శ్రీ శివోత్కర్షమంజరీ 04

  

శ్రీ శివోత్కర్షమంజరీ  04

నాల్గవ శ్లోకం - మన్మథ దహనం
శ్లోకం:
వక్త్రాబ్జేషు పితామహస్య జగతాం వక్షఃస్థలే శ్రీపతే:
సర్వాఙ్గేషు శతక్రతోరపి దృఢానుచ్ఛ్రిత్య జైత్రధ్వజాన్ |
సంప్రాప్తో మదనోఽపి యస్య నిటిలజ్యోతిః పతఙ్గాయితః
స స్వామీ మమ దైవతం తదితరో నామ్నాపి నామ్నాయతే ॥

---

ప్రతిపదార్థం

• జగతాం పితామహస్య: లోకములన్నింటికీ తాత (సృష్టికర్త) అయిన బ్రహ్మదేవుని యొక్క

• వక్త్రాబ్జేషు: ముఖ పద్మములందు (సరస్వతీ రూపంలో)

• శ్రీపతేః: లక్ష్మీపతి అయిన మహావిష్ణువు యొక్క

• వక్షఃస్థలే: వక్షస్థలమునందు (లక్ష్మీ రూపంలో)

• శతక్రతోః అపి: నూరు యజ్ఞములు చేసిన ఇంద్రుని యొక్క

• సర్వాఙ్గేషు: శరీరమంతటా (అహల్య పట్ల వ్యామోహం కలిగించి వెయ్యి కన్నుల రూపంలో)

• దృఢాన్ జైత్రధ్వజాన్: దృఢమైన విజయ పతాకములను

• ఉచ్ఛ్రిత్య: నిలిపి/నాటి (వారందరినీ జయించి)

• సంప్రాప్తః మదనః అపి: (తన శక్తిని చూపడానికి) వచ్చిన మన్మథుడు కూడా

• యస్య నిటిలజ్యోతిః: ఎవరి (ఏ పరమశివుని) నుదుటి కంటి జ్వాల యందు

• పతఙ్గాయితః: మిడత (దీపపు పురుగు) వలె కాలి బూడిదైనాడు

• సః స్వామీ మమ దైవతం: ఆ పరమేశ్వరుడే నా ప్రభువు, నా ఆరాధ్య దైవం

• తదితరః నామ్నా అపి న ఆమ్నాయతే: ఆయన కంటే వేరైన వారు పేరుకు కూడా (దైవంగా) స్మరించబడరు.

---

తాత్పర్యం
లోకపితామహుడైన బ్రహ్మదేవుని ముఖ పద్మములందు, లక్ష్మీపతియైన విష్ణుమూర్తి వక్షస్థలమునందు, మరియు దేవేంద్రుని శరీరం అంతటా తన విజయ పతాకాలను (స్త్రీ వ్యామోహాన్ని) దృఢంగా నాటి, వారిని సైతం తన వశం చేసుకున్న మన్మథుడు... ఏ పరమశివుని నుదుటి కంటి మంటలో ఒక చిన్న మిడతలా కాలి బూడిదైపోయాడో, ఆ మహదేవుడే నా స్వామి, నా దైవం. ఆయనను తప్ప మరెవరినీ నేను దైవంగా భావించను, కనీసం వారి పేరును కూడా స్మరించను.
విశేషాలు

• 'మదనోఽపి' - పద విశిష్టత: శ్లోకంలోని 'మదనోఽపి' అనే చోట 'అపి' (కూడా) అనే పదం యొక్క స్వారస్యం గమనించదగ్గది. లోకమునందలి సమస్త ప్రాణులను జయించిన మన్మథుడు 'కూడా' శివుని ముందు ఓడిపోయాడని ఇది సూచిస్తోంది.

• మన్మథుని జననం మరియు పేరు: మన్మథుడు మహావిష్ణువు మనస్సు నుండి జన్మించాడు. ఆ కారణం చేతనే అతనికి 'మనసిజన్' (మనస్సు నుండి పుట్టినవాడు) అనే పేరు ఏర్పడింది.

• శివ భక్తి - వరాలు: మన్మథుడు తన తండ్రి (మహావిష్ణువు) అనుమతితో కాశీ క్షేత్రానికి వెళ్లి, అక్కడ శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి భక్తితో ఆరాధించాడు. అతని పూజకు మెచ్చిన మహేశ్వరుడు అతడిని **'మదనరాజు'**గా నియమించి, మలయమారుతాన్ని (దక్షిణ వాయువు) రథంగా, చిలుకను వాహనంగా అనుగ్రహించాడు. ఈ వృత్తాంతాన్ని 'శంకర సంహిత' అనే గ్రంథంలో చూడవచ్చు.

• సామర్థ్యం: మహేశ్వరుని అనుగ్రహం వల్లనే మన్మథుడు సమస్త చరాచర జగత్తును తనకు దాసోహం చేసుకునే శక్తిని పొందాడు. సరస్వతి, లక్ష్మి మొదలైన గొప్ప నారీమణులను సైతం తన విజయ పతాకాలుగా (జయ చిహ్నాలుగా) నిలిపాడు.

• అహంకారం మరియు పతనం: ఇంతటి శక్తిని పొందిన మన్మథుడు అహంకారంతో, తనకు వరాలిచ్చిన ఆ మహేశ్వరునిపైనే తన ప్రతాపాన్ని చూపడానికి పూనుకున్నాడు. కానీ, అయ్యో పాపం! మంటల్లో పడిన దీపపు పురుగు (మిడత) వలె, శివుని నుదుటి కంటి మంటలో పడి కాలి బూడిద అయ్యాడు.

• భావ సౌందర్యం (నిటిలజ్యోతిః పతఙ్గాయితః): మన్మథుని జైత్రయాత్ర అంతా శివుని నుదుటి కంటి ప్రకాశం ముందు ఒక చిన్న పురుగు ఆత్మహత్య సదృశంగా మారిందని చెప్పడం ద్వారా శివుని సర్వోత్కృష్టతను కవి చాటిచెప్పారు.