు పలికాడు.

విశేషాలు

నందీశ్వరుడు కైలాస రక్షకుడు కావున, సామాన్య మానవ సైన్యం పరమశివుని నివాసముపైకి రావడం చూసి ఆయన అత్యంత ఆగ్రహానికి లోనయ్యాడు.

పాఠాంతర విశేషాలు

వ్యాఖ్య - 1

68వ శ్లోకంలో 'స్వయా' (తనదైన) అనే పదానికి బదులుగా 'స్వయమ్' (తానే) అనే పాఠాంతరం 'ఖ' అనే పుస్తకంలో ఉంది.

---

శ్లోకము - 69

గర్భదాసకులదాసతాం గతా

యే హి పాండ్యవిషయే నృపాస్త్వయి |

తేషు వేత్సి కులశేఖరం నృపం

తత్సుతం చ మలయధ్వజం తతః ||

తాత్పర్యము

"మహేశ్వరా! పాండ్య దేశపు రాజులు తరతరాలుగా నీకు వంశపారంపర్యంగా దాసులై ఉన్న సంగతి నీకు తెలిసిందే. వారిలో కులశేఖర మహారాజు, ఆ తర్వాత ఆయన కుమారుడైన మలయధ్వజ మహారాజు నీ పట్ల అత్యంత భక్తి కలిగినవారు."

విశేషాలు

నందీశ్వరుడు యుద్ధానికి ముందు ఆ సైన్యం ఎవరిదో, వారి పూర్వీకులకు శివుడితో ఉన్న సంబంధం ఏమిటో ఇక్కడ గుర్తు చేస్తున్నాడు.

---

శ్లోకము - 70

తస్య నామ దుహితా తటాతకా

కించిదుచ్చలితశైశవా సతీ |

సన్నిపాత్య తృణపూలవచ్చమూం

మానుషీమిత ఇతోऽభివర్తతే ||

తాత్పర్యము

"ఆ మలయధ్వజ రాజు కుమార్తె తటాతక దేవి. ఈమె యవ్వనంలో ఉన్న చిన్న పిల్ల అయినప్పటికీ, ఎదురు వచ్చిన మానవ సైన్యాలన్నింటినీ గడ్డిపోచల వలె చిన్నాభిన్నం చేస్తూ, పరాక్రమంతో ఇటు వైపునకే (కైలాసమునకే) వస్తున్నది."

విశేషాలు

ఒక చిన్నపిల్ల అష్టదిక్పాలకులను జయించి కైలాసముపైకి రావడం నందీశ్వరుడికి ఆశ్చర్యాన్ని, అవమానాన్ని కలిగించింది.

---

శ్లోకము - 71

సా మనుష్యవశగేషు కేషుచిత్

తాదృశేషు విబుధాధమేష్వపి |

సంప్రదర్శితపరాక్రమా సతీ

మన్యతే న హి మహేశ ! మామపి ||

తాత్పర్యము

"ఓ మహేశ్వరా! ఆ పిల్ల సామాన్య మానవులపై, అలాగే భయంతో లొంగిపోయిన అధములైన దేవతలపై తన ప్రతాపాన్ని చూపినది. ఆ గర్వంతో ఆమె ఇప్పుడు నన్ను కూడా లెక్కచేయడం లేదు."

విశేషాలు

దిక్పాలకులు యుద్ధం చేయకుండానే లొంగిపోవడాన్ని నందీశ్వరుడు ఇక్కడ నిరసిస్తున్నాడు. తనను తక్కువ అంచనా వేస్తున్న ఆ దేవిని శిక్షించాలన్నది ఆయన తాత్పర్యం.

---

శ్లోకము - 72

తాం ప్రధావ్య ధరణీతలం తత-

స్తత్పదానుపదికన్ సురాధమాన్ |

తాపసాంశ్చ కతిచిత్ తదాశ్రయాన్

దండయేయమితి దండవన్నతః ||

తాత్పర్యము

"నేను వెళ్లి ఆ పిల్లను భూమికి అణచివేస్తాను. అలాగే ఆమెను అనుసరిస్తున్న ఆ పిరికి దేవతలను, ఆమెను ఆశ్రయించి ఉన్న తాపసులను (మునులను) కూడా దండిస్తాను. నాకు అనుమతి నివ్వు" అని వేడుకుంటూ నందీశ్వరుడు శివుడికి దండవత్ ప్రణామం చేశాడు.

విశేషాలు

నందీశ్వరుడు కేవలం తటాతక దేవిపైనే కాకుండా, ఆమెతో పాటు ఉన్న మునులపై, దేవతలపై కూడా ఆగ్రహంగా ఉన్నాడని ఇక్కడ తెలుస్తుంది.

వ్యాఖ్య - 2

72వ శ్లోకంలోని 'అనుపదికన్' అనే పదానికి 'అడుగులో అడుగు వేస్తూ అనుసరించేవారు' అని అర్థం. అంటే తటాతక దేవిని అనుసరిస్తున్న వారు అని భావము.

నీలకంఠ దీక్షితులు విరచించిన "శ్రీ శివలీలార్ణవము" పదవ సర్గము నుండి ప్రమథ గణాల ధాటికి మానవ సైన్యం విచ్ఛిన్నమవ్వడం మరియు తటాతక దేవి సఖీజనం యుద్ధానికి సిద్ధమవ్వడం వంటి ఘట్టాల వివరణ ఇక్కడ ఉంది

---

శ్లోకము - 73

తం జగాద గిరీశః కృతస్మితః

సా పునః శ్రుతిపథం గతైవ నః |

అప్రమత్తమభిషేణన్నిమాం

స్వస్తిమాన్ పురరుపేహి మామితి ||

తాత్పర్యము

నందీశ్వరుడి మాటలు విన్న పరమశివుడు చిరునవ్వు చిందిస్తూ ఇలా అన్నాడు "ఆమె గురించి నేను ఇదివరకే విన్నాను. సరే, నీవు జాగ్రత్తగా వెళ్లి ఆమెను ఎదుర్కో. విజయం సాధించి క్షేమంగా తిరిగి నా దగ్గరకు రా."

విశేషాలు

శివుడికి తటాతక దేవి ఎవరో తెలుసు. అందుకే ఆయన నందీశ్వరుడి కోపాన్ని చూసి నవ్వుకుంటూనే, లోకరీతి కోసం యుద్ధానికి అనుమతి ఇచ్చారు.

శ్లోకము - 74

తాం గిరం తమపి చ స్మితాంకురం

సోऽవిచింత్య కిమపి స్మరద్విషః |

నిర్జగామ సమరాగ్రహీ బహిః

సప్తభిర్గణచమూపకోటిభిః ||

తాత్పర్యము

మదనహరుడైన శివుడు పలికిన ఆ మాటలను, ఆయన ముఖముపై కనిపించిన చిరునవ్వులోని గూఢార్థాన్ని ఏమాత్రం ఆలోచించకుండా, యుద్ధోత్సాహముతో ఉన్న నందీశ్వరుడు ఏడు కోట్ల ప్రమథ గణములతో కలిసి కైలాసము వెలుపలకు వచ్చాడు.

విశేషాలు

శివుని చిరునవ్వు వెనుక ఉన్న రహస్యాన్ని (తటాతక దేవి సాక్షాత్తూ పార్వతీదేవి అని) నందీశ్వరుడు గ్రహించలేకపోయాడు. ఆయన కేవలం తన ప్రభువు నివాసాన్ని కాపాడాలనే ఆవేశముతో యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.

---

శ్లోకము - 75

తత్ర సప్తనయనాస్త్రినాసికాః

షణ్ముఖా ద్విజఠరా దశాశ్రయః |

షష్టిసప్తతభుజా జ్వలత్కచా

ముండితా ధృతశిఖాః కపర్దినః ||

తాత్పర్యము

ఆ ప్రమథ గణములలో వింత వింత రూపాలు కలవారు ఉన్నారు. కొందరికి ఏడు కన్నులు, ముగ్గురు ముక్కులు, ఆరు ముఖాలు ఉన్నాయి. కొందరికి రెండు కడుపులు, పది పాదాలు ఉన్నాయి. మరికొందరికి అరవై, డెబ్బై చేతులు ఉండి, వారి జుట్టు మంటల వలె ప్రజ్వరిల్లుతోంది. కొందరు గుండుతో, కొందరు జుట్టుతో, మరికొందరు జటలతో ఉన్నారు.

విశేషాలు

శివ గణాల యొక్క విలక్షణమైన, భయంకరమైన రూపాలను కవి ఇక్కడ కళ్లకు కట్టినట్లు వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 76

వీతబాహుచరణా విమస్తకాః

కుక్షిలగ్నవదనా శిరోంఘ్రయః |

విష్ఫులింగనయనా విషోగిరా

లంబమానరసనోష్ఠనాసికాః ||

తాత్పర్యము

కొందరికి చేతులు, కాళ్ళు లేవు. కొందరికి తలలే లేవు. మరికొందరికి ముఖము కడుపులో ఉంటే, ఇంకొందరికి తల స్థానంలో పాదాలు ఉన్నాయి. వారి కళ్ళ నుండి నిప్పుకణికలు రాలుతున్నాయి, నోటి నుండి విషం చిమ్ముతున్నారు. కొందరి నాలుకలు, పెదవులు, ముక్కులు వేలాడుతున్నాయి.

విశేషాలు

ప్రమథ గణాల బీభత్స రూపము శత్రువుల గుండెల్లో వణుకు పుట్టించేలా ఉంటుందని ఇక్కడ వర్ణించబడినది.

---

శ్లోకము - 77

శ్వేతపీతహరితాసితారుణాః

శృంగిణః సగరుతః సచంచువః |

వ్యాఘ్రదంతిహయవాయసాంఘ్రయః

పాదపాచలశిలనఖాయుధాః ||

తాత్పర్యము

వారు తెల్ల, పసుపు, ఆకుపచ్చ, నలుపు మరియు ఎరుపు రంగులలో ఉన్నారు. కొందరికి కొమ్ములు, రెక్కలు, పక్షుల వంటి ముక్కులు ఉన్నాయి. కొందరికి పులి, ఏనుగు, గుర్రము మరియు కాకి వంటి పాదాలు ఉన్నాయి. చెట్లు, పర్వత శిలలు మరియు తమ గోళ్ళనే వారు ఆయుధాలుగా ధరించారు.

విశేషాలు

వారు ధరించిన ఆయుధాలు ప్రకృతి సిద్ధమైనవని, వారి రూపాలు పశుపక్ష్యాదుల కలయికగా ఉన్నాయని తెలుస్తోంది.

---

శ్లోకము - 78

ఋక్షవానరతరక్షుపన్నగ-

ద్విపిసింహశరభద్విపాననాః |

నిర్యయుర్యుగపదట్టహాసినః

సంఘశో యుధి గణా మదోల్బణాః ||

తాత్పర్యము

ఎలుగుబంటి, కోతి, తోడేలు, పాము, చిరుత, సింహం, శరభం మరియు ఏనుగు ముఖాలు కలిగిన ఆ గణాలన్నీ భయంకరమైన అట్టహాసాలు చేస్తూ, మదించిన ఏనుగుల వలె గుంపులు గుంపులుగా యుద్ధరంగంలోకి దూకారు.

విశేషాలు

ఈ ఐదు శ్లోకాలు (74-78) ఒకదానితో ఒకటి కలిసి ఉండి ఒకే అర్థాన్ని పూర్తి చేస్తున్నాయి కాబట్టి వీటిని 'చక్కలకము' (కులకము వంటిది) అని అంటారు.

---

శ్లోకము - 79

నష్టయోధమవసన్నసైనికమ్ |

ధావదశ్వమవఘూర్ణితద్విపం

సంప్రముగ్ధసచివం క్షణాదభూత్

తాదృశం తదపి మానవం బలమ్ ||

తాత్పర్యము

ప్రమథ గణాల భయంకర రూపాలను, వారి గర్జనలను చూడగానే తటాతక దేవి సైన్యంలోని యోధులు నశించిపోయారు, సైనికులు ధైర్యం కోల్పోయారు. గుర్రాలు భయంతో పరుగులు తీయగా, ఏనుగులు దిక్కుతోచక తిరగసాగాయి. చివరికి మంత్రులు కూడా ఏమి చేయాలో తోచక విస్తుపోయారు. క్షణకాలంలో ఆ మానవ సైన్యమంతా చెల్లాచెదురైపోయింది.

విశేషాలు

సాధారణ మానవ సైన్యం శివగణాల వంటి అలౌకిక శక్తులను ఎదుర్కోవడం అసాధ్యమని, వారి రాకతోనే సైన్యంలో కలకలం రేగిందని కవి ఇక్కడ వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 80

తే పదాతికులమూరువేగతః

ఫూత్కృతేన గజవాజిమండలమ్ |

స్యందనాంశ్చ కరతాలమారుతై-

ర్వ్యాక్షిపన్ రణముఖాద్విదూరతః ||

తాత్పర్యము

ఆ ప్రమథ గణాలు తమ తొడల వేగముతో (నడుస్తున్నప్పుడు కలిగే గాలికి) కాలినడక సైన్యాన్ని, తమ నోటి ఊపిరితో (ఫూత్కారము) ఏనుగులను, గుర్రాలను, మరియు తమ చప్పట్ల నుండి పుట్టిన గాలి ధాటికి రథాలను యుద్ధభూమి నుండి దూరంగా విసిరివేశారు.

విశేషాలు

శివ గణాలకు ఆయుధాల అవసరం లేదని, వారి శరీర వేగమే శత్రువులను తుత్తునియలు చేయగలదని ఇక్కడ అతిశయోక్తిగా వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకము - 81

క్షుద్రదీపమివ చండమారుతః

శుష్కగుల్మమివ దావపావకః |

ధ్వాంతబృందమివ భాస్కరోదయ-

స్తద్బలం నరబలం వ్యనీనశత్ ||

తాత్పర్యము

పెనుగాలికి చిన్న దీపం ఆరిపోయినట్లు, దావాగ్నికి ఎండిన పొదలు మాడిపోయినట్లు, సూర్యోదయానికి చీకట్లు నశించినట్లు - ప్రమథ గణాల ధాటికి ఆ మానవ సైన్యం అంతమైపోయినది.

విశేషాలు

ఇక్కడ కవి మూడు అద్భుతమైన ఉపమానాలను ఉపయోగించారు. ప్రమథ గణాలు చండమారుతం, అగ్ని మరియు సూర్యునితో పోల్చబడ్డారు.

---

శ్లోకము - 82

యుద్ధదర్శనకుతూహలాగతాః

సిద్ధచారణసుపర్వపన్నగాః |

అప్సరశ్చరమభాగవర్త్మనా

దుద్రువుః ప్రమథయూథదృక్పథాత్ ||

తాత్పర్యము

యుద్ధాన్ని చూడాలనే కుతూహలంతో వచ్చిన సిద్ధులు, చారణులు, దేవతలు, పన్నగులు మరియు అప్సరసలు - ప్రమథ గణాల చూపు తమపై పడకుండా ఉండటం కోసం అప్సరసల వెనుక దాక్కుంటూ అక్కడి నుండి పారిపోయారు.

విశేషాలు

ప్రమథ గణాల ఉగ్రరూపం చూసి కేవలం మానవులే కాదు, దివ్య పురుషులు కూడా భయపడ్డారని దీనివల్ల తెలుస్తోంది.

---

శ్లోకము - 83

తాం ప్రధావ్య పృతనాం గణైః సమం

సంప్రసర్పతి శిలాదనందనే |

అగ్రతో వ్యచలదాత్తకార్ముకః

సంప్రహృష్టవదనః సఖీజనః ||

తాత్పర్యము

నందీశ్వరుడు (శిలాద నందనుడు) తన గణాలతో కలిసి మానవ సైన్యాన్ని తరిమివేస్తూ ముందుకు వస్తుండగా, వారికి ఎదురుగా తటాతక దేవి సఖీజనం (చెలికత్తెలు) విల్లులు ధరించి, సంతోషముతో యుద్ధానికి సిద్ధమై ముందుకు కదిలారు.

విశేషాలు

పురుష సైన్యం పారిపోయినప్పటికీ, దేవి సఖీజనం ఏమాత్రం భయపడకుండా యుద్ధానికి ఉపక్రమించడం వారిలోని దైవశక్తిని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకము - 84

బద్ధకక్ష్యమపినద్ధకంచుక

కుంచితభ్రుకుటి కోమలాననమ్ |

ముగ్ధభీషణమలక్షి తద్బలం

మూర్తమాదిమరసద్వయం యథా ||

తాత్పర్యము

కటిసూత్రములను బిగించి, కంచుకములను (యుద్ధ కవచాలు) ధరించి, కనుబొమ్మలు ముడివేసిన ఆ సఖీజనం యొక్క ముఖములు ఒకే సమయంలో కోమలముగా మరియు భయంకరముగా ఉన్నాయి. వారిని చూస్తుంటే శృంగార రసము, వీర రసము - ఈ రెండూ మూర్తీభవించి వచ్చాయా అన్నట్లుగా ఉంది.

విశేషాలు

స్త్రీ సహజమైన సౌందర్యం (శృంగారం) మరియు యుద్ధరంగంలో ప్రదర్శించే పరాక్రమం (వీరం) - ఈ విరుద్ధ రసాల కలయికను కవి ఇక్కడ అద్భుతంగా చిత్రించారు.

శ్లోకము - 85

స్వోచితప్రతిబలానవేక్షణ-

స్త్రస్తయుద్ధకుతుకా శనైరివ |

ఆదదే ధనురధిజ్యమంబికా

సా నిరీక్షితసఖీజనోద్యమా ||

తాత్పర్యము

తన శక్తికి తగిన శత్రువులెవరూ అక్కడ కనిపించకపోవడంతో, యుద్ధంపై కుతూహలం తగ్గినట్లుగా ఉన్న అంబిక (తటాతక దేవి), తన సఖీజనము యొక్క ఉత్సాహాన్ని గమనించి మెల్లగా వింటికి నారిని సంధించినది.

విశేషాలు

దేవి పరాక్రమం ముందు ప్రమథ గణాలు కూడా తక్కువగా కనిపించాయని, కేవలం తన చెలికత్తెల ఉత్సాహం కోసమే ఆమె యుద్ధానికి ఉపక్రమించినదని ఇక్కడ భావము.

---

శ్లోకము - 86

తత్ర శక్తిపృతనాధనుశ్చ్యుతాః

సాయకాః కనకపుంఖశోభినః |

సర్వతః ప్రమథమండలేऽపతన్-

ఛార్వరే దినమణేరివాంశవః ||

తాత్పర్యము

అప్పుడు ఆ శక్తి సైన్యం (సఖీజనం) వింటి నుండి వదిలిన బంగారు పిడి గల బాణాలు, గాఢాంధకారంలో సూర్యకిరణాలు ప్రసరించినట్లుగా ప్రమథ గణములపై అన్ని దిక్కుల నుండి పడినవి.

విశేషాలు

చీకటిని సూర్యకిరణాలు పటాపంచలు చేసినట్లుగా, దేవి సైన్యం బాణాలు శివగణాల భీభత్సాన్ని అణిచివేసినవని కవి అద్భుతమైన ఉపమానంతో వివరించారు.

వ్యాఖ్య శార్వరే అనగా శార్వర తమసి (చీకటిలో) అని అర్థం.

వివరణ 86వ శ్లోకంలో కవి తటాతక దేవి సైన్యం ప్రయోగించిన బాణాలను సూర్యకిరణాలతో పోల్చారు. సూర్యోదయం కాగానే సూర్యకిరణాలు గాఢాంధకారాన్ని (శార్వర తమస్సును) ఎలా పటాపంచలు చేస్తాయో, అలాగే దేవి బాణాలు ప్రమథ గణాల భీభత్సాన్ని అణిచివేశాయని దీని భావం. ఇక్కడ 'శార్వర' అనే పదం రాత్రికి సంబంధించిన చీకటిని సూచిస్తుంది.

 

---

శ్లోకము - 87

తాం పురైవ వికృతాం వరూథినీం

స్వాశుగైర్వికృతిమాపితాం పరామ్ |

వీక్ష్య వీక్ష్య సమరే విజహ్రిరే

తా నిరీక్షితపరస్పరాననాః ||

తాత్పర్యము

ముందే వికృత రూపాలతో ఉన్న ఆ ప్రమథ గణాలు, ఇప్పుడు ఈ బాణాల దెబ్బకు మరింత వికృతముగా (గాయపడి) మారడం చూసి, దేవి సఖులు ఒకరి ముఖము ఒకరు చూసుకుంటూ యుద్ధరంగంలో పరిహాసము చేయసాగారు.

విశేషాలు

యుద్ధం పట్ల భయం లేకపోవడమే కాకుండా, శత్రువుల వింత రూపాలను చూసి సఖీజనం వేళాకోళం చేయడం వారి అజేయ శక్తిని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకము - 88

స్రస్తశూలమపవిద్ధతోమరం

ధ్వస్తముద్గరమపాస్తకార్ముకమ్ |

నందినం శరణమీయురాహవే

తాడితా గణవరాస్తదాశుగైః ||

తాత్పర్యము

సఖీజనం వదిలిన బాణాల ధాటికి తాళలేక, ప్రమథ గణాలు తమ శూలాలను, తోమరాలను, ముద్గరాలను మరియు విల్లులను పారవేసి, భయంతో నందీశ్వరుడిని శరణు వేడారు.

విశేషాలు

మహావీరులైన శివగణాలు ఆయుధాలు వదిలి పారిపోవడం తటాతక దేవి సైన్య పరాక్రమానికి పరాకాష్ట.

---

శ్లోకము - 89

ధావతో గణవరాన్నివారయం-

స్తర్జయన్యుధి చ తత్సఖీజనాన్ |

సందదర్శ ధురి తాం రథే స్థితాం

స ద్వితీయ ఇవ శంకరో గణః ||

తాత్పర్యము

పారిపోతున్న గణాలను నిలువరిస్తూ, యుద్ధంలో ఎదురు నిలిచిన సఖీజనాన్ని గద్దిస్తూ, రెండవ శంకరుడిలా ఉన్న నందీశ్వరుడు రథముపై ఉన్న తటాతక దేవిని చూశాడు.

విశేషాలు

నందీశ్వరుడి తేజస్సు శివుడితో సమానంగా ఉన్నదని, ఆయన ఇప్పుడు నేరుగా దేవిని ఎదుర్కోవడానికి సిద్ధమయ్యాడని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

---

శ్లోకము - 90

నిర్దయం ప్రవివిధుః సఖీజనా

మందమందమిషుభిస్తమంబికా |

మాతృహస్తగలితా హి మార్గణాః

కస్య మర్మిణి నివేష్టుమీశతే ||

తాత్పర్యము

సఖీజనం నందీశ్వరుడిపై నిర్దయగా బాణాలు కురిపించగా, అంబిక (దేవి) మాత్రం చాలా మెల్లగా బాణాలను వదిలినది. తల్లి చేతి నుండి వెలువడిన బాణాలు ఎవరి మర్మస్థానాలనైనా ఎలా గాయపరచగలవు? (గాయపరచవు అని భావం).

విశేషాలు

తటాతక దేవికి నందీశ్వరుడు పుత్ర సమానుడు. అందుకే యుద్ధరంగంలో కూడా ఆమె మాతృహృదయంతో వ్యవహరించి, అతడిని దెబ్బతీయకుండా సుతారంగా బాణాలు వదిలినదని కవి హృదయం.

---

 

 

శ్లోకము - 91

స్వామినీతి జననీతి చావశా-

న్నిస్సరత్సు వచనేషు చాసకృత్ |

పాణినా స యుయుధే క్షణం బలా-

దంజలిం ప్రతిముహుశ్చికీర్షతా ||

తాత్పర్యము

నందీశ్వరుడు యుద్ధము చేస్తున్నప్పటికీ, ఆయన నోటి నుండి అప్రయత్నముగా "ఓ స్వామినీ! ఓ జననీ!" అనే మాటలు పదే పదే వస్తున్నాయి. తన చేతులు దేవికి నమస్కరించాలని (అంజలి ఘటించాలని) తహతహలాడుతుంటే, ఆయన బలవంతముగా వాటిని అదుపు చేసుకుంటూ క్షణకాలము యుద్ధము చేశాడు.

విశేషాలు

నందీశ్వరుడు శివుని వాహనము మరియు పరమ భక్తుడు కావడము వల్ల, సాక్షాత్తు పరాశక్తి స్వరూపమైన తటాతక దేవిని చూడగానే ఆయనలో భక్తిభావము పొంగిపొర్లింది. యుద్ధము చేయవలసిన చేతులు నమస్కారము చేయాలని కోరుకోవడము ఇక్కడి విశేషము.

---

శ్లోకము - 92

పాండ్యరాజదుహితుః కరచ్యుతా

నాశుగాస్తమసుభిర్వ్యయోజయన్ |

తత్త్వతో హి కుసుమాని సాయకా-

నైక్షవం చ ధనురాహురాగమాః ||

తాత్పర్యము

పాండ్యరాజ పుత్రి అయిన తటాతక దేవి చేతి నుండి వెలువడిన బాణాలు నందీశ్వరుని ప్రాణములను తీయలేదు. ఎందుకంటే, శాస్త్రముల ప్రకారము ఆమె చేతిలోని బాణాలు బాణాలు కావు, అవి పూలు; ఆమె ధరించిన విల్లు చెరకు గడ (ఆమె సాక్షాత్తు లలితా త్రిపురసుందరి స్వరూపము).

విశేషాలు

దేవి పరాక్రమము వినాశకరము కాదు, అది అనుగ్రహ పూర్వకమైనది. ఆమె శస్త్రములను కూడా కవి ఇక్కడ సౌందర్యముతో ముడిపెట్టి వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 93

సర్వవిత్ స హి శిలాదనందనః

సన్నివృత్య ఝటితి స్వయం రణాత్ |

స్వామినే తదఖిలం వ్యజిజ్ఞపత్

పావయోః ప్రణిపతన్ ముహుర్ముహుః ||

తాత్పర్యము

సర్వము తెలిసిన ఆ నందీశ్వరుడు (శిలాద నందనుడు) వెంటనే యుద్ధము నుండి విరమించి, తన ప్రభువైన శివుని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. ఆయన పాదాలకు మాటిమాటికీ నమస్కరిస్తూ, యుద్ధరంగమున జరిగిన విశేషాలన్నింటినీ విన్నవించాడు.

విశేషాలు

నందీశ్వరుడు ఆమె సామాన్య మానవకాంత కాదు అని గ్రహించి, ఈ వివాదానికి యుద్ధము కన్నా సమాగమమే సరైనదని తలచి శివుని శరణు వేడాడు.

---

శ్లోకము - 94

సంధిరేవ భవతస్తయోచితః

సంగరో న తు మహేశ ! జాత్వపి |

ఏహి యామ ఇతివాదినం తు తం

సోऽవలంబ్య నిరగాత్ కృతస్మితః ||

తాత్పర్యము

"ఓ మహేశ్వరా! ఆమెతో నీకు సంధి (వివాహము) మాత్రమే సరైనది, యుద్ధము ఎన్నటికీ కాదు. పదా! వెళ్దాము" అని పలికిన నందీశ్వరుని చేతిని పట్టుకుని, పరమశివుడు చిరునవ్వుతో బయటకు వచ్చాడు.

విశేషాలు

శివుని చిరునవ్వు ఆయనకు ముందే తెలిసిన పరిణామాన్ని సూచిస్తుంది. నందీశ్వరుడు ఇక్కడ రాయబారిగా, వివాహానికి మార్గదర్శిగా నిలిచాడు.

---

శ్లోకము - 95

పాండ్యరాజదుహితుర్హి దక్షిణః

ప్రాస్ఫురత్ సమరకర్మణే భుజః |

వీక్షితే తు వృషభధ్వజే విభో-

రస్ఫురత్ స్వయమదక్షిణో భుజః ||

తాత్పర్యము

యుద్ధము చేయాలనే ఉత్సాహముతో తటాతక దేవికి కుడి భుజము అదరుతుండగా, వృషభధ్వజుడైన శివుడిని చూడగానే ఒక్కసారిగా ఆమె ఎడమ భుజము అదరసాగినది.

విశేషాలు

సాధారణముగా పురుషులకు కుడి భాగము, స్త్రీలకు ఎడమ భాగము అదరడము శుభసూచకము. యుద్ధము (కుడి భుజము) నుండి ఆమె దృష్టి మంగళకరమైన వివాహము (ఎడమ భుజము) వైపునకు మారిందని కవి చమత్కరించారు.

---

శ్లోకము - 96

ఆదిమం రసమివాత్తవిగ్రహం

త్యక్తరౌక్ష్యమివ తేజసాం నిధిమ్ |

సా దదర్శ శరదిందుసుందరం

పుంగవే పురహరం సనందినమ్ ||

తాత్పర్యము

శృంగార రసమే శరీరము దాల్చినట్లు, కఠినత్వమును వదిలిన తేజోనిధి వలె, శరత్కాల చంద్రుని వంటి కాంతితో ప్రకాశిస్తున్న పురహరుని (శివుని) నందీశ్వరుడితో సహా ఎద్దుపై (వృషభము) వేంచేసి ఉండగా ఆమె చూసినది.

విశేషాలు

దేవి కళ్ళకు శివుడు ఇప్పుడు భయంకరమైన యోగిగా గాక, అత్యంత సుందరమైన మన్మథాకారుడిగా కనిపించాడు. ఆమెలోని వీర రసము స్థానంలో శృంగార రసము ఆవిర్భవించిన అద్భుత ఘట్టము ఇది.

శ్లోకము - 97

స్రంసతే స్మ సశరం ధనుః కరాత్

తత్వరే తముపగూహితుం మనః |

ఉన్మమజ్జ పులకోऽభితస్తదా

నిర్మమజ్జ హృదయేऽధికః కుచః ||

తాత్పర్యము

శివుని చూడగానే ఆమె చేతిలోని బాణముతో కూడిన విల్లు జారి కింద పడిపోయినది. ఆమె మనస్సు ఆయనను కౌగిలించుకోవడానికి తహతహలాడినది. శరీమంతటా పులకరింతలు ఉప్పొంగగా, ఆమెకు పుట్టినప్పటి నుండి ఉన్న అదనపు (మూడవ) స్తనము హృదయములోనికి అదృశ్యమైపోయినది.

విశేషాలు

తటాతక దేవి తన భర్తను చూడగానే ఆమెకున్న మూడవ స్తనం అదృశ్యమవుతుందనే ఆకాశవాణి మాట ఇక్కడ నిజమైనది. వీర రసం కరిగి శృంగార రసం ఆవిర్భవించిన తరుణమిది.

---

శ్లోకము - 98

యం ప్రహర్తుమవలంబితం ధను-

స్తం నిరీక్ష్య సమరే తదుజ్జితమ్ |

తత్కటాక్షశరణః సమాదదే

సాభిమాన ఇవ మీనకేతనః ||

తాత్పర్యము

యుద్ధంలో ఎవరిని కొట్టడానికి ఆమె విల్లు ధరించినదో, ఆయననే చూడగానే ఆమె వింటిని విడిచిపెట్టినది. ఆ వింటిని మన్మథుడు (మీనకేతనుడు) గర్వముతో అందుకున్నాడు. అప్పటి వరకు ఆమె బాణాలకు భయపడిన మన్మథుడు, ఇప్పుడు ఆమె కటాక్షాలనే తన బాణాలుగా చేసుకుని శివునిపై యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.

విశేషాలు

ఒకప్పుడు శివుని చేతిలో దహింపబడిన మన్మథుడు, ఇప్పుడు తటాతక దేవి సౌందర్యం ద్వారా శివునిపై విజయం సాధించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడని కవి చమత్కరించారు.

---

శ్లోకము - 99

తద్విలోకవివశీకృతే హరే

బాణపాతచకితే చ నందిని |

రంధ్రమేతదుపలభ్య దర్పకః

స్వాం రుషం సఫలయాంబభూవ సః ||

తాత్పర్యము

తటాతక దేవిని చూడగానే శివుడు వివశుడైపోయాడు, నందీశ్వరుడు ఆమె బాణాల ధాటికి అప్పటికే భయపడి ఉన్నాడు. ఈ అవకాశాన్ని చూసుకుని మన్మథుడు (దర్పకుడు) పూర్వం శివుడు తనను దహించినందుకు ఉన్న కోపాన్ని, ఇప్పుడు శివునిపై బాణాలు వేసి తీర్చుకున్నాడు.

విశేషాలు

శివుని వంటి జితేంద్రియుడు కూడా తటాతక దేవి రూపానికి ముగ్ధుడైపోవడాన్ని మన్మథుని విజయంగా వర్ణించారు.

---

శ్లోకము - 100

యుధ్యతే కథమియం కుమారికా

యుధ్యతే కథమసౌ హరస్త్వితి |

ద్రష్టుమిచ్ఛతి జగత్త్రయే స్మర-

స్తావుభౌ శరగణైరివాకిరత్ ||

తాత్పర్యము

"ఈ కుమారిక (తటాతక) ఎలా యుద్ధం చేస్తుంది? ఈ హరుడు (శివుడు) ఎలా యుద్ధం చేస్తాడు?" అని మూడు లోకాలు ఆసక్తిగా చూస్తుండగా, మన్మథుడు వారిద్దరినీ తన పుష్ప బాణములతో ముంచెత్తాడు.

విశేషాలు

లోకము ఎదురుచూసిన రణరంగ యుద్ధము కాస్తా, మన్మథుని వల్ల ప్రణయ యుద్ధముగా మారిపోయినది.

---

శ్లోకము - 101

యాం విదన్నపరాధ్యమాశుగం

ప్రాగజీయత కృతశ్రమః స్మరః |

అద్య లబ్ధమనయా మహద్యశః

కాల ఏవ విజయస్య కారణమ్ ||

తాత్పర్యము

పూర్వం శివునిపై బాణాలు వేసి మన్మథుడు ఓడిపోయాడు. కానీ నేడు తటాతక దేవిని ఆశ్రయించి ఆయన శివుని జయించి గొప్ప కీర్తిని పొందాడు. దీనిని బట్టి విజయాపజయాలకు సరైన 'కాలము' మాత్రమే కారణమని తెలుస్తోంది.

విశేషాలు

సమయం అనుకూలిస్తే సామాన్యుడు కూడా విజయం సాధిస్తాడని, ఇక్కడ మన్మథుని విజయం దేవి వల్ల సాధ్యమైందని భావము.

---

శ్లోకము - 102

తస్తంభిరే చ ముముహుశ్చ చకంపిరే చ

యత్ త్రాసితా యుధి తయా ప్రమథాః సమస్తాః |

సద్యో దశా పరిణతా నను సైవ తస్యాం

కస్యాపి జీర్యతి న శైవజనాపచారః ||

తాత్పర్యము

యుద్ధంలో ప్రమథ గణాలందరినీ ఆమె ఎలాగైతే స్తంభింపజేసి, వణికించి, మోహింపజేసినదో, ఇప్పుడు సాక్షాత్తు ఆమె కూడా శివుని చూడగానే అవే లక్షణాలను (స్తంభన, కంపన, మోహము) పొందినది. శివ భక్తులకు (లేక శివ గణాలకు) చేసిన అపరాధము ఎవరికైనా సరే ఊరకే పోదు, అది తిరిగి చుట్టుకుంటుంది.

విశేషాలు

ఇది పదవ సర్గములోని చివరి శ్లోకము. శివ గణాలను బాధించినందుకు దేవికి కూడా అటువంటి స్థితి ఎదురైందని కవి ఇక్కడ ధర్మసూక్ష్మాన్ని చమత్కారంగా చెప్పారు.

---

శ్లోకము - 103

మారస్య చార ఇవ వీక్ష్య హరం పురస్తా-

దంతర్యదా ప్రవిశతి స్మ కుచస్తృతీయః |

సంబోధితః సుమతినా సవిధం తదైవ

తస్యా జగామ తరుణస్తరుణేందుమౌలిః ||

తాత్పర్యము

మన్మథుడికి వేగులవాడిలా (దూతలా) ఎదురుగా ఉన్న శివుడిని చూడగానే, దేవికి ఉన్న మూడవ స్తనం అంతర్ధానమైపోయింది. ఆ సమయంలో మంత్రి సుమతి ఇచ్చిన సంకేతం మేరకు, బాలచంద్రుడిని శిరస్సున ధరించిన ఆ యౌవనమూర్తి (శివుడు) ఆమెకు సమీపంగా వెళ్ళాడు.

---

శ్లోకము - 104

దదృశే కిల పుష్పవర్షమేకం ప్రకటమ్ మూర్ఛిని తయోస్తదా ప్రవృత్తమ్ |

హృదయస్థపరస్పరాధిగమ్యం వవృతే చాంతరమాంగజం తదన్యత్ ||

తాత్పర్యము

వారిద్దరి పైనా ఆకాశం నుండి అద్భుతమైన పుష్పవృష్టి కురిసింది. అది అందరికీ కనిపించే బాహ్య వర్షమైతే, వారి హృదయాలలో మాత్రం ఒకరికొకరు లీనమైపోవాలనే మన్మథ ప్రేరితమైన అంతర్గత ప్రణయ వర్షం మరొకటి కురిసింది.

నిఘంటు విశేషాలు

1. అభిగమ్యమ్ 104వ శ్లోకంలో 'అధిగమ్యమ్' కు బదులుగా 'అభిగమ్యమ్' (చేరదగినది) అనే పాఠాంతరం 'ఖ' పుస్తకంలో ఉంది.
2. అంతర్దధే అంటే తిరోహితుడవ్వడం (కనిపించకుండా పోవడం) మరియు ఆమె హృదయం లోపల స్థిరంగా నిలిచిపోవడం అని అర్థం.

 

---

శ్లోకము - 105

ఉన్నమయ్య ముఖమానతమస్యాః పాణినేదమవదత్ ప్రమథేశః |

పశ్య దేవి ! కిమపత్రపసే త్వం యత్ త్వయా యుధి వయం విజితాః స్మః ||

తాత్పర్యము

సిగ్గుతో వంగిపోయిన తటాతక దేవి ముఖాన్ని పరమశివుడు తన చేతులతో పైకి ఎత్తి ఇలా అన్నాడు "ఓ దేవీ! నన్ను చూసి ఎందుకు అంతగా సిగ్గుపడుతున్నావు? యుద్ధంలో నన్ను (మరియు నా గణాలను) జయించింది నీవే కదా!"

విశేషం

శివుడు ఇక్కడ దేవి వీరత్వాన్ని గుర్తు చేస్తూనే, ఆమెలోని లజ్జను (సిగ్గును) తొలగించి తన ప్రణయాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.

---

శ్లోకము - 106

ఘటితమఖిలం జ్ఞాతో భావో న కించన శేషితం

తదపి భవతీం వాచా యాచామి కాంచనమాలికామ్ |

ఇతి నిగదతి స్మేరే శంభౌ రసోత్తరముత్తరం

చతురమవదత్ సద్యో బాలా తథా క్రియతామితి ||

తాత్పర్యము

"జరగవలసినదంతా (అంటే మన కలయిక) జరిగిపోయింది. నీ మనసులోని భావం నాకు అర్థమైంది, నా భావం నీకూ తెలిసింది. ఇక ఏమీ మిగిలిలేదు. అయినప్పటికీ, లోకరీతి కోసం నీ తల్లి అయిన 'కాంచనమాల'ను నిన్ను నాకు ఇవ్వమని అడుగుతాను" అని శివుడు చిరునవ్వుతో పలికాడు. దానికి ఆ బాల (తటాతక) అంతే చతురతతో, రసవత్తరంగా "అలాగే కానివ్వండి" అని సమాధానమిచ్చింది.

విశేషం

తటాతక దేవి తల్లి పేరు కాంచనమాల. ఆమె అనుమతితో శాస్త్రోక్తంగా వివాహం చేసుకుందామని శివుడు పలికిన తీరు లోకధర్మాన్ని సూచిస్తోంది.

శ్లోకము - 107

చాతుర్యం తదవేత్య వాక్యసరణౌ చంద్రార్ధచూడామణి-

ర్బాలే ! తత్ క్రియతే తథైవ భవతీ సద్యః పరావర్త్తతామ్ |

ఆసన్నే విధువార ఏవ మధురామేతాస్మి సజ్జీభవే-

త్యాభాష్య స్మితమంథరం స్వయమసావంతర్దధే తామపి ||

తాత్పర్యము

ఆమె పలికిన మాటలలోని చమత్కారాన్ని గ్రహించిన చంద్రశేఖరుడు (శివుడు) ఇలా అన్నాడు "ఓ బాలా! నీవు కోరినట్లే జరుగుతుంది. నీవు ఇప్పుడు వెంటనే మధురకు బయలుదేరుము. వచ్చే సోమవారము (విధువారము) నాడే నేను మధురకు వచ్చి నిన్ను వివాహమాడతాను, సిద్ధంగా ఉండుము." అని చిరునవ్వుతో పలికి, ఆయన అక్కడే అదృశ్యమయ్యాడు (అలాగే ఆమె హృదయంలోనూ స్థిరపడ్డాడు).

విశేషం

శివుడు సోమవారమునాడు మధురకు వస్తానని మాట ఇచ్చాడు. 'అంతర్దధే' అనే పదానికి ఇక్కడ రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి—ఒకటి అక్కడి నుండి మాయమవ్వడం, రెండు ఆమె మనస్సులో నిలిచిపోవడం.

---

శ్లోకము - 108

సద్యః కరగ్రహఫలా తవ జైత్రయాత్రే-

త్యుక్తం న విస్మర వచః కలశీభువేతి |

సా బోధితా సుమతినా సవిలజ్జమంతః

స్మిత్వా తదైవ మధురాభిముఖీ ప్రతస్థే ||

తాత్పర్యము

"దేవీ! నీ దిగ్విజయ యాత్రకు ఫలితం త్వరలోనే వివాహ రూపంలో లభిస్తుందని అగస్త్య మహర్షి (కలశీభవుడు) చెప్పిన మాటలను మరువకు" అని మంత్రి సుమతి ఆమెకు గుర్తుచేశాడు. ఆ మాటలకు ఆమె సిగ్గుపడుతూ, మనసులోనే చిరునవ్వు చిందిస్తూ వెంటనే తన సైన్యంతో కలిసి మధుర వైపు ప్రయాణమైనది.

విశేషం

అగస్త్య మహర్షి ముందే సూచించినట్లుగా దేవి దిగ్విజయ యాత్ర ఆమెకు జగత్పతి అయిన శివుడిని భర్తగా తెచ్చిపెట్టింది.

---

।। ఇతి మహాకవిశ్రీనీలకంఠదీక్షితప్రణీతే శివలీలార్ణవే దశమః సర్గః ।।

(మహాకవి నీలకంఠ దీక్షితులు రచించిన శివలీలార్ణవములోని పదవ సర్గము సమాప్తము.)