శ్రీ శివలీలార్ణవము 16వ సర్గ

 199 పిడిఎఫ్ నుంచి అనువదించాలి.

శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితుల వారు రచించిన "శ్రీ శివలీలార్ణవము" లోని 16వ సర్గానికి చెందిన శ్లోకాల ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు 08 04  2026

శ్లోకము 1

అథ క్షితిం బిభ్రతి రాజశేఖరే ద్విజో విరూపాక్ష ఇతి ప్రథాం గతః | చిరాయ శంభుం తపసా ప్రసాదయ- న్నవాప గౌరీత్యభివిశ్రుతాం సుతామ్ || 1 ||

తాత్పర్యము: రాజశేఖర పాండ్యుడు భూమిని పరిపాలిస్తున్న కాలంలో, విరూపాక్షుడు అనే ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. ఆయన శివుని గురించి చిరకాలం తపస్సు చేసి, ఆయన అనుగ్రహంతో 'గౌరి' అనే పేరు గల కుమార్తెను పొందాడు.

విశేషాలు:

• గౌరి అనే పేరు ఆ బాలికకు గల దై విక లక్షణాలను, పార్వతీ దేవి అంశను సూచిస్తోంది.
• విరూపాక్షుడు అనే పేరు శివభక్తికి నిదర్శనం.

---

శ్లోకము 2

స కన్యయా జాత్వపి పంచవర్షయా సమేత్య తాతస్తపసేऽభియాచితః | అదేయమప్యేవమపత్యసౌహృదా- దదిక్షదేకాక్షరమంబికామనుమ్ || 2 ||

తాత్పర్యము: ఒకనాడు ఐదేళ్ల వయసున్న ఆ బాలిక తండ్రి వద్దకు వచ్చి, తాను తపస్సు చేసుకుంటానని ప్రార్థించింది. ఆ చిన్న వయసులో మంత్రోపదేశం చేయడం యుక్తం కాకపోయినా, కూతురిపై గల ప్రేమతో ఆ తండ్రి ఆమెకు అంబికా మంత్రమైన 'ఏకాక్షరి'ని ఉపదేశించాడు.

విశేషాలు:

• ఐదేళ్ల ప్రాయంలోనే తపస్సు చేయాలనే సంకల్పం కలగడం ఆ బాలిక పూర్వజన్మ సుకృతాన్ని తెలుపుతుంది.
• పుత్రికా వాత్సల్యం వల్ల తండ్రి రహస్య మంత్రాన్ని అనుగ్రహించాడు.

---

శ్లోకము 3

భవప్రవాహప్రతిపన్నవాసనా- ప్రబంధయోగేన కుమారికాపి సా | అసాధయన్మంత్రమశేషసిద్ధిదం జగన్నిదానం జపయజ్ఞనిష్ఠయా || 3 ||

తాత్పర్యము: సంసార చక్రంలో గడించిన పూర్వజన్మ సంస్కార బలంతో, ఆ చిన్నారి జపయజ్ఞ నిష్ఠను చేపట్టింది. జగత్తుకు మూలకారణమైనది, సకల సిద్ధులను ప్రసాదించేది అయిన ఆ మంత్రాన్ని ఆమె అతి త్వరలోనే సాధించింది.

విశేషాలు:

• మంత్ర సాధనలో వయసు కంటే సంస్కారమే ప్రధానమని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
• జపయజ్ఞం ద్వారా ఆమె మంత్ర సిద్ధిని పొందింది.

---

శ్లోకము 4

గురౌ వసంతం కృతభైక్షవృత్తికం కదాచిదేకం గృహమాగతం వటుమ్ | అవేక్ష్య తస్మై గురురాత్మజామదా- దచింతయిత్వా కులశీలబంధుతాః || 4 ||

తాత్పర్యము: ఒకానొక సమయంలో గురుకులంలో ఉంటూ, భిక్షాటన చేస్తూ విద్యాభ్యాసం చేస్తున్న ఒక వటువు విరూపాక్షుని ఇంటికి వచ్చాడు. ఆ వటువును చూడగానే, విరూపాక్షుడు అతని కులగోత్రాలను గానీ, గుణగణాలను గానీ, బంధుత్వాన్ని గానీ విచారించకుండానే తన కుమార్తెను ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.

విశేషాలు:

• విరూపాక్షుడు కేవలం పరమేశ్వరుని ప్రేరణతోనే ఆ వటువుకు కన్యాదానం చేశాడని అంతరార్థం.
• లోకరీతిని విడిచిపెట్టి తీసుకున్న నిర్ణయం ఇది.

---

శ్లోకము 5

దురాగమాభ్యాసవిలుప్తసత్పథే మహేశ్వరద్వేషమలీమసాత్మని | దధీచిశాపొపహతే ద్విజాన్వయే ప్రసూతమేనం బుబుధే తతస్తు సః || 5 ||

తాత్పర్యము: వివాహం జరిగిన తర్వాత విరూపాక్షునికి ఒక విషయం తెలిసింది. ఆ వటువు కుమార్గాలను అనుసరించేవాడు, శివద్వేషంతో కలుషితమైన మనస్సు గలవాడు మరియు దధీచి మహర్షి శాపానికి గురైన బ్రాహ్మణ వంశంలో పుట్టినవాడు అని గ్రహించాడు.

విశేషాలు:

• శాపగ్రస్తమైన వంశంలో పుట్టిన వ్యక్తికి తన శివభక్తురాలైన కుమార్తెను ఇచ్చాననే బాధ తండ్రికి కలిగింది.
• శివద్వేషం అనేది అతిపెద్ద దోషంగా ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకము 6

అలంఘనీయం శివశాసనం సురై- రపి స్వయంభూవిబుధేశ్వరాదిభిః | స చింతయన్ స్వోచితదానసత్కృతాం సహోపయంత్రా ప్రజిఘాయ కన్యకామ్ || 6 ||

తాత్పర్యము: బ్రహ్మేంద్రాది దేవతలకు కూడా శివుని ఆజ్ఞ ఉల్లంఘించరానిది. ఇది శివ సంకల్పమని భావించిన విరూపాక్షుడు, వివాహ విధి ప్రకారం తన కుమార్తెకు ఇవ్వవలసిన కానుకలను ఇచ్చి, భర్తతో పాటు ఆమెను అత్తవారింటికి పంపాడు.

విశేషాలు:

• ప్రారబ్ధకర్మను లేదా దైవ నిర్ణయాన్ని ఎవరూ మార్చలేరని ఈ శ్లోకం చెప్తోంది.
• శివశాసనానికి తలవొగ్గి విరూపాక్షుడు తన కుమార్తెను పంపాడు.

---

శ్లోకము 7

అథ స్నుషామాత్మభువా స్వయం హృతా- మవేక్ష్య ఫాలే భసితేన లాంఛితామ్ | శివద్విషౌ తచ్ఛ్వశురౌ జ్వలద్రుషౌ నివేశయామాసతురాలయే పృథక్ || 7 ||

తాత్పర్యము: తన కుమారుడు వివాహం చేసుకుని తెచ్చిన కోడలు నుదుట విభూతి రేఖలను చూసిన అత్తమామలు తీవ్రమైన కోపానికి గురయ్యారు. వారు శివద్వేషులు కావడం వల్ల, ఆమెను తమతో ఉంచుకోక, ఇంటిలోని ఒక విడిగా ఉన్న గదిలో బంధించారు.

విశేషాలు:

• విభూతి ధారణ భక్తులకు అలంకారం అయితే, ద్వేషులకు అది అసహ్యాన్ని కలిగిస్తుంది.
• శివభక్తి కారణంగా ఆమె హింసకు గురైంది.

---

శ్లోకము 8

శివార్చనధ్యానకథావివర్జితే శ్మశానతుల్యే సదనే తు తత్ర సా | అమంగళే సత్యపి సర్వమంగళా- మనుస్మరంతీ దివసాని చిక్షిపే || 8 ||

తాత్పర్యము: శివపూజ, ధ్యానం, శివకథలు లేని ఆ ఇల్లు శ్మశానంతో సమానంగా ఉంది. అటువంటి అమంగళకరమైన చోట ఉన్నప్పటికీ, గౌరి మాత్రం నిరంతరం సర్వమంగళా దేవిని స్మరిస్తూ తన కాలాన్ని గడిపింది.

విశేషాలు:

• శివభక్తి లేని చోటు శ్మశానంతో సమానమని కవి అభిప్రాయం.
• భక్తురాలు బాహ్య పరిస్థితులకు లొంగకుండా తన అంతరంగ సాధనను కొనసాగించింది.

---

శ్లోకము 9

తతః సదారే శ్వశురే బహిర్గతే కదాచిదేనాం సదనే నిషేదుషీమ్ | ప్రహర్షయన్ ప్రాదురభూద్ ద్విజాత్మనా విభూతిరుద్రాక్షవిభూషితో హరః || 9 ||

తాత్పర్యము: ఒకనాడు అత్తామామలు ఇద్దరూ బయటకు వెళ్ళిన సమయంలో, ఇంట్లో ఒంటరిగా ఉన్న గౌరిని ఆనందింపజేయడానికి పరమశివుడు ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుని రూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆయన శరీరం విభూతితో, రుద్రాక్ష మాలలతో అలంకరించబడి ఉంది.

విశేషాలు:

• భక్తులను రక్షించడానికి భగవంతుడు అద్భుతమైన వేషధారణతో వస్తాడని తెలుస్తోంది.
• శివుడు ఇక్కడ 'విభూతి రుద్రాక్ష విభూషితుడు'గా వర్ణించబడ్డాడు.

---

శ్లోకము 10

తమాతిథేయీభిరసౌ సభాజయంత్యు- పాస్త యావజ్జరఠం ద్విజర్షభమ్ | వివేశ తావత్తచ్ఛ్వశురస్తమాలయం స చ ద్విజోऽదృశ్యత సుందరో యువా || 10 ||

తాత్పర్యము: వచ్చిన ఆ వృద్ధ బ్రాహ్మణునికి గౌరి అతిథి సత్కారాలు చేస్తూ ఉండగా, అకస్మాత్తుగా ఆమె మామ ఇంటిలోకి ప్రవేశించాడు. అప్పుడు ఆ వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు ఒక్కసారిగా అత్యంత సౌందర్యవంతుడైన యువకునిగా మారిపోయాడు.

విశేషాలు:

• భగవంతుని లీలలో భాగంగా రూపం మారడం ఇక్కడ కథా మలుపు.
• శివద్వేషి అయిన మామకు పరీక్ష పెట్టడానికి శివుడు ఈ రూపాన్ని ధరించాడు.

శ్లోకము 11

తతః శివానుస్మరణైకసాధనాం స వేపమానామభిలక్ష్య తాం హరః | స్తనంధయోऽదృశ్యత తత్సమీపతః స్వరేణ తస్యాః శ్వశురావమర్షయన్ || 11 ||

తాత్పర్యము: నిరంతరం శివనామస్మరణే సాధనగా కలిగి, మామగారిని చూసి భయంతో వణుకుతున్న ఆ గౌరిని చూసి పరమశివుడు కరుణించాడు. ఆయన వెంటనే ఒక పసిబాలునిగా మారి ఆమె పక్కన చేరాడు. ఆ పసిపాప ఏడుపు విని ఆమె మామగారికి మరింత కోపం కలిగింది.

విశేషాలు:

• భక్తురాలిని రక్షించడానికి పరమేశ్వరుడు పసిబిడ్డ రూపం దాల్చడం ఆయన వాత్సల్యానికి నిదర్శనం.
• 'స్తనంధయః' అనగా పాలు తాగే పసిపాప అని అర్థం.

---

శ్లోకము 12

తతస్తు పృష్టా ప్రతివేశినీసుతం తమాలపంతీ శ్వశురేణ కుప్యతా | వహిర్నిరస్తా శిశునామునా సమం నినాయ పర్యశ్రుముఖీ నిశామసౌ || 12 ||

తాత్పర్యము: "ఎవరి బిడ్డ ఇది?" అని కోపంతో అడిగిన మామగారికి, ఆమె అది పక్కింటి బిడ్డ అని సమాధానం ఇచ్చింది. కానీ ఆయన ఆగ్రహంతో ఆమెను, ఆ పసిబిడ్డను కలిపి ఇంటి నుండి బయటకు గెంటివేశాడు. కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో ఆ సాధ్వి ఆ రాత్రంతా బయటే గడిపింది.

విశేషాలు:

• శివభక్తి వల్ల ఆమె లోకనిందను, కష్టాలను అనుభవించవలసి వచ్చింది.
• పసిపాప రూపంలో ఉన్నది సాక్షాత్తు పరమశివుడనే సత్యం ఆమెకు తెలుసు.

---

శ్లోకము 13

భవస్య తం పశ్చిమవక్త్రరూపిణం శిశుం స్మరంతీం హృది విప్రకన్యకామ్ | నినాయ కల్యే నిజమాస్పదం శివః వృషేణ విస్మాపితవిష్టపత్రయః || 13 ||

తాత్పర్యము: పరమశివుని పశ్చిమ ముఖ స్వరూపాన్ని (సద్యోజాత రూపం) ఆ పసిబిడ్డలో ధ్యానిస్తున్న ఆ బ్రాహ్మణ కన్యను చూసి శివుడు ప్రసన్నుడయ్యాడు. తెల్లవారుజామున ముల్లోకాలు ఆశ్చర్యపోయేలా తన వృషభ వాహనంపై ఆమెను తన నివాసమైన కైలాసానికి తీసుకువెళ్ళాడు.

విశేషాలు:

• పసిబిడ్డ రూపం శివుని 'సద్యోజాత' ముఖానికి సంకేతం.
• ఆమె పడిన కష్టాలకు ప్రతిఫలంగా సాక్షాత్తు కైలాస ప్రాప్తి లభించింది.

---

శ్లోకము 14

స్తనంధయం దేవముపాస్య సా జహౌ స్తనంధయత్త్వం భవసంఘసంచితమ్ | క్రమేత శంభావవితర్క్యవైభవే క్వ తత్క్రతున్యాయవిదుక్తిపద్ధతిః || 14 ||

తాత్పర్యము: పసిబిడ్డ రూపంలో ఉన్న దేవుడిని ఉపాసించడం వల్ల, ఆమె అనేక జన్మల నుండి వస్తున్న పునర్జన్మ (మళ్ళీ తల్లి పాలు తాగే స్థితి) నుండి విముక్తి పొందింది. తర్కానికి అందని వైభవం గల శంభుని విషయంలో సామాన్య శాస్త్ర నియమాలు ఎలా పనిచేస్తాయి?

విశేషాలు:

• పసిబిడ్డను సేవించడం ద్వారా ఆమె 'జన్మ' అనే సంకెళ్ళ నుండి విముక్తురాలైంది.
• భగవంతుని లీలలు తర్కానికి అతీతమైనవి.

---

శ్లోకము 15

మనుం కిల ద్వ్యక్షరమాచచక్షిరే ప్రభుం ప్రజాసర్గవిధౌ పురావిదః | అయం తు సృష్టిస్థితిసంహృతిక్షమో మనుం యమేకాక్షరమారరాధ సా || 15 ||

తాత్పర్యము: పురాణ కోవిదులు సృష్టి కార్యం కోసం 'రెండు అక్షరాల' మంత్రాన్ని గొప్పగా చెబుతారు. కానీ ఆమె సృష్టి, స్థితి, లయ కారకమైన ఏకాక్షర మంత్రాన్ని (ఓంకారము లేదా అంబికా ఏకాక్షరి) ఆరాధించి సిద్ధి పొందింది.

విశేషాలు:

• ఏకాక్షర మంత్రం యొక్క గొప్పదనం ఇక్కడ వివరించబడింది.
• మంత్ర సాధన వల్ల ఆమెకు అద్భుతమైన గతి లభించింది.

---

శ్లోకము 16

కదాపి దేవః కరికాలచోలతో నిశమ్య నృత్తానభియుక్తతాం నిజామ్ | బభూవ సద్యో నటసూత్రపారగః కిమాదిశైలూషకులే తదద్భుతమ్ || 16 ||

తాత్పర్యము: ఒకప్పుడు కరికాల చోళ రాజు తన నాట్య నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించగా, పరమశివుడు స్వయంగా నాట్య శాస్త్ర రహస్యాలన్నీ తెలిసిన నటుడిగా ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆది నటుడైన శివుని వంశంలో ఇది ఆశ్చర్యమేమీ కాదు.

విశేషాలు:

• శివుడు 'నటరాజు', నాట్యకళకు ఆద్యుడు.
• భక్తుని నాట్యాన్ని మెచ్చి తాను కూడా నర్తించడం ఆయన లీల.

---

శ్లోకము 17

శివే ప్రసక్తే సతి శైవరాత్రకే మహావ్రతే మందిరమైశమాశ్రితః | ప్రసన్నమభ్యర్చనయా హరం పునః ప్రసాదయిష్యన్ ప్రననర్త పార్థివః || 17 ||

తాత్పర్యము: శివరాత్రి పర్వదినాన మహావ్రతాన్ని ఆచరిస్తూ, ఆ రాజు శివాలయానికి వెళ్ళాడు. పూజల ద్వారా ఇప్పటికే ప్రసన్నుడైన శివుడిని, తన నృత్యం ద్వారా మరిన్ని విధాలుగా సంతోషపెట్టాలని ఆ రాజు నాట్యం చేయడం ప్రారంభించాడు.

విశేషాలు:

• శివరాత్రి నాడు చేసే నృత్యార్చనకు ఎంతో ప్రాముఖ్యత ఉంది.
• భక్తికి పూజతో పాటు కళ కూడా ఒక మార్గమని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

---

శ్లోకము 18

ఉదంచితాకుంచితసవ్యపాదికా- చిరానువృత్తిశ్రమఖిన్నమానసః | శ్రమం తమీశేऽపి సమం వ్యచింతయత్ స హి స్వయం పశ్యతి శంభుమాత్మవత్ || 18 ||

తాత్పర్యము: నాట్యం చేస్తున్నప్పుడు ఒక కాలును పైకి ఎత్తి, మరో కాలుపై నిలబడి చాలా సేపు శ్రమించడం వల్ల ఆ రాజు అలసిపోయాడు. తనలాగే ఎప్పుడూ ఒకే పాదాన్ని పైకి ఎత్తి నాట్యం చేసే నటరాజు కూడా అలసిపోతాడని ఆయన ఆవేదన చెందాడు. ఎందుకంటే ఆయన శివుడిని తనలాగే భావించాడు.

విశేషాలు:

• భక్తుడు భగవంతుడిని తన ఆత్మ స్వరూపంగా చూడటమే 'ఆత్మవత్' భావన.
• శివుని పాదానికి శ్రమ కలుగుతుందేమోనన్న రాజు వాత్సల్యం గొప్పది.

---

శ్లోకము 19

నిధాయ సవ్యం నిభృతం పదం క్షితా- వుదంచయన్ దక్షిణమంఘ్రిముచ్చకైః | నటన్నుదస్వ శ్రమమిత్యనుక్షణం నటేశ్వరం ప్రార్థయతే స్మ పార్థివః || 19 ||

తాత్పర్యము: "స్వామీ! ఎత్తిన ఎడమ పాదాన్ని నేలపై ఉంచి, కుడి పాదాన్ని పైకి ఎత్తి నీ శ్రమను పోగొట్టుకో" అని ఆ రాజు నటరాజును అనుక్షణం ప్రార్థించసాగాడు. తన నాట్యం ద్వారా ఆయన శివుడికి ఉపశమనం కలిగించాలని కోరుకున్నాడు.

విశేషాలు:

• నటరాజు సాధారణంగా ఎడమ పాదాన్ని పైకి ఎత్తి నర్తిస్తాడు (ఆనంద తాండవం).
• కాలు మార్చమని కోరడం భక్తుని అమాయకత్వంతో కూడిన అచంచల భక్తికి నిదర్శనం.

---

శ్లోకము 20

అదర్శితస్పందమథేషదప్యముం నటేశబింబం కలయన్ నరేశ్వరః | కృపాణకృత్తేన నిజేన మౌలినా స దైవమారాధయితుం సమైహత || 20 ||

తాత్పర్యము: కానీ నటరాజ విగ్రహం ఏమాత్రం కదలకపోవడం చూసి ఆ రాజు తట్టుకోలేకపోయాడు. తన ప్రార్థన ఫలించడం లేదని భావించి, ఖడ్గంతో తన తల నరుక్కొని ఆ దేవుడికి సమర్పించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.

విశేషాలు:

• భక్తుడు తన ప్రాణాలకంటే భగవంతుని సంతోషానికే ప్రాధాన్యతనిస్తాడు.
• ఇది రాజు యొక్క తీవ్రమైన వైరాగ్యానికి, భక్తికి గుర్తు.

---

శ్లోకము 21

న కించిదానందమయం స వేద తం న వా కిమర్చాస్వనపాయినీం స్థితిమ్ | తథాపి తస్యాభవదీదృశీ మతి- స్తథా హి భక్తిస్తపసాపి దుర్లభా || 21 ||

తాత్పర్యము: ఆ రాజుకు విగ్రహం యొక్క జడత్వం గురించి గానీ, భగవంతుడు ఆనందమయుడనే పరమార్థం గురించి గానీ ఆలోచన లేదు. ఆయనకు తెలిసింది కేవలం శివునిపై ప్రేమ మాత్రమే. అటువంటి నిష్కల్మషమైన భక్తి కఠినమైన తపస్సు చేసినా లభించదు.

విశేషాలు:

• జ్ఞానం కంటే ప్రేమతో కూడిన భక్తి గొప్పదని కవి ఇక్కడ ఉద్ఘాటించారు.
• తర్కం లేని చోట భక్తి పరిమళిస్తుంది.

---

శ్లోకము 22

అవేత్య దుర్భేదమముష్య నిశ్చయం తథా స దేవః ప్రససాద నర్తితుమ్ | న దుర్లభా తస్య కదాపి వశ్యతా సుదుర్లభా తు స్థిరశీలతైవ నః || 22 ||

తాత్పర్యము: రాజు యొక్క దృఢ నిశ్చయాన్ని చూసి పరమశివుడు ప్రసన్నుడై, రాజు కోరినట్లుగా పాదం మార్చి నాట్యం చేశాడు. భగవంతుడు భక్తులకు వశుడు కావడం కష్టం కాదు, కానీ మనలో అటువంటి స్థిరమైన భక్తి కలగడమే చాలా కష్టం.

విశేషాలు:

• శివుడు భక్త సులభుడు.
• 'స్థిరశీలత' (నిశ్చలమైన భక్తి) అనేది సాధకుడికి ఉండవలసిన అతిముఖ్యమైన గుణం.

శ్లోకము 23

అనన్యథాత్వవ్రతమాత్మకర్మణామపి త్యజన్ దూరత ఏవ శంకరః | యథా స మేనే హృది రాజశేఖర- స్తథా విపర్యస్య ననర్త తత్క్షణమ్ || 23 ||

తాత్పర్యము: పరమశివుడు తన పనులలో ఎప్పుడూ మార్పు లేని వాడు (అనన్యథాకారి). అయినప్పటికీ, తన భక్తుడైన రాజశేఖర పాండ్యుని కోరిక మేరకు, తన పట్టుదలను పక్కన పెట్టి, ఆ రాజు మనస్సులో కోరుకున్న విధంగా తన పాదాన్ని మార్చి ఆ క్షణమే నాట్యం చేశాడు.

విశేషాలు:

• భక్తుని కోసం భగవంతుడు తన నియమాలను సైతం మార్చుకుంటాడని దీని అర్థం.
• ఇది శివుని 'భక్తవశ్యత'ను చాటిచెబుతోంది.

---

శ్లోకము 24

నిధాయ సవ్యే నిఖిలం భరం తనోః పదే యదాస్త ప్రకృతిస్తు తస్య సా | ప్రపంచసర్గస్థితిభంగభారమ- ప్యయం తు తత్రైవ నివేశ్య నిర్వృతః || 24 ||

తాత్పర్యము: సాధారణంగా శివుడు తన శరీర భారాన్నంతటినీ ఎడమ పాదంపై ఉంచి నాట్యం చేస్తాడు, అది ఆయన ప్రకృతి. అయితే ఈ ప్రపంచం యొక్క సృష్టి, స్థితి, లయాలనే గొప్ప భారాన్ని కూడా ఆ ఒక్క పాదం మీదే ఉంచి ఆయన ఎంతో హాయిగా (నిర్వృతః) ఉంటాడు.

విశేషాలు:

• శివుని శక్తి అనంతమైనది. విశ్వభారాన్ని మోసే ఆయనకు తన శరీర భారం ఒక లెక్క కాదు.
• లయకారుడైన శివుని పాద విన్యాసంలోని అంతరార్థం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకము 25

తదద్భుతం తాండవమైందుశేఖరం ప్రసాదతస్తస్య సిషేవిరే జనాః | గణేశ్వరాస్తే విషయే మహీపతే- ర్వసంతి యే శంకరభక్తిశాలినః || 25 ||

తాత్పర్యము: చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన ఆ శివుని అద్భుతమైన 'విపరీత తాండవాన్ని' (పాదం మార్చి చేసిన నాట్యం) ఆ రాజు రాజ్యంలో ఉన్న శివభక్తులందరూ ఆయన అనుగ్రహం వల్ల దర్శించి సేవించారు. ఆ భక్తులంతా భూమిపై ఉన్న శివగణాల వంటి వారు.

విశేషాలు:

• భగవంతుని లీల ఒక్క భక్తుని కోసమే జరిగినా, దాని ఫలం భక్తులందరికీ దక్కుతుంది.
• మధురలో నివసించే భక్తులను 'గణేశ్వరులు' అని కవి సంబోధించారు.

---

శ్లోకము 26

బబంధ భక్తిం స్వకృతే కృతే నృపో విశిష్య తస్మిన్ విపరీతతాండవే | తదాది తద్వంశభువోऽపి పార్థివా- స్తమేవ దేవం శరణం ప్రపేదిరే || 26 ||

తాత్పర్యము: తన కోసమే శివుడు పాదం మార్చి నాట్యం చేశాడన్న సంతోషంతో ఆ రాజుకు శివునిపై భక్తి మరింత పెరిగింది. ఆ సమయం నుండి ఆ వంశంలో పుట్టిన రాజులందరూ ఆ 'విపరీత తాండవ' మూర్తినే తమ కులదైవంగా భావించి శరణు పొందారు.

విశేషాలు:

• మధురలోని వెండి అంబలంలో (రజత సభ) శివుడు కుడి పాదం ఎత్తి నర్తిస్తాడు, దీనినే విపరీత తాండవం అంటారు.
• వంశపారంపర్యంగా వచ్చే శివభక్తికి ఇది పునాది.

---

శ్లోకము 27

ప్రమార్ష్టుమాగః శతశః సమర్పయన్ పతిః ప్రజానాం మణిభూషణాని సః | సుతం కులోత్తుంగ ఇతి శ్రుతం తతో వరేణ లేభే నచిరేణ శూలినః || 27 ||

తాత్పర్యము: తాను శివుని కాలు మార్చమని కోరి తప్పు చేశానని భావించిన రాజు, ఆ పాప పరిహారార్థం స్వామికి ఎన్నో రత్నఖచిత ఆభరణాలను సమర్పించాడు. శివుని అనుగ్రహంతో ఆయనకు 'కులోత్తుంగుడు' అనే పేరు గల కుమారుడు జన్మించాడు.

విశేషాలు:

• భక్తుడు భగవంతుని శ్రమకు కారణమయ్యానని బాధపడటం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
• శివ ప్రసాదంగా పుట్టినవాడు కాబట్టి అతనికి కులోత్తుంగుడు అని పేరు వచ్చింది.

---

శ్లోకము 28

గతే ధరిత్రీభృతి రాజశేఖరే గతిం సమాఖ్యావిధయైవ సూచితామ్ | కులోచితొత్తుంగగుణాకరశ్చిరాద్ దధౌ కులోత్తుంగమహీపతిః క్షితిమ్ || 28 ||

తాత్పర్యము: రాజశేఖర పాండ్యుడు తన పేరుకు తగినట్లుగానే శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని వలె పుణ్యగతిని (కైలాసాన్ని) పొందాడు. ఆ తర్వాత సకల సద్గుణాలకు నిలయమైన ఆయన కుమారుడు కులోత్తుంగ పాండ్యుడు రాజ్యభారాన్ని చేపట్టాడు.

విశేషాలు:

• 'రాజశేఖర' అంటే శివుడు. రాజు ఆ శివునిలో ఐక్యమయ్యాడని అర్థం.
• కులోత్తుంగుడు తన తండ్రికి తగిన వారసుడిగా వర్ణించబడ్డాడు.

---

శ్లోకము 29

గుణేన శీలేన కులేన చోన్నతం తమీక్షమాణాః క్షితిపాస్తతస్తతః | ఉపాహరన్ స్వస్వకుమారికాః స్వత- స్తతోऽయుతం తస్య బభూవురంగనాః || 29 ||

తాత్పర్యము: గుణము, నడవడిక, వంశం చేత గొప్పవాడైన కులోత్తుంగుని చూసి, ఇతర దేశాల రాజులు తమ కుమార్తెలను ఆయనకు ఇచ్చి వివాహం చేశారు. అలా ఆ రాజుకు పదివేల మంది (అయుతం) భార్యలు అయ్యారు.

విశేషాలు:

• రాజు యొక్క వైభవాన్ని, ప్రభావాన్ని తెలపడానికి ఈ సంఖ్య వాడబడింది.
• ఆయన కీర్తి నలుదిశలా వ్యాపించిందని భావం.

---

శ్లోకము 30

స తాసు లేభే సకలాసు పార్థివః సమానరూపాన్వయశీలవృత్తిషు | కులోచితౌదార్యవివేకశాలినాం కుమారకాణామయుతాని షట్ తతః || 30 ||

తాత్పర్యము: రూపము, స్వభావము కలిగిన ఆ భార్యలందరి ద్వారా ఆ రాజుకు అరవై వేల మంది (ఆరు అయుతాలు) కుమారులు జన్మించారు. ఆ కుమారులందరూ వంశానికి తగిన దాతృత్వాన్ని, వివేకాన్ని కలిగి ఉన్నారు.

విశేషాలు:

• సగరుని కుమారుల వలె ఈ రాజుకు కూడా అధిక సంఖ్యలో సంతానం కలిగారని వర్ణన.
• సంతానం కేవలం సంఖ్యలోనే కాదు, గుణాలలో కూడా గొప్పవారని కవి చెప్పారు.

---

శ్లోకము 31

అజాయతానంతగుణాఖ్యయా శ్రుత- స్తనూభవానాం ప్రథమో ధరాపతేః | తదాశ్రితాస్తచ్చరణార్పితాసవః పరేऽపి తత్తుల్యగుణా విజహ్రిరే || 31 ||

తాత్పర్యము: ఆ కుమారులందరిలో పెద్దవాడు 'అనంతగుణుడు' అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందాడు. మిగిలిన సోదరులందరూ ఆయనను ఆశ్రయించి, ఆయనపై ప్రాణాలు పెంచుకుని, ఆయనతో సమానమైన గుణాలతో వర్ధిల్లారు.

విశేషాలు:

• అన్నదమ్ముల మధ్య గల అనురాగాన్ని ఈ శ్లోకం తెలుపుతుంది.
• అనంతగుణుడు అనే పేరు ఆయనలోని అసంఖ్యాకమైన మంచి గుణాలకు సంకేతం.

---

శ్లోకము 32

యదీదృశీ దారసమృద్ధిరీదృశీ కులాభివృద్ధశ్చ బభూవ భూపతేః | ఇదం హి లీలాయితమిందుశేఖర- ప్రసాదలేశప్రతిలంభసంపదః || 32 ||

తాత్పర్యము: ఆ రాజుకు కలిగిన ఇటువంటి భార్యా సంపద, ఇటువంటి వంశాభివృద్ధి అంతా కూడా చంద్రశేఖరుడైన శివుని అనుగ్రహ లేశం వల్ల కలిగినదే. శివుని కరుణ ఉంటే అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదు.

విశేషాలు:

• ఐశ్వర్యం, సంతానం అన్నీ దైవప్రసాదాలేనని భక్తుని విశ్వాసం.
• శివుని అనుగ్రహం ముందు ఏ సంపదైనా చిన్నదే.

---

శ్లోకము 33

స వీరభద్రః స్వశరీరసంభవైః స్వతుల్యతేజోనిధిభిర్గణైరివ | సమం కులోత్తుంగమహీపతిః సుతైః శశాస సర్వాంఛివశాసనద్విషః || 33 ||

తాత్పర్యము: కులోత్తుంగ మహారాజు తన శరీరము నుండి పుట్టిన తనతో సమానమైన తేజస్సు గల కుమారులతో కలిసి, శివశాసనాన్ని ఎదిరించే శత్రువులందరినీ జయించాడు. ఇది వీరభద్రుడు తన గణాలతో కలిసి శత్రువులను సంహరించినట్లుగా ఉంది.

విశేషాలు:

• రాజును వీరభద్రునితో, కుమారులను ప్రమథ గణాలతో పోల్చడం జరిగింది.
• శివభక్తి లేని వారిని శిక్షించడం రాజు ధర్మంగా ఇక్కడ చెప్పబడింది.

---

శ్లోకము 34

అథ ద్విజః కశ్చన బాలపుత్రయా సమం గృహిణ్యా మధురాం సమాసదత్ | తలే వటస్యాస్త విశాలశీతలే క్వచిత్ కఠోరాతపతాపతాపితః || 34 ||

తాత్పర్యము: తర్వాత ఒకప్పుడు, ఒక బ్రాహ్మణుడు తన భార్యతో మరియు చిన్న కుమార్తెతో కలిసి మధురా నగరానికి వచ్చాడు. ఎండ తీవ్రతకు అలసిపోయిన ఆ కుటుంబం, మార్గమధ్యంలో ఉన్న ఒక విశాలమైన, చల్లని మర్రిచెట్టు నీడన విశ్రాంతి తీసుకున్నారు.

విశేషాలు:

• ఇక్కడి నుండి ఒక కొత్త వృత్తాంతం ప్రారంభమవుతోంది.
• 'మధుర' నగరం భక్తులకు సేదతీర్చే పుణ్యక్షేత్రం అని సూచన.

శ్లోకము 35

నిమీలితమ్భోరుహకుట్మలాంతర- సరోజకోశోదరలీనషట్పదమ్ | అసంచరత్పాంథమనాలపద్ద్విజం ప్రతప్తహేమప్రతిమం సమస్తమప్యభూదహర్మధ్యగతే జగద్ రవౌ || 35 ||

తాత్పర్యము: సూర్యుడు ఆకాశం మధ్యలోకి రాగానే (మధ్యాహ్న సమయం), పద్మాలు ముడుచుకుపోయాయి. తుమ్మెదలు ఆ పద్మ కోశాలలోనే చిక్కుకుపోయాయి. బాటసారుల సంచారం ఆగిపోయింది. పక్షుల కూతలు ఆగిపోయాయి. లోకమంతా కరిగించిన బంగారము వలె ఎండ వేడితో నిండిపోయింది.

విశేషాలు:

• గ్రీష్మ కాలపు మధ్యాహ్న సమయాన్ని కవి అత్యంత సహజంగా వర్ణించారు.
• 'ప్రతప్తహేమప్రతిమం' అంటే కరిగించిన బంగారం వంటి వేడి అని అర్థం.

---

శ్లోకము 36

జ్వలద్ వినాపి జ్వలనేన భూతలే మదాంధభద్రేభనఖంపచం రజః | అవేక్షమాణైర్నయనైః శరీరీణామ- తిప్రతేపే దహనాహతైరివ || 36 ||

తాత్పర్యము: నిప్పు లేకపోయినా భూమిపై ఉన్న ఇసుక రేణువులు మండుతున్నట్లు ఉన్నాయి. ఆ వేడి ఏనుగుల గోళ్లను సైతం కాల్చేంత తీవ్రంగా ఉంది. ఆ ఎండను చూస్తున్న జనుల కళ్లు అగ్ని తగిలినట్లుగా మండుతున్నాయి.

విశేషాలు:

• ఎండ తీవ్రత ఏనుగుల వంటి బలమైన జంతువులకు కూడా భరించరానిదిగా ఉందన్నది ఇక్కడి భావం.
• కంటికి కనిపించే ఎండ వేడిమిని అగ్నితో పోల్చడం జరిగింది.

---

శ్లోకము 37

స గేహినీం బాహులతోపధాయినా కుచాగ్రవిన్యస్తముఖేన సూనునా | తలే శయానాం తృషయార్దితాం తరో- రవేక్ష్య హర్తుం సలిలం యయౌ బహిః || 37 ||

తాత్పర్యము: ఆ బ్రాహ్మణుడు, తన భార్య చేతిని తలగడగా చేసుకుని, పసిబిడ్డను గుండెలకు హత్తుకుని మర్రిచెట్టు నీడన దప్పికతో పడి ఉండటం చూశాడు. వారి దాహం తీర్చడానికి నీరు తీసుకురావాలని ఆయన బయటకు వెళ్ళాడు.

విశేషాలు:

• ప్రయాణంలో సామాన్య మానవులు పడే కష్టాలను ఈ శ్లోకం ప్రతిబింబిస్తోంది.
• పసిబిడ్డ, తల్లి పడుతున్న అవస్థ తండ్రి హృదయాన్ని ద్రవింపజేసింది.

---

శ్లోకము 38

స కించిదాసాద్య సరోऽతినిర్మలం హరన్ జలం పద్మదలేన శీతలమ్ | దదర్శ విద్ధాం దయితాం మహేషుణా రుదంతమస్యాః శిశుమప్యురస్స్థలే || 38 ||

తాత్పర్యము: ఆయన కొంత దూరంలో ఉన్న నిర్మలమైన సరస్సును చేరుకుని, తామర ఆకులో చల్లని నీటిని తీసుకుని తిరిగి వచ్చాడు. అక్కడ తన భార్య ఒక పెద్ద బాణం తగిలి చనిపోయి ఉండటం, ఆమె గుండెలపై పడి పసిబిడ్డ ఏడవడం చూసి దిగ్భ్రాంతి చెందాడు.

విశేషాలు:

• నీటి కోసం వెళ్ళిన బ్రాహ్మణునికి ఎదురైన ఈ దృశ్యం అత్యంత కరుణాజనకమైనది.
• విధి వైపరీత్యం ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

---

శ్లోకము 39

ప్రియావియోగవ్యసనాభిమూర్ఛితః స యావదన్విష్యతి తత్ర కారణమ్ | దదర్శ తావన్మృగయావిహారిణం ధనుర్ధరం లుబ్ధకమేకమంతికే || 39 ||

తాత్పర్యము: భార్య మరణంతో దుఃఖించి మూర్ఛపోయిన ఆయన, తేరుకుని అసలు ఏం జరిగిందో అని చుట్టూ చూశాడు. అప్పుడు అక్కడ వేట కోసం తిరుగుతున్న విల్లు ధరించిన ఒక కిరాతుడు (బోయవాడు) కనిపించాడు.

విశేషాలు:

• కారణం తెలియని ఆపద వచ్చినప్పుడు మనిషి సహజంగానే ఎదురుగా ఉన్న వారిని అనుమానిస్తాడు.
• వేటగాడు అక్కడ ఉండటమే అనుమానానికి కారణమైంది.

---

శ్లోకము 40

అనేన నూనం దయితా మమాహతే- త్యవేత్య కేశేషు పరామృశన్నముమ్ | ఉపేత్య రాజ్ఞః ప్రతిహారముచ్చకై- ర్ద్విజః ప్రచుక్రోశ విషాదవిహ్వలః || 40 ||

తాత్పర్యము: "వీడే నా భార్యను చంపాడు" అని నిశ్చయించుకున్న ఆ బ్రాహ్మణుడు, ఆ కిరాతుడి జుట్టు పట్టుకుని లాగుతూ రాజుగారి ద్వారం వద్దకు వెళ్ళాడు. విషాదంతో నిండిన హృదయంతో గట్టిగా కేకలు వేస్తూ న్యాయం చేయమని ప్రార్థించాడు.

విశేషాలు:

• ఆవేదనలో ఉన్న బ్రాహ్మణుని ఆక్రందన రాజ్యసభను కదిలించింది.
• అపరాధిని పట్టుకున్నాననే నమ్మకంతో ఆయన రాజును ఆశ్రయించాడు.

---

శ్లోకము 41

తతః కులోత్తుంగనృపస్తదద్భుతం నిశమ్య ఖిన్నః పృథగన్వయుక్త తౌ | న నిశ్చకాయైకమఘాభియోక్తరి ద్విజే కిరాతే చ దృఢం మృషోత్తరే || 41 ||

తాత్పర్యము: కులోత్తుంగ రాజు ఆ వింతను విని బాధపడి, బ్రాహ్మణుడిని మరియు కిరాతుడిని విడివిడిగా విచారించాడు. బ్రాహ్మణుడు తన భార్యను చంపాడని వాదించగా, కిరాతుడు తాను ఏ తప్పూ చేయలేదని గట్టిగా బొంకాడు. దీంతో రాజు ఏమీ తేల్చుకోలేకపోయాడు.

విశేషాలు:

• కిరాతుడు తాను బాణం వేయలేదని ఖచ్చితంగా చెప్పడం వల్ల రాజుకు ధర్మసందేహం కలిగింది.
• సాక్ష్యాధారాలు లేని కేసులో రాజుకు దైవమే దిక్కయ్యింది.

---

శ్లోకము 42

న తత్త్వమత్ర వ్యవసాతుమీశ్మహే వినా ప్రసాదాద్ గిరిజాపతేరితి | నిరుధ్య లుబ్ధం శమయన్ ద్విజం గిరా నృపః ప్రపేదే శరణం పినాకినమ్ || 42 ||

తాత్పర్యము: "పార్వతీపతి అనుగ్రహం లేకుండా ఈ విషయంలో నిజాన్ని తెలుసుకోలేను" అని భావించిన రాజు, కిరాతుడిని బంధించి, బ్రాహ్మణుడిని ఓదార్చి, పరమశివుడిని శరణు వేడాడు.

విశేషాలు:

• సంక్లిష్ట పరిస్థితుల్లో రాజులు భగవంతునిపై భారము వేయడం మన సంప్రదాయం.
• శివభక్తుడైన కులోత్తుంగుడు తన సమస్యను శివునికే విన్నవించుకున్నాడు.

---

శ్లోకము 43

ద్విజద్వితీయో నగరాద్బహిశ్చరన్ నిశి త్వమస్యాముపలప్స్యసేऽఖిలమ్ | ఇతీరితో భూపతిరిందుమౌలినా స వైశ్యవీథ్యామచరత్ క్వచిద్బహిః || 43 ||

తాత్పర్యము: అప్పుడు చంద్రశేఖరుడైన శివుడు రాజుకు కలలో కనిపించి, "రాత్రి వేళ మరో బ్రాహ్మణుడితో కలిసి నగరం బయట సంచరించు, నీకు అన్ని విషయాలు తెలుస్తాయి" అని ఆజ్ఞాపించాడు. రాజు శివుని ఆజ్ఞ ప్రకారం రాత్రిపూట కోమట్ల వీధిలో సంచరించసాగాడు.

విశేషాలు:

• శివుడు రాజుకు మార్గనిర్దేశం చేశాడు.
• 'ద్విజద్వితీయః' అనగా ఒక బ్రాహ్మణుని తోడుగా తీసుకుని వెళ్ళమని అర్థం.

---

శ్లోకము 44

తతః క్వచిత్ సంవదతోర్ద్వయోర్మిథః కథా స శుశ్రావ కృతాంతదూతయోః | నినీషతోర్వైశ్యగృహే వరం క్షణాత్ ప్రవృత్తవైవాహికమంగళావధౌ || 44 ||

తాత్పర్యము: అప్పుడు రాజుకు ఇద్దరు యమదూతలు మాట్లాడుకోవడం వినిపించింది. ఒక వైశ్యుడి ఇంట్లో వివాహ వేడుకలు జరుగుతున్నాయి, సరిగ్గా పెళ్లి సమయంలో ఆ వరుడి ప్రాణాలు తీసుకువెళ్లాలని వారు మాట్లాడుకుంటున్నారు.

విశేషాలు:

• యమదూతల సంభాషణ వినడం వల్ల రాజుకు కర్మ సిద్ధాంతంపై అవగాహన కలిగింది.
• పెళ్లి సంబరాల్లో ఉన్న ఇంట్లో మరణం సంభవించబోతోందని రాజు గ్రహించాడు.

---

శ్లోకము 45

శరవ్యముద్దిశ్య శకుంతమేకకం పురా పులిందేన చిరార్పితః శరః | వటస్థలగ్నః పవనాహతః పతన్ యథావధీద్ విప్రవధూమతర్కితమ్ || 45 ||

తాత్పర్యము: ఒకప్పుడు ఒక బోయవాడు పక్షిని కొట్టాలని వేసిన బాణం గురితప్పి ఆ మర్రిచెట్టు కొమ్మలో చిక్కుకుపోయింది. చాలా కాలం తర్వాత గాలి వేగానికి ఆ బాణం ఊడి కింద పడి, అదృష్టవశాత్తూ అక్కడ పడుకున్న బ్రాహ్మణుని భార్యకు తగిలి ఆమె మరణించింది.

విశేషాలు:

• కిరాతుడు అబద్ధం చెప్పలేదని, ఇది ఒక ప్రమాదమని తేలింది.
• కాలం కలిసి రానప్పుడు పాత బాణం కూడా ప్రాణహారి అవుతుందని దీని అర్థం.

---

శ్లోకము 46

తథాద్య వైవాహికతూర్యనిస్వనైః పరిభ్రమంత్యాత్ర గవా నిపాతితమ్ | వరం సమాదాయ కరగ్రహావధౌ పునర్నివర్తావహి తత్క్షణానితి || 46 ||

తాత్పర్యము: "అలాగే ఇప్పుడు కూడా, పెళ్లి బాజాల శబ్దానికి బెదిరిన ఒక ఆవు పరుగు తీస్తూ వచ్చి ఢీకొట్టడం వల్ల ఈ పెళ్లి కొడుకు చనిపోతాడు. ముహూర్త సమయానికి మేము అతని ప్రాణాలు తీసుకుని తిరిగి వెళతాం" అని యమదూతలు అనుకోవడం రాజు విన్నాడు.

విశేషాలు:

• మొదటి మరణం (బ్రాహ్మణ స్త్రీ) గాలి వల్ల జరిగితే, రెండో మరణం (వరుడు) శబ్దం వల్ల జరగబోతోందని యమదూతలు వివరించారు.
• విధి విధానం ఎంత విచిత్రంగా ఉంటుందో ఈ వృత్తాంతం తెలుపుతోంది.

శ్లోకము 47

సువిస్మితస్తేన సహ ద్విజన్మనా స్వసంశయచ్ఛేదకరీం గిరం తయోః | నిశమ్య సంవాదకృతే నృపః క్షణం ప్రతీక్ష్య తస్థౌ వరపాతనక్షణమ్ || 47 ||

తాత్పర్యము: యమదూతల మాటలు విని తన సందేహం తీరినందుకు ఆ రాజు మరియు అతని వెంట ఉన్న బ్రాహ్మణుడు ఎంతో ఆశ్చర్యపోయారు. వారి మాటలు నిజమవుతాయో లేదో చూడాలని, వరుడు మరణించే సమయం వరకు రాజు అక్కడే వేచి ఉన్నాడు.

విశేషాలు:

• దైవలీలలు ఎలా ఉంటాయో ప్రత్యక్షంగా చూడాలని రాజు కుతూహలపడ్డాడు.
• యమదూతల సంభాషణ రాజుకు పరమ సత్యాన్ని బోధించింది.

---

శ్లోకము 48

తథైవ వృత్తేऽత్ర కృతాంతచేష్టితే ధనైః ప్రభూతైః పరితోష్య స ద్విజమ్ | విసృజ్య చ వ్యాధమనుగ్రహం విభో- రశేషమావేదయతి స్మ మంత్రిషు || 48 ||

తాత్పర్యము: యమదూతలు చెప్పినట్లే అక్కడ అంతా జరిగింది (వరుడు మరణించాడు). అప్పుడు రాజు ఆ బ్రాహ్మణుడిని అధిక ధనంతో సంతోషపెట్టి పంపాడు. తన భార్యను చంపాడనే నింద నుండి కిరాతుడిని విడిపించి, జరిగిన వృత్తాంతాన్ని, శివుని అనుగ్రహాన్ని తన మంత్రులకు వివరించాడు.

విశేషాలు:

• న్యాయ నిర్ణయంలో దైవ సహాయం ఎంత ముఖ్యమో ఈ ఘట్టం నిరూపిస్తుంది.
• నిరపరాధి అయిన కిరాతుడు శివుని దయ వల్ల ప్రాణాపాయం నుండి తప్పించుకున్నాడు.

---

శ్లోకము 49

విధుః కలంకీ వియతి భ్రమన్నసౌ కలంకశంకాపి న శంకరాశ్రితే | అతో న తే స్యాదపవాదభీరితి ప్రశంసితః పాండ్యనృపః స మంత్రిభిః || 49 ||

తాత్పర్యము: "రాజా! ఆకాశంలో తిరిగే చంద్రుడికైనా మచ్చ ఉంటుంది కానీ, శంకరుని ఆశ్రయించిన నీకు ఎటువంటి మచ్చ (అపవాదు) రాదు. కాబట్టి నీవు లోకాపవాదానికి భయపడకు" అని మంత్రులు ఆ పాండ్య రాజును కొనియాడారు.

విశేషాలు:

• శివభక్తులకు ఎన్నటికీ కీడు జరగదని మంత్రుల మాటల సారాంశం.
• రాజు యొక్క ధర్మనిరతిని మంత్రులు మెచ్చుకున్నారు.

---

శ్లోకము 50

నివేశితోऽనంతగుణోऽథ మంత్రిభిః పదే పితుః శాంకరమేయుషః పదమ్ | స రత్నకేయూరవదావహద్ భుజే చతుస్సముద్రీపరివేష్టితాం భువమ్ || 50 ||

తాత్పర్యము: కులోత్తుంగ రాజు శివసాయుజ్యాన్ని పొందిన తర్వాత, మంత్రులు ఆయన కుమారుడైన అనంతగుణుడికి పట్టాభిషేకం చేశారు. ఆ అనంతగుణుడు నాలుగు సముద్రాల వరకు విస్తరించిన భూమిని, తన భుజానికి ఉన్న రత్నహారం వలె ఎంతో సులువుగా పరిపాలించాడు.

విశేషాలు:

• తండ్రికి తగిన వారసుడిగా అనంతగుణుడు రాజ్యభారాన్ని స్వీకరించాడు.
• భూమండలాన్ని ఒక ఆభరణంతో పోల్చడం ఆయన పరాక్రమానికి గుర్తు.

---

శ్లోకము 51

ద్విజాధమః కశ్చిదవంతిషు స్థితః స్వమాతృసక్తస్తదమర్షిణం గురుమ్ | నిహత్య హృత్వా నిఖిలం చ తద్ధనం నిశి ప్రతస్థే సహ మాతృపాశయా || 51 ||

తాత్పర్యము: అవంతి దేశంలో ఒక బ్రాహ్మణాధముడు ఉండేవాడు. అతను తన తల్లిపైనే మోహం పెంచుకున్నాడు. తన తండ్రి (గురువు) దీనిని వ్యతిరేకించగా, అతడిని చంపి, ధనమంతా దోచుకుని, ఆ నీచమైన తల్లిని వెంటబెట్టుకుని రాత్రివేళ దేశం వదిలి వెళ్ళిపోయాడు.

విశేషాలు:

• మాతృగమనం, పితృహత్య వంటి ఘోరమైన పాపాలను చేసిన వాని కథ ఇక్కడ మొదలవుతుంది.

"మాతృపాశయా నిందితయా మాత్రా"

శ్లోకంలో 'మాతృపాశయా' అనే పదాన్ని వాడారు. ఇక్కడ 'పాశ' అనే ప్రత్యయం నిందార్థంలో ఉపయోగించబడింది. అంటే, లోకంచేత అసహ్యించుకోబడిన, ధర్మ విరుద్ధంగా ప్రవర్తించిన, అత్యంత నిందనీయురాలైన తల్లి అని దీని అర్థం.

·         సాధారణంగా తల్లి పూజింపదగినది, కానీ ఇక్కడ పుత్రునితో అక్రమ సంబంధం కలిగి ఉన్నందున ఆమెను గౌరవప్రదమైన 'మాతృ' శబ్దంతో కాకుండా, నిందను సూచించే 'మాతృపాశ' అనే శబ్దంతో కవి సంబోధించారు.

·         సంస్కృత వ్యాకరణం ప్రకారం, ఒక వ్యక్తి యొక్క నీచత్వాన్ని లేదా నిందను తెలపడానికి పదం చివర 'పాశ' ప్రత్యయాన్ని చేరుస్తారు.

 

---

శ్లోకము 52

తమధ్వని వ్యాధభటా మదోద్ధటాః ప్రహృత్య సర్వస్వమథాపహృత్య చ | అపి స్త్రియం తామవరుధ్య సుందరీ- మహాసిషుస్తం తనుమాత్రశేషితమ్ || 52 ||

తాత్పర్యము: మార్గమధ్యంలో కొందరు క్రూరమైన కిరాతులు వారిని అడ్డగించారు. అతని వద్ద ఉన్న ధనాన్ని దోచుకుని, అందగత్తె అయిన ఆ తల్లిని బందీగా పట్టుకుని, అతనిని ఒంటరిగా వదిలేసి వెళ్ళిపోయారు.

విశేషాలు:

• పాపం చేసిన వాడికి తక్షణమే శిక్ష అనుభవంలోకి వస్తుందని ఇక్కడ తెలుస్తుంది.
• సర్వస్వం కోల్పోయి అతను దిక్కులేనివాడయ్యాడు.

---

శ్లోకము 53

కదన్నభిక్షాధిగమావ్యవస్థయా కృశో రుజార్తః కృపణో దిగంబరః | పరిభ్రమన్ దిక్షు కదాచిదానశే స భాగ్యయోగేన కదంబకాననమ్ || 53 ||

తాత్పర్యము: సరైన ఆహారం లేక, భిక్షాటన చేస్తూ, రోగగ్రస్తుడై, బట్టలు కూడా లేని స్థితిలో అతను దిక్కులు పట్టి తిరిగాడు. చివరికి తన అదృష్టవశాత్తు మధురా నగరం (కదంబ వనం) చేరుకున్నాడు.

విశేషాలు:

• కదంబ వనం అంటే మీనాక్షీ సుందరేశ్వరులు కొలువైన మధుర.
• ఎంతటి పాపికైనా పుణ్యక్షేత్ర దర్శనం పాప విముక్తికి మొదటి అడుగు.

---

శ్లోకము 54

అయత్నమాచ్ఛాదనమన్నమప్యసౌ ప్రవిష్టమాత్రో నగరీమవిందత | అనుగ్రహాన్మీనదృశోऽధునాపి యన్ న తత్ర కశ్చిత్ క్షుధితో న దుఃఖితః || 54 ||

తాత్పర్యము: ఆ నగరంలో అడుగు పెట్టగానే, ఎటువంటి ప్రయత్నం లేకుండానే అతనికి ఆహారం, వస్త్రం లభించాయి. మీనాక్షీ దేవి అనుగ్రహం వల్ల ఆ నగరంలో నేటికీ ఎవరూ ఆకలితో గానీ, దుఃఖంతో గానీ ఉండరు.

విశేషాలు:

• మధుర యొక్క వైభవం, మీనాక్షీ అమ్మవారి కరుణ ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి.
• ఆ పుణ్యక్షేత్రం సకల జీవులకు రక్షణనిస్తుంది.

---

శ్లోకము 55

స సంచరన్ జాతు కిరాతదంపతీ విలాసినౌ విశ్వవిలక్షణశ్రియౌ | దదర్శ దిష్ట్యా నిశి నర్మతత్పరౌ మహేశధామప్రతిహారసీమని || 55 ||

తాత్పర్యము: ఒక రాత్రి వేళ అతను సంచరిస్తుండగా, శివాలయ ద్వారం వద్ద అద్భుతమైన తేజస్సుతో ఉన్న ఒక కిరాత దంపతులను చూశాడు. వారు ఎంతో విలాసంగా, లోకాతీతమైన అందంతో కనిపిస్తున్నారు.

విశేషాలు:

• ఆ కిరాత దంపతులు సాక్షాత్తు శివపార్వతులేనని పాఠకులకు అర్థమవుతుంది.
• ఆలయ ద్వారం వద్ద వారి దర్శనం అతనికి కలగడం విశేషం.

---

శ్లోకము 56

స తత్ర విస్రంభమవాప్య సంల్లపన్ న్యవేదయత్ స్వం నిఖిలం విచేష్టితమ్ | తతః కిరాతీవచనానవర్తినా కిరాతయూనేత్థమబోధి నిష్కృతిమ్ || 56 ||

తాత్పర్యము: అతను వారిని నమ్మి, తాను చేసిన పాపాలన్నింటినీ ఏ దాపరికం లేకుండా వారికి వివరించాడు. అప్పుడు ఆ కిరాత వనిత (పార్వతి) సూచన మేరకు, ఆ కిరాత యువకుడు (శివుడు) అతనికి పాప పరిహార మార్గాన్ని ఇలా చెప్పాడు.

విశేషాలు:

• చేసిన పాపాన్ని పశ్చాత్తాపంతో ఒప్పుకోవడం పాపక్షయానికి మార్గం.
• శివుడు వేటగాని రూపంలో అతనికి దిశానిర్దేశం చేస్తున్నాడు.

---

శ్లోకము 57

న కర్మయోగైర్న తపశ్శతేన వా వినేతుమంహస్తవ విప్ర ! పార్యతే | దురుత్తరం దుష్కృతమప్యముం శివం ప్రపద్య వర్షైస్త్రిభిరుత్తరిష్యసి || 57 ||

తాత్పర్యము: "ఓ బ్రాహ్మణుడా! నీవు చేసిన ఘోర పాపాలు వందల తపస్సుల వల్ల గానీ, కర్మల వల్ల గానీ తొలగవు. కానీ, దాటశక్యం కాని నీ పాప సముద్రాన్ని ఈ శివుని శరణు వేడటం ద్వారా కేవలం మూడు ఏళ్లలో దాటగలవు" అని చెప్పాడు.

విశేషాలు:

• శివ శరణాగతి వల్ల ఎంతటి మహాపాతకమైనా నశిస్తుందని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.
• మూడు సంవత్సరాల కాలపరిమితి శివనామ స్మరణ శక్తిని సూచిస్తుంది.

---

శ్లోకము 58

ఇతీరయిత్వైవ తిరోహితం క్షణా- దవేక్ష్య తద్ ద్వంద్వమపాస్తసంశయః | అవాలలంబే దృఢమంబికాసఖం స విప్రబంధుః శరణం శరీరిణామ్ || 58 ||

తాత్పర్యము: ఆ మాట చెప్పగానే ఆ కిరాత దంపతులు అదృశ్యమయ్యారు. అది చూసి తన సందేహాలన్నీ వదిలేసిన ఆ బ్రాహ్మణుడు, సకల ప్రాణులకు శరణ్యుడు, అంబికా ప్రాణనాథుడు అయిన పరమశివుడిని దృఢంగా ఆశ్రయించాడు.

విశేషాలు:

• దైవ దర్శనం అతనికి జ్ఞానోదయాన్ని కలిగించింది.
• శరణాగతి ద్వారా అతను తన జీవితాన్ని చరితార్థం చేసుకున్నాడు.

 

శ్లోకము 59

జపార్చనధ్యాననతిప్రదక్షిణ- స్తవైః స తిస్రః శరదో నిరంతరమ్ | ప్రసాద్య దేవం ప్రమథైః పురౌకసాం సమక్షమానీయత శాంకరం పురమ్ || 59 ||

తాత్పర్యము: ఆ బ్రాహ్మణుడు జపము, అర్చన, ధ్యానము, నమస్కారములు, ప్రదక్షిణములు మరియు స్తోత్రములతో మూడు సంవత్సరాల పాటు నిరంతరం శివుని సేవించాడు. అతని భక్తికి మెచ్చిన పరమశివుడు, పురజనులందరూ చూస్తుండగానే తన ప్రమథ గణాలను పంపి, అతనిని కైలాసానికి పిలిపించుకున్నాడు.

विशేషాలు:

• మూడు సంవత్సరాల నిరంతర సాధన అతడిని పాపవిముక్తుడిని చేసి శివసాయుజ్యాన్ని ప్రసాదించింది.
• భగవంతుడు ఇచ్చిన మాట ప్రకారం (శ్లోకము 57) అతడిని అనుగ్రహించాడు.

---

శ్లోకము 60

విశన్ పురీమేవ విధూతపాతకః సకృత్ ప్రణమ్యైవ శివం గణోऽభవత్ | పరంతూ వైదేశిక ఏష వత్సరాన్ ప్రతారితస్త్రీనితి పౌరవాగభూత్ || 60 ||

తాత్పర్యము: పాపాలన్నీ తొలగిపోయిన ఆ బ్రాహ్మణుడు కైలాస నగరంలో ప్రవేశించి, ఒక్కసారి శివునికి ప్రణామం చేయగానే శివగణములలో ఒకడయ్యాడు. అయితే, మధురా నగర ప్రజలు మాత్రం "ఈ పరదేశి మూడు సంవత్సరాల పాటు మనల్ని మోసం చేశాడు (ఇంతటి పాపికి ముక్తి ఎలా లభించింది అని)" అని ఆశ్చర్యంతో మాట్లాడుకున్నారు.

విశేషాలు:

• భగవంతుని కరుణ ఎంతటి పాపినైనా క్షమిస్తుందని పురజనులు గ్రహించలేకపోయారు.
• శివదర్శన భాగ్యం అతడిని సామాన్య మానవుడి నుండి 'గణము'గా మార్చింది.

---

శ్లోకము 61

అనుస్మరన్ స్వం చరితం విసిష్మియే స నీయమానః ప్రమథైః శివాంతికమ్ | విమృష్టమర్మా తు శివే వ్యవేశయత్ తతస్త్రివర్షార్చనయాధమర్ణతామ్ || 61 ||

తాత్పర్యము: ప్రమథ గణాలతో కలిసి శివుని వద్దకు వెళ్తున్నప్పుడు, ఆ బ్రాహ్మణుడు తన పాత చరిత్రను గుర్తుచేసుకుని తానే ఆశ్చర్యపోయాడు. తాను చేసిన ఘోర పాపాలకు, కేవలం మూడేళ్ల అర్చనతో శివుడు తనను అప్పు విముక్తుడిని చేసి ఇంతటి ఉన్నత స్థితిని కల్పించాడని ఆయన కరుణను తలచుకున్నాడు.

విశేషాలు:

• తన తప్పులను తెలుసుకోవడం మరియు భగవంతుని కృపకు కృతజ్ఞత కలిగి ఉండటం ఉత్తమ భక్తుని లక్షణం.
• శివార్చన అనేది పాప పీడను వదిలించే మందు వంటిదని భావం.

---

శ్లోకము 62

అథాంక ఇత్యస్త్రవిదాం పురోగమో గురుర్భటానాం ఖురలీషు విశ్రుతః | బహూన్ సమధ్యాపయదస్త్రసంహితాం ప్రయోగసంహారరహస్యకోవిదః || 62 ||

తాత్పర్యము: తర్వాత 'అంకుడు' అనే పేరు గల ఒక గొప్ప ఆయుధ విద్యా గురువు ఉండేవాడు. ఆయన యుద్ధ విద్యాలయాలలో (ఖురలీ) మిక్కిలి ప్రసిద్ధి చెందినవాడు. అస్త్రాలను ప్రయోగించడం, ఉపసంహరించడం వంటి రహస్యాలన్నీ తెలిసిన ఆయన, ఎంతోమంది శిష్యులకు అస్త్ర విద్యను బోధించాడు.

విశేషాలు:

• యుద్ధ విద్యల్లో అగ్రగణ్యుడైన గురువుగా అంకుడు వర్ణించబడ్డాడు.
• 'ఖురలీ' అనగా వ్యాయామశాల లేదా యుద్ధ శిక్షణాలయం.

---

శ్లోకము 63

బభూవ శిష్యేష్వమితేషు సిద్ధ ఇ- త్యభిఖ్యయా కశ్చన తస్య వల్లభః | తమస్త్రశస్త్రేషు విశిష్య పుత్రవద్ గురుర్వ్యనైషీదవిదన్ దురాశయమ్ || 63 ||

తాత్పర్యము: ఆయనకు ఉన్న అనేకమంది శిష్యులలో 'సిద్ధుడు' అనేవాడు గురువుకు అత్యంత ప్రియమైనవాడు. అతనిలోని దుష్టబుద్ధిని గ్రహించని గురువు, అతనిని తన సొంత కుమారుడిలా భావించి, అస్త్రశస్త్ర విద్యలలోని మెళకువలన్నీ నేర్పించి గొప్ప వీరునిగా తీర్చిదిద్దాడు.

విశేషాలు:

• గురువు నిష్కల్మషంగా విద్యను బోధించినా, శిష్యుడిలో దురుద్దేశం దాగి ఉంది.
• పుత్రవాత్సల్యంతో గురువు రహస్య విద్యలను కూడా అతనికి ధారపోశాడు.

---

శ్లోకము 64

స దుర్మతిః స్వం గురుమప్రకాశయన్ ప్రకాశయన్ స్వాం పటుతాం తదాహితామ్ | అపి స్వశిష్యా ఇతి శస్త్రకోవిదాన్ భటాన్ సతీర్థ్యాన్ ప్రలపంశ్చచార సః || 64 ||

తాత్పర్యము: దుర్బుద్ధి కలిగిన ఆ సిద్ధుడు, తన విద్యకు కారణమైన గురువు పేరును ఎక్కడా చెప్పకుండా, అంతా తన సొంత ప్రతిభేనని చాటుకునేవాడు. తనతో పాటు చదువుకున్న వారిని, ఇతర వీరులను కూడా తన శిష్యులే అని చెప్పుకుంటూ అహంకారంతో తిరగసాగాడు.

విశేషాలు:

• గురుద్రోహం మరియు అహంకారం సిద్ధుని పతనానికి నాంది అని ఇక్కడ సూచించబడింది.
• కృతఘ్నత అనేది విద్యావంతునికి ఉండకూడని లక్షణం.

---

శ్లోకము 65

కదాచిదంకస్య సదా సదాశివ- ప్రణామహేతోర్వసతః శివాలయే | ఉపేత్య గేహం యువతిం చ తత్ప్రియాం రహో జిఘృక్షన్ననయావధీరితః || 65 ||

తాత్పర్యము: ఒకనాడు గురువు అంకుడు శివాలయానికి వెళ్ళి స్వామి ధ్యానంలో ఉండగా, సిద్ధుడు గురువు ఇంటికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఒంటరిగా ఉన్న గురుపత్నిపై కన్నేసి, ఆమెను లొంగదీసుకోవాలని ప్రయత్నించాడు. కానీ ఆమె అతడిని తీవ్రంగా అసహ్యించుకుని తిరస్కరించింది.

విశేషాలు:

• సిద్ధుడు కేవలం విద్యా ద్రోహి మాత్రమే కాదు, నైతికంగా కూడా దిగజారినవాడు.
• గురుపత్ని మాతృసమానమని కూడా చూడని అతని కామం అతని వినాశనానికి దారితీసింది.

---

శ్లోకము 66

తమంకరూపం పరిగృహ్య జాతుచిద్ దురాశయం ద్వంద్వరణే నిబర్హితుమ్ | పురాద్ బహిః పశ్యతి పౌరమండలే కృపాణపాణిర్యుయుధేऽమునా హరః || 66 ||

తాత్పర్యము: ఆ దుర్మార్గుడైన సిద్ధుడిని అంతం చేయడానికి పరమశివుడు స్వయంగా అంకుడి (గురువు) రూపాన్ని ధరించాడు. పట్టణం వెలుపల పురజనులందరూ చూస్తుండగా, చేత కత్తి పట్టి సిద్ధుడిని యుద్ధానికి పిలిచి అతనితో పోరాడాడు.

విశేషాలు:

• శిష్యుడి అహంకారాన్ని, అకృత్యాలను అణచడానికి సాక్షాత్తు శివుడే రంగంలోకి దిగాడు.
• ధర్మ రక్షణ కోసం భగవంతుడు ధరించిన లీలా రూపమిది.

---

శ్లోకము 67

స వంచయన్ వేగమముష్య లీలయా కదాపి మర్మ స్వకమప్రదర్శయన్ | అపక్రమాభిక్రమసంప్లుతోత్పలుతై- ర్విచిత్రమీశో వ్యచరద్ రణాంగణే || 67 ||

తాత్పర్యము: పరమేశ్వరుడు రణాంగణంలో ఎంతో విచిత్రంగా సంచరించాడు. సిద్ధుని వేగాన్ని తన లీలతో తప్పిస్తూ, తన మర్మస్థానాలేవీ శత్రువుకు చిక్కకుండా చేస్తూ, ముందుకు వెనక్కు దూకుతూ అద్భుతమైన యుద్ధ విన్యాసాలను ప్రదర్శించాడు.

విశేషాలు:

• శివుడు ఆది గురువు కాబట్టి, యుద్ధ విద్యలోని నైపుణ్యం ఇక్కడ అద్భుతంగా వర్ణించబడింది.
• ఇది ఒక యుద్ధంలా కాకుండా శివుని లీలా నృత్యంలా సాగింది.

---

శ్లోకము 68

అవస్థితః స్థాణువదగ్రతో రిపో- ర్నిపాతయన్నిశ్చలమాయుధం క్షితౌ | అపి ప్రహారాంఛతశోऽస్య నిస్సృతా- నవంచయత్ కించిదివాంగకుంచనైః || 68 ||

తాత్పర్యము: శివుడు శత్రువు ముందు ఒక స్థాణువు (కదలని కొయ్య) వలె నిలబడి, సిద్ధుడు వేసే వందలాది దెబ్బలను కేవలం తన శరీరాన్ని కొద్దిగా వంచడం ద్వారా తప్పించుకున్నాడు. శత్రువు ఆయుధాలు నేలపాలయ్యేలా చేస్తూ ఆయన స్థిరంగా నిలబడ్డాడు.

విశేషాలు:

• 'స్థాణువు' అంటే శివుని పేరు మాత్రమే కాదు, ఆయన నిశ్చలత్వానికి అది నిదర్శనం.
• శత్రువు పరాక్రమం శివుని ముందు శూన్యమని ఇక్కడ తెలుస్తోంది.

---

శ్లోకము 69

హసన్నవజ్ఞామసృణైర్విలోచనై- రవేక్షమాణస్తృణవత్ తముద్భటమ్ | కిమప్యభిక్రమ్య చకార హుంకృతైః కృపాణముష్టిం శిథిలం స వైరిణః || 69 ||

తాత్పర్యము: శివుడు నవ్వుతూ, తన కళ్లతో అవజ్ఞగా (తక్కువగా) చూస్తూ, ఆ గొప్ప వీరుడైన సిద్ధుడిని ఒక గడ్డిపోచలా భావించాడు. ఆయన ఒక్కసారిగా ముందుకు వచ్చి చేసిన భయంకరమైన హుంకారానికి, సిద్ధుని చేతిలోని కత్తి పట్టు సడలిపోయింది.

విశేషాలు:

• భగవంతుని ఒక్క హుంకారం శత్రువుల బలాన్ని హరిస్తుంది.
• అహంకారి అయిన సిద్ధుడికి ఇది మొదటి పరాభవం.

---

శ్లోకము 70

ఉదస్యతీవాసిమధో నిపాతయ- త్యధో దధాతీవ నిహంతి మూర్ధని | ప్రమత్తవత్ తిష్ఠతి నాభిగమ్యతే పరేణ తస్యైవమవర్తతాహవః || 70 ||

తాత్పర్యము: శివుడు తన కత్తిని పైకి ఎత్తుతున్నట్లుగా అనిపిస్తూనే కిందకు దించుతున్నాడు, కిందకు దించుతున్నట్లు ఉంటూనే తలపై కొడుతున్నాడు. ఆయన ఏదో పరధ్యానంలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నా, శత్రువు మాత్రం ఆయనను సమీపించలేకపోతున్నాడు. ఆ విధంగా వారి యుద్ధం సాగింది.

విశేషాలు:

• శివుని యుద్ధ తంత్రం శత్రువును అయోమయానికి గురిచేసింది.
• ఇది మాయా యుద్ధంలా కనిపిస్తున్నా, అది పరమేశ్వరుని క్రీడ.

శ్లోకము 71

అసిం విధూన్వన్ భ్రమయన్నుదంచయన్ నిపాతయన్నిశ్చలమావహన్ పునః | కరోऽస్య దుర్యోధమనోభయంకరో నిమేషమప్యైక్షత నైకచేష్టితః || 71 ||

తాత్పర్యము: కత్తిని తిప్పుతూ, గుండ్రంగా తిప్పుతూ, పైకి ఎత్తుతూ, ఒక్కసారిగా కిందకు దించుతూ, మళ్ళీ నిశ్చలంగా ఉంచుతూ సాగుతున్న శివుని హస్తం శత్రువులకు భయం కలిగించేలా ఉంది. ఆ చేతి కదలికలు ఎంత వేగంగా ఉన్నాయంటే, ఒక నిమిషం కూడా అది ఒకే రకమైన స్థితిలో ఉన్నట్లు కనిపించలేదు.

విశేషాలు:

• శివుని యుద్ధ కౌశలం అత్యంత వేగవంతమైనదని వర్ణన.
• శత్రువుకు ఆయన కదలికలు అంతుచిక్కకుండా ఉన్నాయి.

---

శ్లోకము 72

అవిక్షతః క్వాప్యసిధేనుధారయా విభిద్య తస్యోదరమాహరన్ శిరః | ప్రకాశయన్నంకజయం దిశాం ముఖే తిరోదధే తద్వపురిందుశేఖరః || 72 ||

తాత్పర్యము: చంద్రశేఖరుడైన శివుడు తన కత్తితో ఎక్కడా గాయం కాకుండానే, అత్యంత నేర్పుగా ఆ సిద్ధుని ఉదరాన్ని చీల్చి, శిరస్సును ఖండించాడు. 'అంకుడికి విజయం కలిగింది' అని లోకమంతా తెలిసేలా చేసి, శివుడు తన అంకుడి రూపాన్ని వదిలి అదృశ్యమయ్యాడు.

విశేషాలు:

• గురుద్రోహికి లభించిన కఠిన శిక్ష ఇది.
• భక్తుడైన అంకుడి గౌరవాన్ని కాపాడటం కోసం శివుడు ఈ విజయాన్ని అతని పేరున నిలిపాడు.

---

శ్లోకము 73

అహో జిగాయాంక ఇతి ప్రశంసతాం తతో జనానామవకర్ణయన్ గిరః | విసిష్మియేऽంకః శివసన్నిధౌ వసన్- నబుద్ధతత్సంగరసంగథః స్వయమ్ || 73 ||

తాత్పర్యము: "ఆహా! అంకుడు విజయం సాధించాడు" అని ప్రజలు చెప్పుకుంటున్న మాటలు విన్న అంకుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. ఎందుకంటే ఆ సమయంలో ఆయన శివాలయంలో ధ్యానంలో ఉన్నాడు, అసలు బయట ఏం యుద్ధం జరిగిందో ఆయనకు తెలియదు.

విశేషాలు:

• భక్తుడు భగవంతుని ధ్యానంలో ఉండగా, భగవంతుడే భక్తుని బాధ్యతలను నిర్వహిస్తాడని దీని అర్థం.
• అంకుడి అమాయకత్వం, భక్తి ఇక్కడ వెల్లడవుతాయి.

---

శ్లోకము 74

విచిత్రమేతత్ కిల వృత్తమీశితుః ప్రవృత్తమంకే పరభక్తిశాలిని | ఇతి స్తువంతో మదురౌకసః శివా- దనన్యమైక్షంత తమస్త్రకోవిదమ్ || 74 ||

తాత్పర్యము: మధురా నగర ప్రజలు ఈ విచిత్రాన్ని చూసి, "ఇది పరమశివుని లీల. పరమ భక్తుడైన అంకుడి కోసం శివుడే ఈ పని చేశాడు" అని స్తుతించారు. ఆ సమయం నుండి ప్రజలు ఆ అస్త్ర విద్యా గురువును శివునితో సమానంగా చూడసాగారు.

విశేషాలు:

• భక్తుడికి, భగవంతుడికి మధ్య భేదం లేదని ప్రజలు గుర్తించారు.
• అంకుడి కీర్తి దశదిశలా వ్యాపించింది.

---

శ్లోకము 75

కిమేతదంకేన శివే నివేదితం కిమంతతో వేత్తి స తం వ్యతిక్రమమ్ | అహో దయాలుత్వమనంగహంతురి- త్యభూచ్చలానామపి నిశ్చలం మనః || 75 ||

తాత్పర్యము: "అంకుడు శివుడికి ఏమని మొరపెట్టుకున్నాడు? శివుడు స్వయంగా వచ్చి యుద్ధం చేసేలా ఏం జరిగింది?" అని జనులు ఆశ్చర్యపోయారు. మన్మథుని సంహరించిన శివుని దయను చూసి, చంచల మనస్సు కలిగిన వారు కూడా నిశ్చలమైన భక్తిని పొందారు.

విశేషాలు:

• భగవంతుని కరుణ చంచల స్వభావం గలవారిని కూడా భక్తులుగా మారుస్తుంది.
• శివుడు అడగకపోయినా భక్తుడి ఆపదను తొలగిస్తాడని నిరూపితమైంది.

---

శ్లోకము 76

తతః స కాలేన శశాంకశేఖరః సదారమేనం ప్రమథేష్వయోజయత్ | తరంతి నాద్యాపి తపోధనా ద్విజాః క ఈశ్వరాణామవధారయేన్మనః || 76 ||

తాత్పర్యము: తర్వాత కొంతకాలానికి శివుడు ఆ అంకుడిని, అతని భార్యను కూడా తన ప్రమథ గణాలలో చేర్చుకున్నాడు. ఎంతో కాలం తపస్సు చేసిన మునులు కూడా పొందలేని స్థితిని వీరు పొందారు. ఈశ్వరుని సంకల్పం ఎవరికి అర్థమవుతుంది?

విశేషాలు:

• భగవంతుని అనుగ్రహం కేవలం తపస్సు వల్లే కాదు, నిష్కల్మషమైన భక్తి వల్ల కూడా లభిస్తుంది.
• శివుని మనస్సును ఎవరూ ఊహించలేరని కవి భావం.

---

శ్లోకము 77

తదాది భూయశ్శివభక్తిగౌరవే విజృంభమాణే విషయే మహీభుజః | తథాగతాః కేऽప్యభిచర్య పన్నగం న్యయుంజతోద్దామవిషాగ్నిభీషణమ్ || 77 ||

తాత్పర్యము: ఆ రాజ్యంలో శివభక్తి మరింతగా పెరుగుతుండగా, అది సహించని కొందరు దుర్మార్గులు (జైనులు లేదా శత్రువులు) అభిచార హోమం చేసి, భయంకరమైన విషాగ్నిని చిమ్మే ఒక పెద్ద పామును సృష్టించి రాజ్యంపైకి పంపారు.

విశేషాలు:

• భక్తి పెరిగినప్పుడు దానిని అడ్డుకోవడానికి దుష్ట శక్తులు ప్రయత్నిస్తాయని ఇక్కడ సూచించబడింది.
• ఆ పాము సామాన్యమైనది కాదు, మంత్ర శక్తితో పుట్టినది.

---

శ్లోకము 78

తమద్రికూటప్రతిమం మహోరగం సమాపతంతం నృపతిర్విచారయన్ | పురాద్వినిర్గత్య పురాహితం స్మరన్ శరం శరాసే సమధత్త దారుణమ్ || 78 ||

తాత్పర్యము: పర్వత శిఖరం అంత పెద్దదిగా ఉన్న ఆ పాము నగరం మీదకు రావడం చూసి, రాజు పురం వెలుపలికి వచ్చాడు. త్రిపురాసుర సంహారకుడైన శివుడిని ధ్యానిస్తూ, తన వింటికి ఒక భయంకరమైన బాణాన్ని సంధించాడు.

విశేషాలు:

• రాజు తన శక్తిని శివుని స్మరణతో జోడించి శత్రువును ఎదుర్కొన్నాడు.
• ఆ పాము యొక్క భీకర రూపం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకము 79

మహేశభూషాన్వయయోగశంకితః క్షణం వినిశ్చత్య స మాయికం తతః | అతాడయత్ పన్నగపాశమాశుగైః స చావమత్ తద్వ్యథయా విషానలమ్ || 79 ||

తాత్పర్యము: పాము శివుడికి అలంకారం కదా, దానిని చంపవచ్చా అని రాజు క్షణం సందేహించాడు. కానీ ఇది మాయతో పుట్టిన పాము అని నిశ్చయించుకుని, బాణాలతో దానిని కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు తాళలేక ఆ పాము విషాగ్నిని గక్కుతూ పడిపోయింది.

విశేషాలు:

• భక్తుడికి శివ సంబంధమైన దేనినైనా బాధించడం ఇష్టం ఉండదు.
• ఇది కృత్రిమమైన పాము అని గ్రహించిన తర్వాతే రాజు దానిని సంహరించాడు.

---

శ్లోకము 80

హాలాహలేనేవ పురా వినిర్యతా విషేణ తేన జ్వలతాభితాపితాః | జనాః క్షితీశేన సమం సమాయయుః శరణ్యమీశం శరణం సమాకులాః || 80 ||

తాత్పర్యము: ఆ పాము గక్కిన విషం పూర్వం పుట్టిన హాలాహలం వలె మండుతూ ప్రజలను వేధించసాగింది. భయపడిన ప్రజలందరూ రాజుతో కలిసి, అందరికీ శరణ్యుడైన పరమశివుడిని వేడుకున్నారు.

విశేషాలు:

• ఆపద వచ్చినప్పుడు అందరూ భగవంతుడిని ఆశ్రయించడమే ఏకైక మార్గం.
• ఈ విషం వల్ల కలిగిన తాపం హాలాహలంతో పోల్చబడింది.

---

శ్లోకము 81

కృతస్మితొ నీపవనేశ్వరస్తతః కియత్తదస్తీతి గిరా ప్రహర్షయన్ | ఉపేత్య లింగాదురగాంతికం గతః సమంతతః ప్రైక్షత శాంతయా దృశా || 81 ||

తాత్పర్యము: అప్పుడు కదంబవనానికి (మధుర) నాథుడైన శివుడు చిరునవ్వు నవ్వి, "ఇదొక లెక్కా!" అన్నట్లుగా ప్రజలను ఓదార్చాడు. లింగం నుండి వెలువడి, ఆ పాము వద్దకు వెళ్లి తన ప్రశాంతమైన చూపుతో దానిని చూశాడు.

విశేషాలు:

• శివుని ఒక్క శాంత వీక్షణమే భయంకరమైన విషాన్ని అణచివేస్తుంది.
• భక్తుల భయాన్ని పోగొట్టడం ఆయన సహజ గుణం.

---

శ్లోకము 82

తతః పురైవోన్మథితే ఫణాధరే ధరాధరత్వమ్ ప్రతిపద్య తస్థుషి | విషాగ్నితప్తాన్ మనుజాన్ ద్రుమానపి వ్యధత్త దేవః కరుణామృతాప్లుతాన్ || 82 ||

తాత్పర్యము: ఆ పాము చనిపోయి ఒక పెద్ద కొండగా మారిపోయింది (దీనినే నాగమలై అంటారు). విషాగ్ని వల్ల కాలిపోయిన మనుషులను, చెట్లను పరమశివుడు తన కరుణ అనే అమృతంతో తడిపి, వారికి మళ్ళీ జీవం పోసి రక్షించాడు.

విశేషాలు:

• శివుని అనుగ్రహం మరణించిన వారిని కూడా బ్రతికించగలదు.
• ఈ కథతో పదహారవ సర్గలోని శివలీలలు సంపూర్ణమయ్యాయి.

శ్లోకము 83

తథా గతే భోగిని గాం సుదుర్జయమ్ తథాగతాః కాంచిదథాభిచారికీమ్ | అకల్పయంజేతుమిమాం సమాదిశద్ దయానిధిర్వాహవృషం వృషధ్వజః || 83 ||

తాత్పర్యము: ఆ భయంకరమైన పాము (భోగి) చనిపోయిన తర్వాత, బౌద్ధులు/జైనులు (తథాగతులు) ఎదురించడానికి వీలులేని ఒక మాయా ఆవును (అభిచారిక గోవును) సృష్టించి పంపారు. అప్పుడు దయానిధి అయిన పరమశివుడు దానిని జయించమని తన వాహనమైన నందిని (వృషభాన్ని) ఆదేశించాడు.

విశేషాలు:

• శత్రువులు ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా మాయా శక్తులను ప్రయోగిస్తున్నారు.
• ఆవును చంపడం ధర్మం కాదు కాబట్టి, దానిని ఎదుర్కోవడానికి శివుడు తన వృషభాన్ని పంపాడు.

---

శ్లోకము 84

స తుంగశృంగవ్యతిషంగనిర్దలద్- ఘనాఘనస్రస్తఘనాంబువృష్టిభిః | ఖురక్షతక్షోణిరజః శమం నయన్ మహావృషః ప్రాస్థిత తజ్జిగీషయా || 84 ||

తాత్పర్యము: ఆ మహావృషభం (నంది) బయలుదేరినప్పుడు దాని ఎత్తైన కొమ్ములు ఆకాశంలోని మేఘాలను తాకాయి. దానివల్ల మేఘాలు చిట్లి వర్షం కురిసింది. ఆ వర్షం నంది గిట్టల వల్ల లేచిన భూమి దుమ్మును అణచివేసింది. అలా ఆ మాయా గోవును జయించడానికి నంది బయలుదేరింది.

విశేషాలు:

• నంది యొక్క బృహత్ రూపాన్ని ఇక్కడ కవి అద్భుతంగా వర్ణించారు.
• మేఘాలను సైతం తాకగలిగేంత ఎత్తులో నంది ఉన్నట్లు వర్ణన.

---

శ్లోకము 85

పదైః స యద్ ధ్యానతపొధ్వరాంహతి- ప్రభేదభిన్నైర్విదదార మేదినీమ్ | రజొభిరుద్ధూలితసర్వవిగ్రహా బభూవురేతత్ప్రభవైర్మహర్షయః || 85 ||

తాత్పర్యము: నంది తన పాదాలతో భూమిని తొక్కుతుంటే, ఆ పాదముద్రల నుండి పుట్టిన ధూళి వల్ల మహర్షుల శరీరాలన్నీ విభూతితో నిండినట్లుగా తెల్లగా అయిపోయాయి. ధ్యానము, తపస్సు, యజ్ఞముల వంటి పవిత్ర శక్తులతో కూడిన ఆ నంది పాదాలు భూమిని చీల్చుకుంటూ వెళ్ళాయి.

విశేషాలు:

• నంది నడక కేవలం భౌతికమైనది కాదు, అది ఆధ్యాత్మిక శక్తితో కూడినది.
• ఆ ధూళి కూడా పవిత్రమైన విభూతిగా మహర్షులకు భాసించింది.

---

శ్లోకము 86

వృషస్తదుద్భూయ విషాణయోర్యుగం ప్రసహ్య తస్యా హృదయం బిభేద గోః | జరద్గవీనాం హృదయం వివిచ్యతే యదంతరాశ్చర్యగవాక్షవర్త్మనా || 86 ||

తాత్పర్యము: ఆ నంది తన రెండు కొమ్ములను ఎత్తి, ఆ మాయా గోవు హృదయాన్ని బలంగా చీల్చింది. ఆ ఆవు శరీరం మధ్యలో ఏర్పడిన రంధ్రం (గవాక్షం) ద్వారా లోపల ఉన్న వింతలన్నీ బయటపడ్డాయి.

విశేషాలు:

• మాయతో సృష్టించిన ఆవు కాబట్టి దాని అంతరంలో ఉన్న అరిష్టాలను నంది బయటపెట్టింది.
• నంది పరాక్రమం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకము 87

స తాం పతంతీమవనీధరాత్మనా సమీక్ష్య శైలః స్వయమప్యభూద్ వృషః | ఉదగ్రశృంగః పరముత్తరేణ యో విరాజతేऽద్యాపి వృషాచలాఖ్యయా || 87 ||

తాత్పర్యము: చనిపోయిన ఆ మాయా గోవు ఒక పర్వతంగా (పసుమలై) మారిపోయింది. దానిని చూసి శివుని వాహనమైన నంది కూడా ఒక పర్వత రూపం దాల్చింది. అదే మధురకు ఉత్తర దిశలో నేటికీ ఎత్తైన కొమ్ముల వంటి శిఖరాలతో 'వృషాచలం' (నందిమలై) అనే పేరుతో విరాజిల్లుతోంది.

విశేషాలు:

• మధుర చుట్టూ ఉన్న కొండల పుట్టుక వెనుక ఉన్న పురాణ గాథలు ఇక్కడ వివరించబడ్డాయి.
• పసుమలై మరియు వృషాచలం ఇప్పటికీ దర్శనీయమైనవి.

మాత్మనా' ఇతి ఖపుస్తకే పాఠః "

87వ శ్లోకంలో ఉన్న "అవనీధరాత్మనా" (పర్వత రూపముతో) అనే పదానికి బదులుగా, 'ఖ' అనే గుర్తు గల తాళపత్ర ప్రతిలో లేదా మూలప్రతిలో 'మాత్మనా' అనే పాఠాంతరం (మరో రకమైన పదం) కనిపిస్తోందని దీని అర్థం.

• ప్రాచీన గ్రంథాలను పరిష్కరించేటప్పుడు వివిధ ప్రతులలో చిన్న చిన్న అక్షర మార్పులు ఉంటాయి. వీటిని 'పాఠభేదాలు' అంటారు.
• ఇక్కడ 'ఆత్మనా' అనే పదం ఆ వస్తువు లేదా ప్రాణి యొక్క స్వభావాన్ని లేదా రూపాన్ని సూచిస్తుంది.
• 'ఖ' పుస్తకము అనేది పరిశోధకులు ఒక నిర్దిష్టమైన ప్రతికి ఇచ్చే సంకేత నామం.

 

---

శ్లోకము 88

తతః కుమారం కులభూషణాభిధం తపొభిరాసాద్య కులార్హవిక్రమమ్ | తదర్పితాశేషధురో ధరాపతిః పదం ప్రపేదే పరమైందుశేఖరమ్ || 88 ||

తాత్పర్యము: తర్వాత అనంతగుణ పాండ్యుడు తపస్సు చేసి, తన వంశానికి తగిన పరాక్రమం గల 'కులభూషణుడు' అనే కుమారుడిని పొందాడు. రాజ్యభారాన్నంతటినీ ఆ కుమారుడికి అప్పగించి, ఆ రాజు పరమశివుని పదమైన కైలాసాన్ని పొందాడు.

విశేషాలు:

• పాండ్య రాజుల వంశపరంపరలో కులభూషణుడు ఒక గొప్ప రాజు.
• తన కర్తవ్యాన్ని పూర్తి చేసిన తండ్రి శివసాయుజ్యాన్ని పొందాడు.

---

శ్లోకము 89

గాంభీర్యేణ నిషంగతాం విశిఖతాం ధర్మగుహాం నిగ్రహా- దుచ్ఛ్రాయేణ శరాసతాం కటకతాముచ్చావచైర్వాఙ్ముఖైః | విశ్వేషామనురంజనైరనుపమైరుత్తంసతామప్యసౌ బిభ్రాణః కులభూషణః కులపతిం దేవః సిషేవే శివమ్ || 89 ||

తాత్పర్యము: తన గంభీరతతో సముద్రాన్ని, శత్రు నిగ్రహంతో అస్త్రశస్త్రాలను, ఉన్నత వ్యక్తిత్వంతో పర్వతాలను పోలి ఉన్న కులభూషణుడు, లోకరంజకమైన తన పాలనతో ప్రజలను మెప్పించాడు. ఆ కులభూషణుడు తన వంశ దైవమైన పరమశివుడిని నిరంతరం సేవిస్తూ రాజ్యాన్ని పాలించాడు.

విశేషాలు:

• రాజు యొక్క బహుముఖ ప్రజ్ఞను వివిధ ఉపమానాలతో కవి వర్ణించారు.
• శివభక్తియే పాండ్య రాజుల విజయ రహస్యమని ఈ సర్గ ముగింపులో స్పష్టమవుతోంది.

---

మహాకవి శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితుని శివలీలార్ణవమునందు పదహారవ సర్గ సమాప్తము.