శివలీలార్ణవము 11 వ సర్గ 25 02 2026
మొదటి శ్లోకము
అథోత్థితాం తామనుగృహ్లాతీ చమూం
సుఖప్రసుప్తప్రతిబోధితామివ |
విహాయసా ప్రాస్థిత పుష్పకాశ్రితా || 1 ||
సుఖంగా నిద్రపోయి మేల్కొన్న సైన్యం వలె ఉన్న తన సేనను అనుగ్రహించి, రాజకుమారి తటాతక (మీనాక్షి) తన చెలికత్తెలతో కలిసి భూమార్గాన్ని విడిచిపెట్టి, పుష్పక విమానాన్ని అధిరోహించి ఆకాశ మార్గంలో ప్రయాణించింది.
యుద్ధానంతరం అలసిపోయిన సైన్యం పరమశివుని అనుగ్రహంతో తిరిగి శక్తిని పుంజుకోవడాన్ని కవి ఇక్కడ సుఖనిద్ర నుండి మేల్కొనడంతో పోల్చారు. తటాతక దివ్య శక్తిని, వైభవాన్ని ఇది సూచిస్తోంది.
రెండవ శ్లోకము
దదర్శ వల్మీకవదున్నతాన్ గిరీన్
మహాన్త్యరణ్యాన్యపి శాద్వలానివ |
విదూరభావాదవనౌ నృపాత్మజా || 2 ||
విమానంలో చాలా ఎత్తుకు వెళ్లడం వల్ల, భూమిపై ఉన్న ఎత్తైన పర్వతాలు పుట్టల వలె, దట్టమైన అరణ్యాలు పచ్చిక బయళ్ల వలె, గంగానది వంటి పెద్ద నదులు చిన్న దారపు పోగుల వలె ఆ రాజకుమారికి కనిపించాయి.
ఆకాశం నుండి భూమిని చూస్తున్నప్పుడు కలిగే దృశ్య పరిణామాన్ని కవి ఇక్కడ అత్యంత సహజంగా, మనోహరంగా వర్ణించారు. దూరం పెరిగే కొద్దీ వస్తువుల పరిమాణం తగ్గుతుందనే భౌతిక సత్యాన్ని ఇక్కడ గమనించవచ్చు.
మూడవ శ్లోకము
పురోపశల్యోపవనేఽవతీర్య సా
శుభే ముహూర్తే సుమతిప్రవేదితే |
గజేన దుగ్ధార్ణవజన్మనా శనైః || 3 ||
మంత్రి అయిన సుమతి నిర్ణయించిన శుభ ముహూర్తంలో, పట్టణ సమీపంలోని ఉద్యానవనంలో విమానం దిగి, పాల సముద్రంలో పుట్టిన ఐరావతం వంటి ఏనుగును అధిరోహించి, అలంకరించబడిన రాజభవనంలోకి ఆమె మెల్లగా ప్రవేశించింది.
విజయ గర్వంతో కాక, మర్యాదతో, శాస్త్రోక్తంగా శుభ ముహూర్తంలో రాజధానిలోకి ప్రవేశించడం ఆమె సంస్కారాన్ని తెలియజేస్తుంది.
నాలుగవ శ్లోకము
ప్రవిశ్య గేహం సదసి క్షణం స్థితా
విసృజ్య పౌరాననుయాయినోఽపి చ |
జగామ మాతుః సదనం తటాతకా || 4 ||
భవనంలోకి ప్రవేశించిన తటాతక, సభలో కొద్దిసేపు ఉండి పౌరులను, అనుచరులను పంపివేసింది. అనంతరం మంత్రి సుమతి ముందు నడువగా, చెలికత్తెలతో కలిసి తల్లి అంతఃపురానికి వెళ్ళింది.
రాజకార్యాలను ముగించుకున్న వెంటనే తల్లిని చూడాలనే ఆమె ఆరాటాన్ని ఈ శ్లోకం ప్రతిబింబిస్తుంది.
ఐదవ శ్లోకము
అభిద్రవంతీం ద్రుతమాసనాన్నిజాత్
ప్రమోదబాష్పస్థగితేక్షణామీయమ్ |
వికీర్ణపుష్పా వినయేన मातरమ్ || 5 ||
తమను చూడగానే ఆసనం నుండి వేగంగా లేచి వస్తున్న తల్లికి, ఆనందబాష్పాలతో నిండిన కళ్లు కలిగిన ఆమెకు, తటాతక వినయంతో తన పేరు చెప్పుకుంటూ పాదాలకు నమస్కరించింది. ఆ సమయంలో పూలు ఆమె పాదాల చెంత చెదిరి పడ్డాయి.
పెద్దలకు నమస్కరించేటప్పుడు తమ పేరును ఉచ్చరించడం అనే భారతీయ సంప్రదాయం (అభివాదం) ఇక్కడ చక్కగా చిత్రీకరించబడింది.
ఆరవ శ్లోకము
సుతాం వినమ్రాం పరిరభ్య నిర్భరం
శిరస్యుపాఘ్రాయ చుచుంబ చాననే |
పునశ్చ జనౌ సుచిరం శిరస్పదే || 6 ||
వినయంతో వంగి ఉన్న కుమార్తెను తల్లి గట్టిగా కౌగిలించుకుంది. శిరస్సును మూర్కొంది, ముఖంపై ముద్దు పెట్టుకుంది. మళ్ళీ మళ్ళీ కౌగిలించుకుంటూ, కుమార్తె తల తన ఒడిలో ఉండేలా సుదీర్ఘకాలం ప్రేమను కురిపించింది.
చాలా కాలం తర్వాత కలుసుకున్న తల్లికూతుళ్ల మధ్య ఉండే గాఢమైన అనురాగాన్ని కవి హృదయానికి హత్తుకునేలా వర్ణించారు.
ఏడవ శ్లోకము
నియంత్రితానందతరంగసంప్లవాం
నిరుద్ధహర్షాశ్రు లవాం కథంచన |
ముహుః ప్రణేముర్మహిషీం మహీపతేః || 7 ||
పొంగిపొర్లుతున్న ఆనంద తరంగాలను, సంతోషంతో వస్తున్న కన్నీటి చుక్కలను అతికష్టం మీద అదుపు చేసుకుంటూ, చెలికత్తెలు మరియు మంత్రి సుమతి ఆ రాజమాత పాదాలకు పదేపదే నమస్కరించారు.
కేవలం కుటుంబ సభ్యులే కాక, సేవకులు మరియు మంత్రులు కూడా ఆ విజయోత్సాహంలో పాలుపంచుకోవడం వారి భక్తిని సూచిస్తుంది.
ఎనిమిదవ శ్లోకము
ఇయం నదీభర్తురియం సుధాంధసామ్
ఇయం నృపాణాముపదేతి మంత్రిణా |
న దృష్టిమావర్తయితుం శశాక సా || 8 ||
"ఇది సముద్రుడు పంపిన కానుక, ఇది దేవతలు పంపినది, ఇది రాజులు ఇచ్చిన కానుక" అని మంత్రి చూపిస్తున్నప్పటికీ, ఆ తల్లి తన దృష్టిని కుమార్తె ముఖం నుండి మరల్చలేకపోయింది.
విశేషాలు:
లోకంలోని సంపదలన్నిటికంటే తల్లికి తన బిడ్డ ముఖమే మిన్న అనే గొప్ప సత్యాన్ని ఈ శ్లోకం ఆవిష్కరిస్తుంది.
తొమ్మిదవ శ్లోకము
ఇయాన్ జయస్తే సుమతేః ప్రభావతః
సఖీభిరాభిః సుఖమస్మి పోషితా |
ఇత్యబోధయన్మాతరమంబికా స్వయమ్ || 9 ||
"అమ్మా! ఈ విజయమంతా మంత్రి సుమతి ప్రభావం వల్లనే లభించింది. ఈ చెలికత్తెలు నన్ను ఎంతో సుఖంగా చూసుకున్నారు. ఒకసారి వీరిని, వీరు తెచ్చిన కానుకలను చూడు" అని తటాతక (అంబిక) స్వయంగా తల్లికి నచ్చజెప్పింది.
విశేషాలు:
విజయం లభించినప్పుడు గర్వపడకుండా, తన విజయానికి కారకులైన వారిని గుర్తించి తల్లికి పరిచయం చేయడం ఆమె గొప్ప గుణాన్ని చాటుతుంది.
పదవ శ్లోకము
తథేతి సా మంత్రినేవేదితాం పృథగ్
దదర్శ దివ్యాముపదాం చ పార్థివీమ్ |
ప్రణమ్య జగ్రాహ నృపాలభామిని || 10 ||
సరేనని ఆ రాజమాత, మంత్రి చూపిస్తున్న దివ్యమైన మరియు భూలోక సంబంధమైన కానుకలను చూసింది. దేవవృక్షాలను (కల్పవృక్షాదులు), కామధేనువును పూజించి, భక్తితో వాటిని స్వీకరించింది.
అసాధారణమైన దివ్య సంపదలు లభించినప్పుడు వాటిని దైవ సమానంగా పూజించి స్వీకరించడం లోక రీతి.
పదకొండవ శ్లోకము
వరః సురాణాం జగతాం చ యో వరో
వరః స ఏవ స్వయమమ్బయార్జితః |
సమేత్య సఖ్యః సుమతిశ్చ తాం ప్రతి || 11 ||
"దేవతలకు మరియు లోకాలన్నింటికీ శ్రేష్ఠుడైన ఆ పరమశివుడినే (వరుణ్ణి) మన అమ్మ (తటాతక) స్వయంగా పొందింది. ఇక ఈ లోక సంబంధమైన కానుకలతో మనకేమి పని?" అని సంతోషంతో చెలికత్తెలు, మంత్రి సుమతి రాజమాతతో పలికారు.
విశేషాలు
ఇక్కడ 'వర' అనే పదానికి శ్రేష్ఠుడు మరియు పెళ్లికొడుకు అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. లోకైక నాథుడైన శివుడే అల్లుడు కాబోతున్నాడనే పరమానందం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.
పన్నెండవ శ్లోకము
కిమేతదిత్యప్రతిపత్తిమంథరాం
విశిష్య దేవీం సుమతిర్విబోధయన్ |
బహిః ప్రతస్థే బహుధా తయాదృతః || 12 ||
జరుగుతున్నది ఏమిటో అర్థం కాక ఆశ్చర్యంలో మునిగిపోయిన రాజమాతకు, మంత్రి సుమతి విషయమంతా వివరంగా వివరించాడు. అనంతరం ఆమె ఆజ్ఞ తీసుకుని, వివాహ ఏర్పాట్లు పూర్తి చేయడానికి ఆమె గౌరవ పురస్సరంగా బయటకు వెళ్లాడు.
అంత గొప్ప కార్యం జరగబోతున్నప్పుడు మంత్రులు రాజమాత అనుమతితో పనులను వేగవంతం చేయడం రాజనీతికి నిదర్శనం.
పదమూడవ శ్లోకము
ఉపస్థితేశానవివాహమంగళామ్
ఉదీక్ష్య పుత్రీం ముముదే న సా తథా |
పతిం స్మరంతీ మలయధ్వజం నృపమ్ || 13 ||
శివునితో వివాహం నిశ్చయమైన తన కుమార్తెను చూసి ఆ తల్లి ఎంత సంతోషించిందో, తన భర్త అయిన మలయధ్వజ మహారాజు ఈ శుభకార్యాన్ని చూడడానికి లేడే అని అంతగా దుఃఖించింది.
కుమార్తె పెళ్లి సమయంలో తండ్రి లేని లోటు తల్లికి ఎంతటి వేదన కలిగిస్తుందో కవి ఇక్కడ అత్యంత సహజంగా వర్ణించారు.
పద్నాలుగవ శ్లోకము
పరీత్య హేమాంబరరత్నభూషణైః
ప్రవర్తితారాత్రికమంగళా స్వయమ్ |
సితేన ఫాలే భసితేన శూలినః || 14 ||
బంగారు వస్త్రాలు, రత్నాభరణాలతో కుమార్తెకు దిష్టి తీసి (నీరాజనం ఇచ్చి), రాజమాత స్వయంగా శివుని విభూతిని తెచ్చి కుమార్తె నుదుట రక్షగా (తిలకంగా) దిద్దింది.
వివాహానికి ముందు బిడ్డకు తల్లి చేసే రక్షాబంధనం మరియు దిష్టి తీయడం వంటి మంగళాచారాలు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.
పదిహేనవ శ్లోకము
అథోపకార్యా వివిధాః సుధాంధసాం
ధరాభుజాం తత్ర తపస్వినామపి |
చకార సజ్జాః సుమతిః క్షణాదివ || 15 ||
దేవతలకు, రాజులకు, మరియు తపస్వులకు విడివిడిగా బస చేయడానికి కావలసిన అన్ని వస్తువులతో కూడిన విడిది గృహాలను మంత్రి సుమతి క్షణ కాలంలో సిద్ధం చేయించాడు.
మంత్రి కార్యదక్షతను, రాబోయే అతిథుల వైవిధ్యాన్ని (దేవతలు, మునులు, రాజులు) కవి ఇక్కడ సూచించారు.
పదహారవ శ్లోకము
సుగంధిగంధద్రవలిప్తభిత్తికం
సువర్ణరంభాఘటితం గృహే గృహే |
పురం స్వతః పౌరజనైరలంకృతమ్ || 16 ||
ప్రతి ఇంటి గోడలకు సుగంధ ద్రవ్యాలు పూయబడ్డాయి, బంగారు అరటి స్తంభాలు అమర్చబడ్డాయి. ప్రతి ఇంటిపై గొడుగులు, జెండాలు ఎగురుతున్నాయి. పురజనులు స్వచ్ఛందంగా మధురా నగరాన్ని సర్వాంగ సుందరంగా అలంకరించారు.
పాలకుల పట్ల ప్రజలకు ఉన్న ప్రేమాభిమానాలు ఈ సామూహిక అలంకరణలో ప్రతిబింబిస్తాయి.
పదిహేడవ శ్లోకము
వినిర్గతః సుందరనాథలింగతో
మహేశ్వరో మానుషమాస్థితో వపుః |
గణైః సురైర్మాతృగణైశ్చ సర్వతః || 17 ||
సుందరేశ్వర లింగం నుండి పరమశివుడు మనుష్య రూపాన్ని ధరించి బయటకు వచ్చాడు. ప్రమథ గణాలతో, దేవతలతో, మాతృగణాలతో కలిసి ఆయన పట్టణ పొలిమేరలకు చేరుకున్నాడు.
దైవం భక్తజన రక్షణ కోసం మరియు లోక కళ్యాణం కోసం సాకారుడై రావడం ఇక్కడ విశేషం.
పద్ధెనిమిదవ శ్లోకము
స పాండ్యదేవీప్రహితేన మంత్రిణా
నివేదితాసన్నముహూర్తమంగళః |
ప్రవేష్టుకామో మధురాం వినిర్యయౌ || 18 ||
రాజమాత పంపిన మంత్రి ద్వారా పెళ్లి ముహూర్తం సమీపించిందని తెలుసుకున్న ఆ స్వామి, వివాహానికి తగిన అలంకారాలతో అత్యంత సుందరుడై మధురా నగరంలోకి ప్రవేశించడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
'సుందరేశ్వరుడు' అనే పేరుకు సార్థకత చేకూర్చేలా శివుని రూపం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
పంతొమ్మిదవ శ్లోకము
కిరీటకోటీఘటితోఽస్య పాటలః
మణిర్బభౌ వాసుకినోపదీకృతః |
పరిస్ఫురన్ బాల ఇవ త్విషాం పతిః || 19 ||
వాసుకి బహూకరించిన ఎర్రని మణి ఆయన కిరీటపు అంచున ప్రకాశిస్తోంది. అది శివుని తల మీద ఉన్న బాలచంద్రుడిని నలిపివేసి పుట్టిన బాల సూర్యుడిలా వెలిగిపోతోంది.
విశేషాలు
శివుని శిరస్సుపై చంద్రుడు (శీతలం), మణి (తేజస్సు) కలయికను కవి అద్భుతమైన ఉత్ప్రేక్షతో వర్ణించారు.
ఇరవయ్యవ శ్లోకము
విజిత్య మారం జగదేకధన్వినం
యదాప కీర్తిం మహతీం మహేశితుః |
మమజ్జ మందాక్షవశాదివ స్వయమ్ || 20 ||
పూర్వం లోకైక వీరుడైన మన్మథుడిని జయించినప్పుడు శివుడికి గొప్ప కీర్తి లభించింది. కానీ ఇప్పుడు అదే మన్మథుడు విజృంభించగా (ప్రేమ కలగగా), శివుని మూడవ కన్ను సిగ్గుతో లోపలికి ముడుచుకున్నట్లుగా ఉంది.
ఒకప్పుడు మన్మథుడిని భస్మం చేసిన కన్ను, ఇప్పుడు అదే మన్మథుడి ప్రభావంతో (వివాహేచ్ఛతో) సిగ్గుపడటం కవి చమత్కారం.
ఇరవై ఒకటవ శ్లోకము
ప్రసక్తమంకం విమలే కథంచన
ప్రమార్ష్టుమీష్టే న శివోఽపి సర్వథా |
బభౌ ముఖేందుర్మృగనాభిలాంఛితః || 21 ||
చంద్రునిలోని మచ్చను ఎవరూ తుడిచివేయలేరు, శివుడు కూడా! అయితే ఈయన ముఖం అనే చంద్రునిపై మృగం (లేడి) లేదు కానీ, నుదుట ఉన్న కస్తూరి తిలకం ఆ మచ్చ వలె ప్రకాశిస్తోంది.
శివుని ముఖాన్ని చంద్రునితో పోలుస్తూ, కస్తూరి తిలకాన్ని ఆ చంద్రునిలోని మచ్చగా కవి వర్ణించారు.
ఇరవై రెండవ శ్లోకము
కపోలసౌందర్యమముష్య పశ్యతః
కటాక్షరేఖాః పతితా జనస్య యాః |
నిషేదురత్యాదరకీలిత ఇవ || 22 ||
శివుని చెక్కిళ్ల సౌందర్యాన్ని చూస్తున్న ప్రజల చూపులు (కటాక్షాలు) అక్కడే నిలిచిపోయాయి. ఆ చూపులే ఆయన చెక్కిళ్లపై ఇప్పుడిప్పుడే మొలుస్తున్న లేత గడ్డం వలె కనిపిస్తున్నాయి.
విశేషాలు
శివుని రూపం పట్ల ప్రజల ఏకాగ్రతను, వారి చూపులను గడ్డం రేఖలతో పోల్చడం కవి ప్రతిభకు నిదర్శనం.
ఇరవై మూడవ శ్లోకము
విశుద్ధముక్తాఫలకుండలాంకితం
వికీర్ణమందస్మితసుందరాధరమ్ |
తదస్య సైవార్హతి మీనలోచనా || 23 ||
స్వచ్ఛమైన ముత్యాల కుండలాల కాంతితో నిండినది, మందహాసము చిందుతున్న పెదవులు కలిగినది, విశాలమైన నేత్రాలతో శోభిస్తున్నది అయిన ఆ పరమశివుని ముఖారవిందాన్ని చూడడానికి మీనలోచని (తటాతక) మాత్రమే తగినది.
శివుని దివ్య సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించడానికి ఆయనకు తగిన అర్ధాంగి అయిన పార్వతీ దేవి (మీనాక్షి) మాత్రమే సమర్థురాలని కవి భావం.
ఇరవై నాలుగవ శ్లోకము
విశుద్ధహేమత్విషి విశ్వమంగళే
వపుష్యముష్యాద్భుతకుంకుమాంకితే |
ఽవతంసితేందోరివ చంద్రికాంకురః || 24 ||
నిఖిల లోకములకు మంగళప్రదమైనది, పసిడి కాంతితో మెరుస్తున్నది, కుంకుమతో అలంకరించబడినది అయిన శివుని శరీరంపై ఉన్న సన్నని తెల్లని ఉత్తరీయం (వస్త్రం), ఆయన తలపైన ఉన్న చంద్రుని నుండి వెలువడే వెన్నెల మొలకలా కనిపిస్తోంది.
శివుని దేహ కాంతిని బంగారంతోను, ఆయన ధరించిన వస్త్రాన్ని వెన్నెలతోను పోల్చడం చాలా మనోహరంగా ఉంది.
ఇరవై ఐదవ శ్లోకము
ముహూర్తపర్యంతవిలంబనాక్షమా-
విజృంభమాణస్మరసంజ్వరార్జితః |
తనుస్తదీయే మృగనాభిచర్చికా || 25 ||
ముహూర్త కాలం వరకు వేచి ఉండలేనంతగా మన్మథ తాపం పెరిగిపోవడం వల్ల, శివుని వక్షస్థలంపై పూయబడిన కస్తూరి పూత నల్లబడిపోయిందా అన్నట్లుగా ప్రకాశిస్తోంది.
సాధారణంగా శరీర తాపం పెరిగితే పూసిన గంధం లేదా కస్తూరి రంగు మారుతుంది. ఇక్కడ శివుని వివాహోత్సుకతను కవి చమత్కారంగా వర్ణించారు.
ఇరవై ఆరవ శ్లోకము
పృథగ్విధాభిర్మణిహారయష్టిభిః
పరిష్కృతం తద్వపురైందుశేఖరమ్ |
పయోధరః సాంధ్యరుచేవ పాటలః || 26 ||
రక రకాల మణిహారాలతో అలంకరించబడిన చంద్రశేఖరుని శరీరం, ఇంద్రధనుస్సుతో కూడి సంధ్యాకాలపు ఎరుపు రంగులో మెరుస్తున్న మేఘం వలె కనిపిస్తోంది.
మణిహారాలను ఇంద్రధనుస్సుతోను, శివుని దేహాన్ని మేఘంతోను పోల్చడం అద్భుతమైన ఉత్ప్రేక్ష.
ఇరవై ఏడవ శ్లోకము
మణీమయైరంగదకంకణాదిభిర్-
భరం న మేనే మృదులోఽపి తద్భుజః |
విరోపణాసాదితలాఘవోత్సవః || 27 ||
పెద్ద పెద్ద పర్వతాలను, సర్పాలను (వాసుకి వంటివి) ధరించడం వల్ల అలవాటు పడి ఉన్న శివుని భుజాలకు, ఇప్పుడు ధరించిన మణిమయ కంకణాలు, ఆభరణాలు చాలా తేలికగా అనిపిస్తున్నాయి. అవి ఆయనకు అస్సలు భారంగా అనిపించడం లేదు.
ప్రపంచాన్నే మోసే భుజాలకు చిన్న ఆభరణాలు బరువు కావు అని కవి శివుని సామర్థ్యాన్ని స్తుతించారు.
ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకము
దిగంబరః కాంచనమంబరం హరః
కథం బభారేతి న విస్మయాయ నః |
ప్రతప్తకార్తస్వరభాస్వరీకృతాః || 28 ||
ఎప్పుడూ దిగంబరుడై (దిక్కులనే వస్త్రంగా కలిగినవాడు) ఉండే శివుడు, ఇప్పుడు బంగారు వస్త్రాన్ని ఎలా ధరించాడు అని మాకు ఆశ్చర్యం కలగడం లేదు. ఎందుకంటే, ఆయన దేహ కాంతి వల్ల పది దిక్కులు ఇప్పటికే కరిగించిన బంగారం వలె మెరిసిపోతున్నాయి.
ఆయన దేహమే సువర్ణమయమైనప్పుడు, బంగారు వస్త్రం ధరించడం ఒక విశేషం కాదని కవి భావం.
ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకము
కిమస్య మంజీరపదే కృతాలయాః
పరీత్య ముక్తాశ్చరణం సిషేవిరే |
సకృత్ పునః సంసరణం భవతు ఇతి || 29 ||
శివుని పాదాల వద్ద ఉన్న అందెల్లోని ముత్యాలు ఆయన పాదాలను సేవించుకుంటున్నాయి. అవి ఇలా అడుగుతున్నట్లు ఉన్నాయి: "ఓ మహేశ్వరా! నీ వివాహ మహోత్సవాన్ని చూడడం కోసం మాకు మరొక్కసారి జన్మను (సంసారాన్ని) ప్రసాదించు".
విశేషాలు:
సాధారణంగా ముక్తి (ముత్యం) పొందినవారు మళ్ళీ పుట్టరు. కానీ శివుని పెళ్లి చూడడం కోసం ఆ ముత్యాలు మళ్ళీ పుట్టాలని కోరుకుంటున్నాయని కవి చమత్కరించారు.
ముప్పైయవ శ్లోకము
వపుశ్చిదానందమయం యదద్భుతం
తదావృతం తావదవిద్యయద్యయా |
మణిత్విషేతి వ్యషదన్మహర్షయః || 30 ||
"చిదానందమయమైన పరమాత్మ స్వరూపం అజ్ఞానం (అవిద్య) చేత ఆవరించబడి ఉంటుంది. కానీ ఈ సుందర రూపం మణుల కాంతితో ఆవరించబడి అంతకంటే అందంగా ఉంది" అని మహర్షులు చర్చించుకుంటున్నారు.
విశేషాలు:
వేదాంత పరమైన సత్యాన్ని శివుని అలంకారంతో పోల్చి చెప్పడం ఈ శ్లోకంలోని ప్రత్యేకత.
ముప్పై ఒకటవ శ్లోకము
విభూషితస్యాస్య పురః పురందరో
విశాలమేకం ముకురం సమాదదే |
అపాకరిష్యన్నివ బింబలమ్భనాత్ || 31 ||
అలంకరించుకున్న శివుని ముందు ఇంద్రుడు ఒక పెద్ద అద్దాన్ని పట్టుకున్నాడు. "ఆయనకు సమానులు ఎవరూ లేరు" అన్న వేద వాక్యాన్ని నిరూపించడానికో అన్నట్లుగా, ఆ అద్దంలో శివుని ప్రతిబింబం (రెండవ శివుడు) కనిపించేలా చేశాడు.
శివుడికి సాటి శివుడే తప్ప మరెవరూ లేరని అద్దం ద్వారా చూపడం కవి ప్రతిభ.
నీలకంఠ దీక్షితులు విరచించిన "శ్రీ శివ లీలార్ణవము" లోని ఏకాదశ సర్గలో 31వ శ్లోకానికి సంబంధించిన విశేష పాఠ్యం లేదా ప్రమాణ వాక్యంపై వివరణ ఇక్కడ ఉంది:
శ్లోక పాదం:
'న తత్సమశ్చాభ్యధికశ్చ లోకే'
తాత్పర్యం:
"ఈ లోకంలో ఆయనకు (పరమశివునికి) సమానమైన వారు కానీ, ఆయనకంటే అధికులు కానీ ఎవరూ లేరు."
విశేషాలు:
- మూలం: ఇది
శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తులోని ప్రసిద్ధ మంత్రం ($6.8$). పరమాత్మ
యొక్క సర్వోన్నత స్థితిని తెలుపుతూ, ఆయనకు సాటివచ్చే
శక్తి మరేదీ లేదని వేదం ఉద్ఘాటిస్తోంది.
- సందర్భం: 31వ శ్లోకంలో శివుడు అలంకరించుకున్నప్పుడు ఇంద్రుడు అద్దాన్ని
చూపడాన్ని కవి వర్ణించారు. అద్దంలో శివుని ప్రతిబింబం కనిపిస్తుంది. అంటే
శివునికి సాటి రాగలిగిన వాడు ఆ శివుడు మాత్రమే (ప్రతిబింబ రూపంలో) తప్ప,
ఈ సృష్టిలో మరొకరు లేరని నిరూపించడానికి ఈ వేద వాక్యాన్ని కవి
ఇక్కడ స్మరించారు.
- అలంకారం: వేద
ప్రమాణాన్ని కావ్య వర్ణనలో మేళవించడం వల్ల ఇక్కడ శివుని పరమేశ్వర తత్త్వం, అద్వితీయమైన సౌందర్యం ఒకేసారి వెల్లడవుతున్నాయి.
స నందినా సంఘటితం పదాబ్జయోః
పునన్ పురారిర్మణిపాదుకాయుగమ్ |
సలీలమాలంబ్య శనైర్బహిర్యయౌ || 32 ||
నంది సమర్పించిన మణిమయ పాదుకలను ధరించి, తనను పట్టుకున్న విష్ణుమూర్తి, బ్రహ్మదేవుల చేతులను ఆసరాగా చేసుకుని (వారిని కృతార్థులను చేస్తూ), శివుడు విలాసంగా బయటకు నడిచాడు.
ముక్కోటి దేవతలలో అగ్రగణ్యులైన బ్రహ్మవిష్ణువులే శివునికి తోడుగా రావడం ఆయన సర్వోన్నత స్థితిని తెలుపుతుంది.
ముప్పై మూడవ శ్లోకము
మదాలసాభిక్రమణానిమీలనైః
కరార్పణాకుంచితకర్ణచాపలైః |
స పుంగవః కుంజరపుంగవోఽభవత్ || 33 ||
మదంతో కూడిన నడక, కళ్లు మూతపడటం, తొండం (చేయి) తిప్పడం వంటి చేష్టలతో ఆ శివుడు తన కుమారుడైన వినాయకుని నుండి నేర్చుకున్నాడా అన్నట్లుగా, ఒక గొప్ప ఏనుగు వలె రాజసంగా ఉన్నాడు.
శివుని గంభీరమైన నడకను ఏనుగు నడకతో పోల్చారు.
ముప్పై నాలుగవ శ్లోకము
ఉదంచితాకుంచితతత్పురః పద-
క్షణార్పితాంఘ్రిః శ్రవణాలంబనః |
పతిస్త్విషాం బాల ఇవారూరోహ తమ్ || 34 ||
ఒక కాలు ఎత్తి, మరొక కాలు వంచి, పక్కవారి భుజంపై చేయి వేసి, శివుడు విలాసంగా ఏనుగును అధిరోహించాడు. ఆ దృశ్యం ఉదయాద్రి పర్వతంపై బాలసూర్యుడు ఉదయిస్తున్నట్లుగా ఉంది.
ఏనుగును తూర్పు కొండగాను, శివుడిని సూర్యుడిగాను వర్ణించడం అత్యంత మనోహరం.
నిగృహ్యమాణౌ కరిణౌ ముహుర్ముహుః
పునర్నయంతౌ సమమాజ్ఞయా విభోః |
ప్రచేలతుస్తస్య తు పార్శ్వయోర్ద్వయోః || 35 ||
శివుని ఆజ్ఞానుసారం ఏనుగులు అదుపు తప్పుతున్నప్పుడల్లా వాటిని నియంత్రిస్తూ, శివునితో సంభాషిస్తూ బ్రహ్మ మరియు విష్ణువు ఆయనకు రెండు వైపులా నడిచారు.
సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ, స్థితికారకుడైన విష్ణువు స్వయంగా శివుని వివాహ మహోత్సవంలో తోడుగా నడవడం ఆయన సర్వోత్కృష్టతను సూచిస్తుంది.
ముప్పై ఆరవ శ్లోకము
క్వచిన్మహాకాలముఖాన్ గణేశ్వరాన్
క్వచిచ్చ దేవాసురసిద్ధచారణాన్ |
చచాల నందీ పురతః సవాసవః || 36 ||
నందీశ్వరుడు ఇంద్రునితో కలిసి ముందు నడుస్తున్నాడు. ఆయన ఒక వైపు మహాకాలుడు మొదలైన ప్రమథ గణాలను, మరొక వైపు దేవతలు, అసురులు, సిద్ధులు, చారణులను క్రమశిక్షణతో నియంత్రిస్తూ దారి సుగమం చేస్తున్నాడు.
నందీశ్వరుడు శివుని సైన్యాధ్యక్షునిగా తన బాధ్యతను అత్యంత సమర్థవంతంగా నిర్వహిస్తున్నట్లు ఇక్కడ చిత్రించబడింది.
ముప్పై ఏడవ శ్లోకము
స్మృతితిహాసైర్నిగమాస్తమేకతః
శివాగమాస్తంత్రగణైస్తతోఽన్యతః |
విమిశ్రితా యోగిభిరాత్మదర్శిభిః || 37 ||
ఒకవైపు వేదాలు స్మృతులు మరియు ఇతిహాసాలతో కలిసి, మరోవైపు శివాగమాలు తంత్ర శాస్త్రాలతో కలిసి వందిమాగధుల వలె శివుని స్తుతిస్తున్నాయి. ఆత్మజ్ఞానులైన యోగులు కూడా వారితో కలిసి స్వామిని సేవిస్తున్నారు.
కేవలం భౌతిక ప్రపంచమే కాక, శాస్త్రాలు కూడా మూర్తీభవించి శివుని సేవలో తరించడం ఇక్కడ విశేషం.
ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకము
పురః పురః పాండ్యనృపాలవాహిని
తతోఽను దేవాః ప్రమథాస్తతోఽను చ |
తతోఽను చేలుర్వివిధా జయధ్వజాః || 38 ||
అందరికంటే ముందు పాండ్య రాజుల సైన్యం, వారి వెనుక దేవతలు, ప్రమథ గణాలు నడుస్తున్నారు. వారిని అనుసరిస్తూ భేరీలు, కాహళలు వంటి మంగళ వాయిద్యాలు మ్రోగుతుండగా, వివిధ రకాల జయ పతాకాలు రెపరెపలాడుతూ సాగుతున్నాయి.
వివాహ ఊరేగింపులోని వైభవాన్ని, క్రమపద్ధతిని ఈ శ్లోకం కళ్లకు కట్టినట్లు వివరిస్తుంది.
ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకము
శచీముఖైర్నిర్జరకామినీజనైః
సమావృతే మాతృగణైశ్చ సర్వతః |
వచోఽధిదేవ్యౌ తమను ప్రచేలతుః || 39 ||
శచీదేవి మొదలైన దేవతా స్త్రీలు, మాతృగణాల మధ్య ఒక గొప్ప రథంలో లక్ష్మీదేవి మరియు సరస్వతీదేవి కూర్చుని శివుని అనుసరిస్తున్నారు.
బ్రహ్మ విష్ణువులే కాక, వారి అర్ధాంగిలైన సరస్వతీ లక్ష్మీలు కూడా శివుని వివాహంలో పాల్గొనడం ఆ వేడుక ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది.
నలభైయవ శ్లోకము
శ్రియం నృపాణామవరోధసుధ్రువో
ద్విజాతిపత్యో దయితాం హవిర్భుజః |
విశిష్య భక్త్యావనతా వవందిరే || 40 ||
అక్కడికి వచ్చిన రాజకుమార్తెలు లక్ష్మీదేవిని, బ్రాహ్మణ స్త్రీలు స్వాహాదేవిని (అగ్ని దేవుని భార్య), పండితుల భార్యలు సరస్వతీదేవిని అత్యంత భక్తితో నమస్కరించారు.
ప్రజలు తమ ఆరాధ్య దైవాలను స్వయంగా చూసి తరించడం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
నలభై ఒకటవ శ్లోకము
సముద్ధృతం మూర్ధని తస్య పాండరం
ప్రకాశతే స్మాతపవారణం మహత్ |
సమాగతః పూర్ణ ఇవ క్షపాకరః || 41 ||
శివుని శిరస్సుపై పట్టుకున్న తెల్లని ఛత్రము (గొడుగు), ఆయన జటాజూటంలోని బాలచంద్రుడిని చూడడానికి వచ్చిన పూర్ణచంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తోంది.
శ్వేత ఛత్రాన్ని పూర్ణచంద్రునితో పోల్చడం చాలా అందంగా ఉంది.
నలభై రెండవ శ్లోకము
సితాతపత్రాంతరసమ్మితం విభోః
శిరస్పదం వీక్షితుమున్మనా మనాక్ |
వ్యలోకి ధూతం దివి చామరద్వయం || 42 ||
స్వామికి రెండు వైపులా వీస్తున్న చామరాలు, తెల్లని ఛత్రము కింద ఉన్న శివుని శిరస్సును చూడడానికి ఎగురుతున్న బ్రహ్మదేవుని హంసల వలె కనిపిస్తున్నాయి.
చామరాల కదలికను హంసల రెక్కల ఆరబోతతో పోల్చడం కవి ఊహాశక్తికి నిదర్శనం.
నలభై మూడవ శ్లోకము
అయం స రాజ్ఞీపతిరేతి పశ్యతే-
త్యనుద్రవజ్జానపదోక్తిభంగిభిః |
హరిర్విరించిశ్చ తమన్వపశ్యతామ్ || 43 ||
"ఇదిగో! మన రాణిగారి భర్త (అల్లుడు) వస్తున్నాడు చూడండి!" అని జానపదులు ఆనందంతో అరుస్తుంటే, అది విని ప్రమథ గణాలు కొంత అసూయ చెందారు. అది చూసి విష్ణువు, బ్రహ్మ చిరునవ్వు చిందిస్తూ శివుని వైపు చూశారు.
విశేషాలు:
ప్రమథ గణాలకు శివుడు దేవాది దేవుడు, కానీ మధురా నగర ప్రజలకు ఆయన కేవలం తమ రాణికి భర్త. ఈ భిన్న దృక్పథాల మధ్య జరిగిన చమత్కారాన్ని కవి ఇక్కడ పండించారు.
నలభై నాలుగవ శ్లోకము
పరాక్రమం స్వం ప్రకటీచికీర్షతా
సమాహృతం శంబరవైరిణా శివే |
తమీక్షితుం సన్నిపపాత సర్వతః || 44 ||
శివునిపై తన పరాక్రమాన్ని చూపదలచిన మన్మథుడు తన సేననంతటినీ రప్పించాడా అన్నట్లుగా, ఆ స్వామిని చూడడానికి స్త్రీలందరూ నలువైపుల నుండి గుమిగూడారు.
శివుని రూపానికి స్త్రీలు ముగ్ధులవ్వడాన్ని మన్మథుని విజయంగా కవి వర్ణించారు.
నలభై ఐదవ శ్లోకము
తమేకవక్త్రం ద్విభుజం ద్వినేత్రమ-
ప్యమానుషం భావమివాస్థితం త్విషా |
పరస్పరమిత్థమవాదిషుః స్త్రియః || 45 ||
ఒకే ముఖం, రెండు చేతులు, రెండు కళ్లతో మనుష్య రూపంలో ఉన్నప్పటికీ, అసామాన్యమైన తేజస్సుతో వెలిగిపోతున్న ఆ స్వామిని చూసి స్త్రీలు తమలో తాము ఇలా మాట్లాడుకుంటున్నారు.
సాధారణ మానవ రూపంలోనూ శివుని దైవత్వం ఎలా వెల్లివిరుస్తోందో ఇక్కడ తెలుస్తుంది.
నలభై ఆరవ శ్లోకము
అహో ముఖాంభోజమహో యుగం దృశోర్-
అహో భుజద్వంద్వమహో భుజాంతరమ్ |
వహో విచిత్రా మదవారణే స్థితిః || 46 ||
"ఆహా! ఏమి ఈ ముఖారవిందం! ఏమి ఆ కనుల జంట! ఆ భుజబలం, ఆ వక్షస్థలం ఎంతటి సౌందర్యం! ఆయన చూపుల్లో ఎంతటి నేర్పు! మదపుటేనుగుపై ఆయన కూర్చున్న తీరు ఎంత విచిత్రంగా, వైభవంగా ఉంది!" అని స్త్రీలు ఆశ్చర్యపోతున్నారు.
విశేషాలు:
శివుని సర్వాంగ సౌందర్యాన్ని చూసి ప్రజలు పొందిన పరవశం ఈ శ్లోకంలో 'అహో' అనే ఆశ్చర్యార్థకంతో వ్యక్తమైంది.
నలభై ఏడవ శ్లోకము
జితా త్వయా యత్ పృథివీ న తజ్జితం
జితాశ్చ యద్దేవి ! సురా న తజ్జితమ్ |
జితం వధూజన్మ తదూర్జితం జితమ్ || 47 ||
"ఓ దేవీ! నీవు భూమండలాన్ని జయించడం పెద్ద గెలుపు కాదు, దేవతలను జయించడం కూడా గొప్ప కాదు. ఎవరికీ సాధ్యం కాని విధంగా, ఈ యువకుడిని (శివుడిని) భర్తగా పొందడం ద్వారా నీవు పొందిన ఈ విజయం, నీ స్త్రీ జన్మకు సార్థకతను చేకూర్చింది. ఇదే అసలైన గొప్ప విజయం."
విశేషాలు:
తటాతక దేవి దిగ్విజయ యాత్రల కంటే, పరమశివుడిని వివాహమాడటమే ఆమె జీవితంలోని అత్యున్నత ఘట్టమని పురస్త్రీలు కొనియాడుతున్నారు.
నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకము
అముం సమాలోక్య యుగేన సా దృశోర్
అముం సమాశ్లిష్య భుజద్వయేన వా |
ప్యపూర్ణకామాః సకలా వయం తతః || 48 ||
"కేవలం రెండు కళ్లతో ఆయనను చూడటం, రెండు చేతులతో ఆయనను కౌగిలించుకోవడం ద్వారా తటాతక దేవికి తృప్తి ఎలా కలుగుతుంది? ఆయన సౌందర్యం అనంతమైనది. రెండు కళ్లతో చూసి తనివితీరని మా కోరికలే నెరవేరనప్పుడు, ఆమె పరిస్థితి ఏమిటో కదా!" అని స్త్రీలు చర్చించుకుంటున్నారు.
విశేషాలు:
శివుని అపరిమితమైన సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించడానికి రెండు కళ్లు సరిపోవనే భావం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.
నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకము
హృతం మనోఽనేన హృతే విలోచనే
సహైవ నీతాః సఖి ! పంచ చాసవః |
గతత్రపో విధ్యతి తచ్చ మన్మథః || 49 ||
"ఓ సఖీ! ఈయన (శివుడు) మన మనసులను, కళ్లను దోచుకున్నాడు; మన ప్రాణాలను కూడా తనతో పాటే తీసుకువెళ్తున్నాడు. ఇక్కడ మిగిలింది కేవలం మన దేహాలే. సిగ్గులేని ఆ మన్మథుడు ఇప్పుడు ఆ దేహాలపై తన బాణాలను వేస్తూ మమ్మల్ని పీడిస్తున్నాడు."
విశేషాలు:
శివునిపై కలిగిన మోహాన్ని, దాని వల్ల కలిగే విరహ వేదనను కవి స్త్రీల మాటల్లో అత్యంత చమత్కారంగా వర్ణించారు.
ఏభైయవ శ్లోకము
త్వదీక్షణాయోపగతాస్త్వదాశ్రితా
హినస్తి నస్త్వయ్యపి పశ్యతి స్మరః |
ప్రభుః కిలాయం నగరస్య చాస్య నః || 50 ||
"మమ్మల్ని రక్షించాల్సిన ఈ నగర ప్రభువు చూస్తుండగానే, మన్మథుడు మమ్మల్ని హింసిస్తున్నాడు. మేము ఆయన దగ్గరకు వెళ్లి 'నీవు చూస్తుండగానే మన్మథుడు మమ్మల్ని బాధిస్తున్నాడు, మమ్మల్ని కాపాడు' అని మొరపెట్టుకుందాం."
విశేషాలు:
శివుడిని నగరానికి కాబోయే రాజుగా భావిస్తూ, తమ మన్మథ తాపం నుండి రక్షించమని ప్రజలు కోరుకోవడం విచిత్రంగా ఉంది.
ఏభై ఒకటవ శ్లోకము
మయాంబుజాక్షః సవిశేషమీక్షితో
మయాద్య దృష్టః సవిధే చతుర్ముఖః |
త్యహం తు ముగ్ధా న కమప్యవేదిషమ్ || 51 ||
"నేను కమలనేత్రుడైన విష్ణువును చూశాను" అని ఒకతె, "నేను దగ్గరగా ఉన్న బ్రహ్మను చూశాను" అని మరొకతె అంది. కానీ ఇంకో ముగ్ధరాలైన స్త్రీ "ఈ యువకుడిని (శివుడిని) చూడటంలో మునిగిపోయి, నాకు పక్కన ఉన్నవారెవరో కూడా తెలియలేదు" అని పలికింది.
విశేషాలు:
ప్రధాన ఆకర్షణ అయిన శివుని ముందు ఇతర దేవతలు కూడా ఆ స్త్రీల కళ్లకు ఆనలేదని భావం.
ఏభై రెండవ శ్లోకము
మయాస్య దృష్టే విపులాయతే దృశౌ
మయాస్య మందస్మితమీక్షితం శుచి |
పశుర్హి నః పుచ్ఛవిషాణవర్జితః || 52 ||
"నేను ఆయన విశాలమైన కళ్లను చూశాను" అని ఒకతె, "నేను ఆయన స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వును చూశాను" అని మరొకతె అంది. "నేను ఆ రెండింటినీ చూశాను" అని ఇంకొకతె సంతోషపడింది. ఏమీ చూడలేని వారిని తోక, కొమ్ములు లేని పశువులతో కవి పోల్చాడు.
విశేషాలు:
భగవంతుని రూపం చూడని జన్మ వ్యర్థమనే లోకోక్తిని ఇక్కడ స్మరించవచ్చు.
ఏభై మూడవ శ్లోకము
అనంగసర్వస్వమనన్యవీక్షితం
న్యధాయి యత్ పాండ్యకుమారికావశే |
యువా కిలాయం చతురా జితస్మరః || 53 ||
"మన్మథుడిని జయించిన ఈ నేర్పరి అయిన యువకుడు, పాండ్య రాజకుమారి వశంలో ఉన్న అపురూపమైన సౌందర్యాన్ని తానే స్వయంగా వచ్చి స్వాధీనం చేసుకుంటున్నాడు."
విశేషాలు:
మన్మథుని గెలిచిన శివుడు, ఇప్పుడు మన్మథుని సర్వస్వమైన ప్రేమకు లొంగిపోయాడనే చమత్కారం ఇందులో ఉంది.
ఏభై నాలుగవ శ్లోకము
ఇతి ప్రవృత్తాః ప్రతివీథి సంకథా
మృగీదృశామాకలయన్ కృతస్మితః |
పురాంగనాభిః పురశాసనో యయౌ || 54 ||
ప్రతి వీధిలోనూ స్త్రీలు చెప్పుకుంటున్న ఈ మాటలను వింటూ, చిరునవ్వు చిందిస్తూ శివుడు ముందుకు సాగాడు. పురస్త్రీలు దారిపొడవునా ఆయనపై ముత్యాల వంటి లాజలను (పేలాలను) చల్లుతూ మంగళాశీస్సులు అందజేశారు.
భక్తుల మాటలకు భగవంతుడు స్పందించే తీరును, నగర వైభవాన్ని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.
ఏభై ఐదవ శ్లోకము
స రాజగేహం సమయా మతంగజం
నియంత్ర్యన్నాదిశతి స్మ నందినమ్ |
ప్రవేశయ ప్రాగమరీగణైరితి || 55 ||
రాజభవనం దగ్గరకు రాగానే, శివుడు తన ఏనుగును ఆపి, నందిని పిలిచి ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు: "లక్ష్మీదేవిని, సరస్వతీదేవిని మరియు ఇతర దేవతా స్త్రీలను ముందుగా రాజమందిరంలోకి తీసుకువెళ్లు."
అతిథులకు, ముఖ్యంగా స్త్రీలకు ప్రాధాన్యతనిస్తూ ముందుగా పంపడం రాజ మర్యాదగా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
ఏభై ఆరవ శ్లోకము
తతః
సమం శిలాదాత్మజవేత్రతాడిత-
ద్రవన్నభోభూచరసంసదా పథా |
జనన్యౌ యయతుర్నృపాలయమ్ || 56 ||
అప్పుడు నంది తన చేతిలోని బెత్తంతో దారిని సరిచేస్తూ దేవతలను, గంధర్వులను పక్కకు జరుపుతుండగా, లక్ష్మీ సరస్వతులు ఇతర దేవతా స్త్రీలతో కలిసి రాజభవనంలోకి ప్రవేశించారు.
నంది సైన్యాధ్యక్షునిగా దారిని సిద్ధం చేయడం, దేవతా స్త్రీల రాక వైభవాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
ఏభై ఏడవ శ్లోకము
పురస్కృతే స్వోచితయా సపర్యయా
పురోధసా కుంభభవేన తే ఉభే |
వికీర్ణపుష్పా పవయోరవందత || 57 ||
కులగురువైన అగస్త్య మహాముని వారికి తగిన గౌరవం అందించగా, రాజమాత కాంచనమాల వేగంగా వచ్చి, వారిపై పూలు చల్లి, ఆ దేవతా మూర్తుల పాదాలకు నమస్కరించింది.
అతిథి మర్యాద మరియు పెద్దల పట్ల గౌరవం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నాయి. కుంభభవుడు అంటే అగస్త్య మహాముని.
ఏభై ఎనిమిదవ శ్లోకము
పృథక్ పృథక్ సా పరిరభ్య లాలితా
శచీరమావాగ్జననీభిరాదరాత్ |
మణిం చ శచ్యై వినయాదుపాహరత్ || 58 ||
శచీదేవి, లక్ష్మి, సరస్వతి ఆ రాజమాతను ఆదరంతో కౌగిలించుకున్నారు. కాంచనమాల లక్ష్మీదేవికి పద్మాన్ని, సరస్వతీదేవికి తెల్లని చిలుకను, శచీదేవికి మణిని కానుకలుగా సమర్పించింది.
దేవతలకు వారి ఇష్టమైన వస్తువులను కానుకలుగా ఇవ్వడం ద్వారా కాంచనమాల తన భక్తిని, వివేకాన్ని చాటుకుంది.
ఉపేహి మాతామహి! కుత్ర సా వధూః
ప్రదర్శయాస్మజ్జననీమితీరితా |
తమాలయం యత్ర తటాతకాస్థితిః || 59 ||
"ఓ మాతామహీ (అమ్మమ్మా)! పెళ్లికూతురు ఎక్కడ ఉంది? మా తల్లిని మాకు చూపించు" అని దేవతా స్త్రీలు అడగగా, కాంచనమాల వారిని మెల్లగా తటాతక దేవి ఉన్న మందిరానికి తీసుకువెళ్లింది.
విశేషాలు:
తటాతక దేవి సాక్షాత్తు పార్వతీ స్వరూపం కాబట్టి, దేవతా స్త్రీలు ఆమెను తమ తల్లిగా (జనని) సంబోధించారు. దేవతలకు, మనుషులకు మధ్య ఉన్న ఆత్మీయత ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
అరవయ్యవ శ్లోకము
విసృజ్య భద్రాసనమాత్తపాదుకాం
సమాయతీం ప్రశ్రయగంధిభిః పదైః |
నిరీక్ష్య తస్థుర్నిభృతాః సురస్త్రియః || 60 ||
దేవతా స్త్రీలు రావడం గమనించిన తటాతక, తన ఆసనాన్ని విడిచి, పాదుకలు ధరించి వినయంతో వారిని ఎదుర్కోవడానికి వచ్చింది. పెళ్లికూతురి అలంకారంలో అత్యంత కోమలంగా ఉన్న ఆమెను చూసి సురకాంతలు నిశ్చేష్టులై ఉండిపోయారు.
జగన్మాత అయినప్పటికీ, అతిథుల పట్ల ఆమె చూపిన వినయం (ప్రశ్రయం) ఆమె గొప్పతనాన్ని చాటుతోంది.
అరవై ఒకటవ శ్లోకము
అలక్ష్యతాస్యా మణిపాదుకాంచలే
సమంతతో మౌక్తికపంక్తిరుజ్జ్వలా |
అనుశ్రవాణామివ వర్ణపద్ధతిః || 61 ||
ఆమె మణిపాదుకల అంచున ఉన్న తెల్లని ముత్యాల వరుసలు, ఆమె పాదపద్మాల చెంతనే ఉన్న వేదమంత్రాల అక్షరమాల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.
పాదాలను వేదమంత్రాలతో పోల్చడం ద్వారా ఆమె పాదాలు సర్వ వేదమయమని, అత్యంత పవిత్రమైనవని కవి సూచించారు.
అరవై రెండవ శ్లోకము
అతీత్య లాక్షారసమాహితం నవం
మణిప్రభాం పాదుకయోశ్చ తావతీమ్ |
అలక్ష్యతాస్యా విసరన్ బహిఃస్ఫుటమ్ || 62 ||
ఆమె పాదాలకు పూసిన పారాణి (లాక్షారసం) రంగును, పాదుకల మణుల కాంతిని మించి, ఆమె పాదపద్మాల సహజమైన ఎరుపు రంగు (పాటలిమా) బయటకు స్పష్టంగా కనిపిస్తూ వెలుగులీనుతోంది.
కృత్రిమ అలంకారాల కంటే ఆమె సహజ సౌందర్యమే మిన్న అని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
అరవై మూడవ శ్లోకము
ప్రబోధయంతీ శ్రియమక్షిసంజ్ఞయా
సరస్వతీ తచ్చరణాంబుజద్వయమ్ |
చిరం తు దధ్యౌ ముకులీకృతేక్షణా || 63 ||
సరస్వతీ దేవి కనుసైగతో లక్ష్మీదేవిని హెచ్చరిస్తూ, తటాతక పాదపద్మాలను ఒక్క క్షణం కళ్లు విప్పి చూసింది. ఆ వెంటనే పరవశంతో కళ్లు మూసుకుని చాలా సేపు ఆ పాదాలనే ధ్యానించింది.
సరస్వతీ లక్ష్మీలు కూడా ఆ పాద సౌందర్యానికి ముగ్ధులై ధ్యానంలో మునిగిపోయారని చెప్పడం ద్వారా ఆ రూపం యొక్క దైవత్వాన్ని కవి కొనియాడారు.
అరవై నాలుగవ శ్లోకము
సమాపతంత్యాః సవిలాసమాబభౌ
మనోహరోఽస్యా మణిమేఖలారవః |
ప్రవర్తితోచ్చైరివ వీరఘోషణా || 64 ||
ఆమె విలాసంగా నడిచి వస్తుంటే, ఆమె మొలనూలు (మణిమేఖల) నుండి వస్తున్న శబ్దం, మన్మథుడు శివునిపై విజయం సాధించి చేస్తున్న వీర ప్రకటన (విజయ ఘోష) వలె వినబడుతోంది.
శివుడు పెళ్లికి ఒప్పుకోవడం మన్మథుని విజయంగా కవి ఇక్కడ చమత్కరించారు. మేఖల ధ్వనిని ఆ విజయ ఘోషతో పోల్చారు.
అరవై ఐదవ శ్లోకము
ప్రతిక్షణోన్మేషిపయోధరోన్నతి-
ప్రతిస్ఫుటత్కంచుకసంధిపూరణః |
అస్యముష్యా మణిహారకోరకః || 65 ||
యవ్వన ప్రవాహంతో పెరుగుతున్న ఆమె వక్షస్థలము వల్ల రవికె (కంచుకం) సంధులు బిగుసుకుపోయాయి. ఆమె ధరించిన మణిహారాలలోని మొగ్గల వంటి మణులు ఆ వక్షస్థలాన్ని పూర్తిగా ఆవరించి ప్రకాశిస్తున్నాయి.
విశేషాలు:
కన్యక యొక్క యవ్వన సౌందర్యాన్ని, అలంకార వైభవాన్ని ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.
అరవై ఆరవ శ్లోకము
పరస్పరస్పర్థ్యపి తత్ కుచద్వయం
విజేతుకామం కిల మేరుమందరౌ |
యథోపలభ్యేత న కించిదంతరమ్ || 66 ||
మేరు, మందర పర్వతాలను జయించాలనే పంతంతో పరస్పరం పోటీ పడుతున్నట్లున్న ఆమె స్తన ద్వయం, ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయి ఉన్నాయి. వాటి మధ్య అసలు సందు అనేదే కనిపించడం లేదు.
పర్వతాలతో పోల్చడం ద్వారా ఆమె సౌందర్య గరిమను కవి వర్ణించారు.
అరవై ఏడవ శ్లోకము
కృపాణచాపగ్రహకందుకాహతి-
ప్రపన్నకోటీరతటార్పణాదిభిః |
వదాన్యతావాసనయేవ సుభ్రువః || 67 ||
ఖడ్గం, ధనుస్సు పట్టడం వల్ల గానీ, బంతి ఆటలు ఆడటం వల్ల గానీ, కిరీటాన్ని సరిచేసుకోవడం వల్ల గానీ ఆమె చేతులు కరుకుదనాన్ని (గరుకుదనం) పొందలేదు. ఆమె దాతృత్వ గుణం (వదాన్యత) వల్ల ఆ చేతులు ఎప్పుడూ కోమలంగానే ఉన్నాయి.
యుద్ధ విద్యలు అభ్యసించినా ఆమె సుకుమారత్వం దెబ్బతినలేదని, దానికి ఆమె దాన గుణమే కారణమని కవి చమత్కరించారు.
అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకము
త్రిలోకజేతుర్ణయలాంఛనేన సా
త్రిభంగిసంఘట్టితమౌక్తికాత్మనా |
విభూషయామాస మనోభవాజ్ఞయా || 68 ||
ముల్లోకాలను జయించిన విజయ చిహ్నం వలె ఉన్న ముత్యాల కంకణంతో ఆమె తన హస్తాన్ని అలంకరించుకుంది. అది మన్మథుని ఆజ్ఞ మేరకు ధరించినట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు:
ఆమె చేతి కంకణం కేవలం ఆభరణం మాత్రమే కాదు, ఆమె సౌందర్య విజయాన్ని చాటే గుర్తు అని కవి భావం.
అరవై తొమ్మిదవ శ్లోకము
ఉపాసితుం సా పతిముత్పలప్రియం
కరే చ కర్ణే చ నివేశితోత్పలా |
స్వయం బభూవోత్పలదామకోమలా || 69 ||
ఉత్పలప్రియుడైన (నల్లకలువలను ఇష్టపడే లేదా చంద్రుని వంటి) భర్తను సేవించడానికి, ఆమె చేతిలో కలువ పూలు ధరించింది, చెవికి కలువ పూలను అలంకరించుకుంది. ఆమె కళ్లు కూడా కలువ పూల వలె ఉన్నాయి. మొత్తానికి ఆమె ఒక కలువ పూల మాల వలె అత్యంత కోమలంగా ఉంది.
శివునికి 'ఉత్పలప్రియ' అనే పేరు ఉండటం వల్ల, ఆమె అంతటా కలువలను ధరించి ఆయనకు ఇష్టమైన రూపంలో సిద్ధమైంది.
డెబ్బైయవ శ్లోకము
అలక్షి తాటంకయుగాంతరార్పితో
వినిర్మితో మౌక్తికరత్నమండలః |
తదాననేందోరివ తారకాగణః || 70 ||
ఆమె ధరించిన తాటంకాలలోని (చెవి కమ్మలు) ముత్యాల సమూహం, ఆమె ముఖమనే చంద్రుడిని సేవించడానికి ఆకాశంలోని చంద్రుడిని విడిచిపెట్టి వచ్చిన నక్షత్ర మాల వలె కనిపిస్తోంది.
ముఖాన్ని చంద్రునితోను, ముత్యాలను నక్షత్రాలతోను పోల్చడం ద్వారా ఆమె ముఖవర్చస్సును అద్భుతంగా వర్ణించారు.
డెబ్బై ఒకటవ శ్లోకము
అలక్ష్యతాసన్నకరగ్రహోత్సవ-
ప్రమోదజోఽస్యా విశదః స్మితాంకురః |
విభూషయంతీవ రదచ్ఛదాంతరమ్ || 71 ||
త్వరలో జరగబోయే వివాహ మహోత్సవ ఆనందం వల్ల ఆమె ముఖంపై స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వు మొలకెత్తింది. ఆ సమయంలో ఆమె ముక్కుపుడక మణి నుండి వెలువడే కాంతి, పెదవుల మధ్య నుండి బయటకు వస్తున్న చిరునవ్వులా కనిపిస్తూ ఆమె అధరాన్ని అలంకరిస్తోంది.
ముక్కుపుడక కాంతిని వెన్నెలతోను, చిరునవ్వుతోను పోల్చడం ద్వారా ఆమె ముఖవర్చస్సులోని ప్రసన్నతను కవి వర్ణించారు.
డెబ్బై రెండవ శ్లోకము
ప్రచీయమానం ముఖరామణీయక-
ప్రవాహమిత్థం వయసా నవం నవమ్ |
వశోభిషాతాం చపలే తదీక్షణే || 72 ||
యవ్వనం వల్ల ఆమె ముఖ సౌందర్యం ఒక ప్రవాహంలా నానాటికీ పెరుగుతోంది. ఆ సౌందర్య ప్రవాహంలో ఆమె చంచలమైన కళ్లు, ఉత్సాహంతో గంతులు వేస్తున్న రెండు చేపల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయి.
ముఖాన్ని ప్రవాహంతోను, కళ్లను చేపలతోను పోల్చడం (మీనాక్షి అనే పేరుకు సార్థకత) ఇక్కడి విశేషం.
డెబ్బై మూడవ శ్లోకము
విధుం చతుర్ధా ప్రవిభజ్య తన్ముఖే
త్రిభిః కపోలౌ నిటిలం చ కల్పయన్ |
న్యవేదయత్ స్వామిని శంకరే విధి || 73 ||
బ్రహ్మదేవుడు చంద్రుడిని నాలుగు భాగాలుగా చేసి, మూడు భాగాలతో ఆమె రెండు చెక్కిళ్లను, నుదురును నిర్మించాడు. ఇక మిగిలిన నాలుగో భాగాన్ని ఎక్కడా ఉపయోగించకుండా, ఆమె భర్త కాబోయే శంకరుడికి (ఆయన శిరస్సుపై అలంకరించడానికి) అప్పగించాడు.
శివుని తలపై ఉన్న చంద్రుడు, పార్వతి ముఖం నిర్మించగా మిగిలిన భాగమేనని కవి చేసిన అద్భుతమైన కల్పన ఇది.
డెబ్బై నాలుగవ శ్లోకము
విశేషయామాస యదర్ధచంద్రతో
లలాటమస్యా మృగనాభిరేఖికా |
తతోఽన్యతస్తత్పదమౌపచారికమ్ || 74 ||
అర్ధచంద్రుని వంటి ఆమె నుదుటిపై కస్తూరితో దిద్దిన తిలకం (విశేషకం) ఎంతో శోభిస్తోంది. ఆ తిలకం వల్లనే దానికి 'విశేషకము' అనే పేరు సార్థకమైంది. మిగిలిన చోట్ల ఆ పదాన్ని కేవలం నామమాత్రంగానే వాడుతుంటారు.
ఆమె నుదుటి అలంకారం లోకంలోని అన్ని అలంకారాల కంటే శ్రేష్ఠమైనదని కవి భావం.
డెబ్బై ఐదవ శ్లోకము
రరాజ తద్వేణిలతావలంబినీ
ప్రసూనపంక్తిశ్చరమాంకసీమని |
నివేశితా గూఢమివేషుసంహతిః || 75 ||
ఆమె జడ చివర అలంకరించిన పూలదండ, సమయం చూసి శివునిపై ప్రయోగించడానికి మన్మథుడు రహస్యంగా దాచి ఉంచిన బాణాల సమూహం వలె కనిపిస్తోంది.
స్త్రీ సౌందర్యం మన్మథుని ఆయుధమని, అది శివుడిని కూడా వశం చేసుకోగలదని ఇక్కడ సూచించబడింది.
డెబ్బై ఆరవ శ్లోకము
హరస్య శృంగారరసాధిదేవతామ్-
అవేక్ష్య తాం మంథరమాయతీం పురః |
లలజ్జిరే లజ్జితుమప్సరోగణాః || 76 ||
శివుని పట్ల శృంగార రసానికి అధిదేవతలా మెల్లగా నడిచి వస్తున్న ఆమెను చూసి, లోకసుందరి అయిన లక్ష్మీదేవి కూడా సిగ్గుపడింది. ఇక అప్సరసలకైతే సిగ్గుపడటానికి కూడా చోటు లేనంతగా వారు విస్మయం చెందారు.
తటాతక దేవి సౌందర్యం లక్ష్మీదేవిని మించినదని వర్ణించబడింది.
డెబ్బై ఏడవ శ్లోకము
పదైరిమాం ప్రాకృతవస్తుసంహతి-
ప్రసక్తసంకేతమలీమసీకృతైః |
స్వవైదుషీం మౌనత ఏవ కేవలమ్ || 77 ||
సాధారణ వస్తువులను వర్ణించే లౌకిక పదాలతో ఈమె దివ్య సౌందర్యాన్ని వర్ణించడం ఆ పదాలను అపవిత్రం చేయడమే అవుతుందని భావించి, సరస్వతీ దేవి మౌనంగా ఉండిపోయింది. ఆ మౌనమే ఆమె పాండిత్యానికి నిదర్శనమైంది.
భాషకు అందని సౌందర్యం పార్వతీ దేవిది అని కవి స్తుతించారు.
డెబ్బై ఎనిమిదవ శ్లోకము
శచీ తదీయాదృతరూపదర్శనే
సహస్రమక్ష్ణాం స్వయమిచ్ఛతీ సతీ |
బలాదహల్యాకృతశాపమాత్మనః || 78 ||
ఆమె సౌందర్యాన్ని చూడడానికి శచీదేవికి తన భర్త అయిన ఇంద్రుడికి ఉన్న వెయ్యి కళ్లు ఉంటే బాగుండుననిపించింది. గౌతమ మహర్షి శాపం వల్ల ఇంద్రుడికి వెయ్యి కళ్లు వచ్చినట్లే, తనకు కూడా అటువంటి శాపం కలిగినా బాగుణ్ణు అని ఆమె కోరుకుంది.
ఒక అపవాదుకైనా సిద్ధపడి ఆ సౌందర్యాన్ని చూడాలనుకోవడం ఆమె పరవశాన్ని తెలుపుతుంది.
డెబ్బై తొమ్మిదవ శ్లోకము
తతః శనైర్భూషణగౌరవేణ సా
సఖీజనాలంబితహారమండలా |
సురాంగనాభిః परिषస్వజే శచీమ్ || 79 ||
ఆభరణాల బరువు వల్ల మెల్లగా నడుస్తూ, చెలికత్తెలు తన హారాలను పట్టుకొని ఆసరాగా నిలవగా, తటాతక దేవి సరస్వతీ లక్ష్మీలకు నమస్కరించింది. దేవతా స్త్రీలు ఆమెను ఆశీర్వదించగా, ఆమె శచీదేవిని కౌగిలించుకుంది.
రాజకుమారిగా తన అలంకార వైభవాన్ని, దేవతల పట్ల తన వినయాన్ని ఆమె ప్రదర్శించింది.
ఎనభైయవ శ్లోకము
అయం ప్రణామొ నను లాభ ఏవ నో
వివాహదీక్షావభృతే తు దేవి ! తే |
ఇత్యవోచతాం తాం పరిరభ్య తే దృఢమ్ || 80 ||
సరస్వతీ లక్ష్మీలు ఆమెను గట్టిగా కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నారు: "దేవీ! నీవు మాకు నమస్కరించడం మా అదృష్టం. వివాహానంతరం నీవు జగన్మాతవు అవుతావు, అప్పుడు మాకు నీకు నమస్కరించే అవకాశమే దొరుకుతుంది కానీ, నీవు మాకు నమస్కరించే అవకాశం ఉండదు కదా!"
శివుని పట్టమహిషి కాబోతున్న ఆమె సర్వ లోక వంద్యురాలు కాబోతోందని వారు ముందే గుర్తించారు.
ఎనభై ఒకటవ శ్లోకము
అథావతీర్య ద్విరదాదలంకృతాద్
అనుద్రుతః పారిషదైః సురైరపి |
వివేశ రాజజ్ఞో భవనం మహేశ్వరః || 81 ||
అటుపిమ్మట మహేశ్వరుడు అలంకరించిన ఏనుగు దిగి, ప్రమథ గణాలూ దేవతలూ అనుసరిస్తుండగా, బ్రహ్మ విష్ణువుల చేతులను పట్టుకొని రాజభవనంలోకి ప్రవేశించాడు.
శివుని పట్టణ ప్రవేశం అత్యంత వైభవంగా, త్రిమూర్తుల కలయికతో సాగింది.
ఎనభై రెండవ శ్లోకము
తమర్ఘ్యపాద్యాచమనీయపూర్వయా
సపర్యయా కుంభభవః సభాజయన్ |
ప్రసన్నయా తస్య దృశా కృతార్థితః || 82 ||
అగస్త్య మహాముని (కుంభభవుడు) ఇతర మహర్షులతో కలిసి శివునికి అర్ఘ్యపాద్యాది ఉపచారాలతో స్వాగతం పలికాడు. శివుని ప్రసన్నమైన చూపుల వల్ల ధన్యుడై, ఆ పెళ్లికొడుకును సగౌరవంగా లోపలికి తీసుకువెళ్లాడు.
మహాదేవునికి మహర్షులు చేసే షోడశోపచార పూజ ఇక్కడ వివాహ సంప్రదాయంగా వర్ణించబడింది.
ఎనభై మూడవ శ్లోకము
స పాండ్యశుద్ధాంతవిలాసినీజనైర్-
వికీర్యమాణః శుభలాజముష్టిభిః |
పయః కణాకీర్ణ ఇవాబభౌ వరః || 83 ||
పాండ్య రాజు అంతఃపుర స్త్రీలు ఆ పెళ్లికొడుకైన శివునిపై శుభప్రదమైన పేలాలను (లాజలు) గుప్పెళ్లతో చల్లారు. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, పూర్వం గంగమ్మ ఆకాశం నుండి దిగివస్తున్నప్పుడు శివుని జటాజూటాన్ని తాకి చిమ్ముతున్న నీటి బిందువుల వలె ప్రకాశిస్తోంది.
తెల్లని పేలాలను గంగానది నీటి బిందువులతో పోల్చడం ద్వారా శివుని దివ్య రూపాన్ని కవి స్మరించారు.
ఎనభై నాలుగవ శ్లోకము
ప్రవిష్టమంతః ప్రతిహారసీమని
ప్రతీక్ష్య జామాతరమిందుశేఖరమ్ |
చకార పాద్యం పయసాస్య పాదయోః || 84 ||
అంతఃపుర ద్వారం వద్ద అల్లుడైన చంద్రశేఖరుని రాక కోసం నిరీక్షిస్తున్న కాంచనమాల (రాజమాత), లక్ష్మీదేవిని ప్రేరేపించగా, ఆమె స్వామి పాదాలకు నీటితో పాద్యం సమర్పించింది.
సాక్షాత్తు లక్ష్మీదేవి అల్లుడికి పాదపూజ చేయడం ఆ వివాహ వైభవాన్ని, శివుని సర్వోన్నత స్థితిని తెలుపుతుంది.
ఎనభై ఐదవ శ్లోకము
ప్రదీపహస్తా వచసామధీశ్వరా
ప్రదక్షిణీకృత్య శచీసమన్వితా |
పురస్సరంతీ దివిషత్పురంధ్రిభిః || 85 ||
సరస్వతీ దేవి చేతిలో దీపం పట్టుకొని ఉండగా, శచీదేవి మరియు ఇతర దేవతా స్త్రీలు శివునికి ప్రదక్షిణలు చేశారు. అనంతరం వారు ముందు నడుస్తూ శివుని వివాహ వేదిక వైపు తీసుకువెళ్లారు.
వివాహ సమయంలో ఇచ్చే మంగళ హారతులు, దీపారాధనలు ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి.
ఎనభై ఆరవ శ్లోకము
స విద్రుమస్తంభచతుష్కశోభితాం
విచిత్రవైడూర్యవిటంగళాంచితామ్ |
వివేశ దేవోఽథ వివాహవేదికామ్ || 86 ||
నాలుగు పగడపు స్తంభాలతో శోభిస్తున్నది, వింతలైన వైడూర్యాలతో అలంకరించబడినది, వేలాడుతున్న ముత్యాల దండలతో మనోహరంగా ఉన్నది అయిన వివాహ వేదికపైకి ఆ పరమశివుడు ప్రవేశించాడు.
వివాహ వేదిక యొక్క నిర్మాణాన్ని, దానిలోని రత్న ఖచిత వైభవాన్ని కవి ఇక్కడ వివరించారు.
ఎనభై ఏడవ శ్లోకము
భేరీభాంకారసాంద్రం బహిరబహిరపి ప్రౌఢశుద్ధాంతకాంతా-
పాణివ్యావిద్ధతూర్యధ్వనిజనితచమత్కారసంగీతరమ్యమ్ |
జజ్ఞే రాజ్ఞో గృహం తన్మునిజనరచితోత్తుంగమంగళ్యపాఠమ్ || 87 ||
ఆ రాజభవనం వెలుపల భేరీ నాదాలతో దద్దరిల్లుతోంది. లోపల అంతఃపుర స్త్రీలు వాయించే వాయిద్యాలతో, సంగీతంతో రమ్యంగా ఉంది. ఒకవైపు అల్లుడిని పొగిడే మాటలు, మరోవైపు వధువు బంధువుల సంతోషపు నవ్వులు, ఇంకోవైపు మునులు పఠించే వేద మంత్రాల ధ్వనులతో ఆ ఇల్లు అత్యంత మంగళప్రదంగా మారింది.
ఈ శ్లోకం ఒక సంపూర్ణ వివాహ వాతావరణాన్ని కళ్లకు కడుతోంది. శబ్ద వైవిధ్యం (వాయిద్యాలు, నవ్వులు, వేద ఘోష) ద్వారా ఆనంద కోలాహలాన్ని కవి అద్భుతంగా చిత్రించారు.
।। ఇతి మహాకవిశ్రీనీలకంఠదీక్షితప్రణీతే శివలీలార్ణవే ఏకాదశః సర్గః ।।
దీనితో "శ్రీ శివ లీలార్ణవము" లోని పదకొండవ సర్గ ముగిసింది. మీనాక్షి సుందరేశ్వరుల వివాహ వేడుక యొక్క పూర్వరంగం అత్యంత వైభవంగా ముగిసింది.
No comments:
Post a Comment