.png)
నీలకంఠ దీక్షితుల విరచిత "శ్రీ శివలీలార్ణవము" లోని పదిహేడవ (17వ) సర్గ ప్రారంభ శ్లోకాల వివరణలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. ఈ సర్గలో శివుడు తన భక్తుడైన సేనాపతి కోసం గుర్రపు రౌతుగా, సైన్యాధిపతిగా వచ్చి చేసిన లీలలు వర్ణించబడ్డాయి.
శ్లోకము 1
కులభూషణస్తదను భూమిపతిః
కులదైవతస్య మధురాధిపతేః |
చరణం సదా పరిచరన్నశిష-
చ్చతురర్ణవీవలయితామవనిమ్ || 1 ||
తాత్పర్యము:
అనంతగుణ పాండ్యుని తర్వాత 'కులభూషణుడు' రాజయ్యాడు. ఆయన తన కులదైవమైన మధురాధిపతి (సుందరేశ్వరుని) పాదపద్మాలను నిరంతరం సేవిస్తూ, నాలుగు సముద్రాల వరకు విస్తరించిన భూమండలాన్ని పరిపాలించాడు.
విశేషాలు:
కులభూషణుడు తన తండ్రి వలెనే పరమ శివభక్తుడు.
రాజ్యపాలనను భగవత్ సేవగా భావించిన ధర్మ ప్రభువు.
శ్లోకము 2
అజనిష్ట సుందర ఇతి ప్రథితో
నృపతేరముష్య పృతనాధిపతిః |
అతనిష్ట భక్తిమయమష్టవిధామపి
సుందరేశపదపంకజయోః || 2 ||
తాత్పర్యము:
ఆ రాజుకు 'సుందరుడు' అనే పేరు గల ప్రసిద్ధుడైన సేనాధిపతి (చమూపతి) ఉండేవాడు. ఆయన సుందరేశ్వరుని పాదాల యందు అష్టవిధ భక్తులను (శ్రవణం, కీర్తనం మొదలైనవి) కలిగి ఉన్న పరమ భాగవతోత్తముడు.
విశేషాలు:
సేనాధిపతి పేరు కూడా దైవనామమే కావడం విశేషం.
అధికారంలో ఉన్నా ఆయన హృదయం నిరంతరం శివార్చనలోనే ఉండేది.
శ్లోకము 3
అభిషేణనాయ కృతసన్నహనే
శబరేశ్వరే బలినీ చేదిపతౌ |
భటసంగ్రహాయ స బహు ద్రవిణం
ప్రదదౌ చమూపతివశే నృపతిః || 3 ||
తాత్పర్యము:
బలవంతుడైన చేది దేశపు రాజు, కిరాత సైన్యంతో మధురపై యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఆ శత్రువును ఎదుర్కోవడానికి కొత్త సైన్యాన్ని సమీకరించమని, రాజు తన సేనాధిపతి అయిన సుందరునికి పెద్ద మొత్తంలో ధనాన్ని ఇచ్చాడు.
విశేషాలు:
యుద్ధ సమయాల్లో సైనిక సమీకరణ కోసం రాజులు ధనాన్ని కేటాయించడం పరిపాటి.
ఇక్కడ సేనాధిపతిపై రాజుకు ఉన్న నమ్మకం కనిపిస్తుంది.
శ్లోకము 4
స శివే నివేద్య శబరేన్ద్రజయే
ప్రతిభూర్భవానవనిభర్తురితి |
అవిచింత్య కించిదపి పర్యచర-
ద్ద్రవిణైస్తు తైర్ద్రవిణనాథసఖమ్ || 4 ||
తాత్పర్యము:
ఆ సేనాధిపతి ఆ ధనాన్ని తీసుకుని శివుని వద్దకు వెళ్లి.. "స్వామీ! రాజుగారి విజయాపజయాలకు నీవే పూచీ (ప్రతిభూః)" అని నివేదించాడు. ఏమాత్రం వెనుకాడకుండా, యుద్ధం కోసం ఇచ్చిన ఆ ధనమంతటినీ శివభక్తుల సేవకు, శివాలయ కైంకర్యాలకు ఖర్చు చేశాడు.
విశేషాలు:
ధనాన్ని సైన్యం కోసం కాకుండా 'ద్రవిణనాథసఖుడైన' (కుబేర మిత్రుడైన) శివుని కోసం వాడటం ఆయన అచంచల భక్తికి నిదర్శనం.
రాజు ఇచ్చిన పని కంటే దైవ కార్యమే ఆయనకు ముఖ్యం అనిపించింది.
శ్లోకము 5
అతినూత్నమాతనుత ధామ విభోః
స సుధార్పణస్ఫుటితసంఘటనైః |
రథమూర్జితం క్షితిరథస్య హయాన్
కరిణశ్చ కాంచనమయానకరోత్ || 5 ||
తాత్పర్యము:
ఆ ధనంతో ఆయన శివాలయాన్ని అత్యంత నూతనంగా తీర్చిదిద్దాడు. పాతబడిన గోడలకు సున్నం వేయించి బాగు చేయించాడు. పరమశివుని కోసం బంగారు రథాన్ని, బంగారు గుర్రాలను, ఏనుగులను చేయించి సమర్పించాడు.
విశేషాలు:
శివునికి చేసే షోడశోపచారాలలో వాహన సమర్పణ కూడా ఒకటి.
సేనాపతి తన భక్తిని ఆలయ అభివృద్ధి ద్వారా చాటుకున్నాడు.
శ్లోకము 6
బలమానయేయమితి మన్త్రివరాన్
బహుధా తు సోऽతిసమధత్త గిరా |
కులభూషణాయ పరిపృష్టవతే
కథయాంబభూవ పృతనాం మిలితామ్ || 6 ||
తాత్పర్యము:
"సైన్యం ఎక్కడ?" అని మంత్రులు అడిగినప్పుడు.. "త్వరలోనే వస్తుంది" అని ఆయన కాలయాపన చేశాడు. రాజు అడిగినప్పుడు మాత్రం, "సైన్యం అంతా సిద్ధమైంది, త్వరలోనే వచ్చి చేరుతుంది" అని ధైర్యంగా చెప్పాడు.
విశేషాలు:
రాజును మోసం చేయాలనే ఉద్దేశం ఆయనకు లేదు, శివుడు ఎలాగూ రక్షిస్తాడనే నమ్మకం ఆయనది.
భక్తుని రక్షించవలసిన బాధ్యత ఇప్పుడు శివునిపై పడింది.
శ్లోకము 7
సచివోదితశ్రవణజాతరుషం
నృపమింగితైస్సమవబుద్ధ్య తతః |
బహిరానినాయ స మహీరమణం
బలదర్శనాయ సహ తైః పిశునైః || 7 ||
తాత్పర్యము:
మంత్రులు ఆ సేనాపతిపై లేనిపోని చాడీలు చెప్పగా రాజుకు కోపం వచ్చింది. అది గమనించిన సేనాపతి, రాజును మరియు ఆ చాడీలు చెప్పే వారిని సైన్యాన్ని చూడటానికి నగరం వెలుపలికి రమ్మని కోరాడు.
విశేషాలు:
'పిశునైః' అనగా దుర్మార్గులు లేదా చాడీలు చెప్పేవారు అని అర్థం.
నిజమైన భక్తుడు ఎప్పుడూ నిందలకు భయపడడు.
శ్లోకము 8
సమయే శశాంకశకలాభరణః
సహితో గణైర్మనుజరూపధరైః |
స్వయమాజగామ పృత నారజసా
స్థగయన్ దిశశ్చ విదిశశ్చ పురః || 8 ||
తాత్పర్యము:
సరిగ్గా అదే సమయంలో, చంద్రశేఖరుడైన పరమశివుడు స్వయంగా మానవ రూపం ధరించిన తన ప్రమథ గణాలతో కలిసి వచ్చాడు. ఆ సైన్యం వస్తుంటే లేచిన ధూళి దిక్కులన్నింటినీ కప్పేసింది.
విశేషాలు:
భక్తుని మాట నిలబెట్టడానికి దేవుడే సైన్యాధిపతిగా మారాడు.
శివుడు ఇక్కడ 'సేనాపతి' పాత్రను అద్భుతంగా పోషించాడు.
శ్లోకము 9
రథవాజిసింధురపదాతిభిదా-
ప్రవిభక్తమప్యుపసమేత్య మిథః |
చలితం బలం నృపతినా దదృశే
చతురమ్బురాశిసమవాయ ఇవ || 9 ||
తాత్పర్యము:
రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, కాల్బలం అని నాలుగు రకాలుగా విడిపోయి ఉన్నా.. ఆ సైన్యం వస్తుంటే నాలుగు సముద్రాలు ఏకమై ఉప్పెనలా వస్తున్నట్లుగా రాజుకు కనిపించింది.
విశేషాలు:
శివుని సైన్యం యొక్క వైభవాన్ని సముద్రంతో పోల్చారు.
ఇది సామాన్య సైన్యం కాదు, దివ్య సైన్యం.
శ్లోకము 10
అసిచర్మచాపశరకుంతగదా-
పరిఘత్రిశూలనలికాదికరామ్ |
అతిభీషణాకృతిమదృష్టచరీం
పరిపశ్యతి స్మ స పదాతిచమూమ్ || 10 ||
తాత్పర్యము:
కత్తులు, కేడెములు, విల్లు-బాణాలు, గదలు, త్రిశూలాలు వంటి ఆయుధాలను ధరించి ఉన్న ఆ సైన్యం ఎంతో భయంకరంగా ఉంది. ముందెన్నడూ చూడని అద్భుతమైన పదాతి దళాన్ని (కాల్బలాన్ని) రాజు ఆశ్చర్యంగా చూశాడు.
విశేషాలు:
శివగణాలే సైనికులుగా మారారు కాబట్టి వారు తేజస్సుతో, వీరత్వంతో వెలిగిపోతున్నారు.
భక్తుని కోసం పరమశివుడు చేసిన ఈ లీలతో రాజ్యంలో ధర్మం నిలబడింది.
శ్లోకము 11
ప్రలయాంతఘోరపవనాభిహతప్రచలద్ధరాధరకులప్రతిమమ్ | ప్రసమీక్ష్య తం మదగజప్రకరం పరిదుద్రువుర్నరపతేః కరిణః || 11 ||
తాత్పర్యము: ప్రళయకాలంలో వీచే భయంకరమైన గాలులకు కదిలిపోయే పర్వతాల వలె ఉన్న శివగణాల ఏనుగులను చూసి, పాండ్య రాజుగారి ఏనుగులు భయంతో దిక్కులు పట్టి పారిపోయాయి.
శ్లోకము 12
కరభోష్ట్రపుంగవకరీంద్రధృతైర్వివిధాయుధోపకరణైశ్చ రథైః | వివిధధ్వజైర్భువి విభోశ్చలితా రథికాః శిలాదతనయప్రముఖాః || 12 ||
తాత్పర్యము: ఒంటెలు, ఎద్దులు, ఏనుగులు లాగుతున్న రథాలపై రకరకాల ఆయుధాలను, జెండాలను ధరించి నందీశ్వరుడు (శిలాద తనయుడు) మొదలైన శివగణ ప్రముకులు రథికులుగా యుద్ధానికి బయలుదేరారు.
శ్లోకము 13
కురువిందకజ్జలకుసుంభనిశాశరకాండవాసవశరాసరుచః | మసృణోన్నతాంసలమహాహనవస్తురగాః ప్రచేలురథ తస్య పురః || 13 ||
తాత్పర్యము: పద్మరాగమణులు, కాటుక, కుసుంభ పువ్వులు, పసుపు, రెల్లు గడ్డి మరియు ఇంద్రధనుస్సు వంటి వివిధ రంగులు కలిగి, బలిష్టమైన భుజాలు, దవడలు గల అద్భుతమైన గుర్రాలు ఆ సైన్యానికి ముందు నడుస్తున్నాయి.
శ్లోకము 14
సురవాహినీ లహరి శుభ్రపటీ పరివీతమౌలిరసిచర్మధరః | పరినర్తయంస్తురగమిందుధరో నిరగాదనాదిరపి సాదివపుః || 14 ||
తాత్పర్యము: ఆకాశగంగా తరంగాల వలె తెల్లని వస్త్రాన్ని తలపాగాగా చుట్టుకుని, కత్తి, కేడెము ధరించి, చంద్రశేఖరుడైన ఆ ఆదిదేవుడు (శివుడు) స్వయంగా ఒక గుర్రపు రౌతు (సాది) రూపంలో గుర్రాన్ని నర్తింపజేస్తూ బయటకు వచ్చాడు.
శ్లోకము 15
అసకృద్విరించముఖమందురికాకుతుకాదివోత్పతితుమభ్రపథే | త్వరమాణమాగమతురంగవరం శమయన్ నిగాలకరఘట్టనయా || 15 ||
తాత్పర్యము: బ్రహ్మదేవుని ముఖమనే గుర్రపుశాల నుండి తప్పించుకుని ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోవాలని తహతహలాడుతున్న 'వేదాలనే' గుర్రాన్ని, శివుడు తన చేతితో కళ్లెమును అదిమి పట్టి నియంత్రించాడు.
శ్లోకము 16
హయముత్పతంతమిషువద్రభసాదవరుధ్య సవ్యం మపసవ్యమపి | భ్రమయన్నయత్నలవమూరుయుగద్రఢిమైకదేశహతదుర్వినయమ్ || 16 ||
తాత్పర్యము: బాణంలా దూసుకుపోతున్న ఆ గుర్రాన్ని తన తొడల బలంతో అదిమి పట్టి, ఎడమకు, కుడికి ఎంతో సునాయాసంగా తిప్పుతూ, ఆ గుర్రం యొక్క పొగరును శివుడు అణచివేశాడు.
" 'త్ప్రసభా' ఇతి ఖపుస్తకే పాఠః "
16వ శ్లోకంలో ఉన్న "రభసాత్" (వేగముగా) అనే పదానికి బదులుగా, 'ఖ' అనే గుర్తు గల తాళపత్ర ప్రతిలో లేదా మూలప్రతిలో "ప్రసభా" (బలవంతముగా/తీవ్రముగా) అనే పాఠాంతరం (మరో రకమైన పదం) కనిపిస్తోంది.
విశేషాలు:
రభసాత్ (రభస): అంటే వేగము లేదా త్వరితగతిన అని అర్థం. గుర్రం వేగంగా దూసుకుపోతుంటే శివుడు అడ్డుకున్నాడని ఈ పదం సూచిస్తుంది.
ప్రసభా (ప్రసభమ్): అంటే బలాత్కారముగా లేదా పట్టుదలగా అని అర్థం. శివుడు ఆ గుర్రాన్ని అత్యంత బలంతో నియంత్రించాడని ఈ పాఠాంతరం వల్ల అర్థమవుతుంది.
సంస్కృత కావ్యాలలో ఇటువంటి పాఠభేదాలు కవి యొక్క భావ తీవ్రతను లేదా ఆ కాలపు భాషా ప్రయోగాలను అర్థం చేసుకోవడానికి పరిశోధకులకు ఉపయోగపడతాయి.
విశేష వివరణ
వాక్యము: " 'త్ప్రసభా' ఇతి ఖపుస్తకే పాఠః "
తాత్పర్యము: 16వ శ్లోకంలో ఉన్న "రభసాత్" (వేగముగా) అనే పదానికి బదులుగా, 'ఖ' అనే గుర్తు గల తాళపత్ర ప్రతిలో లేదా మూలప్రతిలో "ప్రసభా" (బలవంతముగా/తీవ్రముగా) అనే పాఠాంతరం (మరో రకమైన పదం) కనిపిస్తోందని దీని అర్థం.
విశేషాలు:
రభసాత్ (రభస): అంటే వేగము లేదా త్వరితగతిన అని అర్థం. గుర్రం వేగంగా దూసుకుపోతుంటే శివుడు అడ్డుకున్నాడని ఈ పదం సూచిస్తుంది.
ప్రసభా (ప్రసభమ్): అంటే బలాత్కారముగా లేదా పట్టుదలగా అని అర్థం. శివుడు ఆ గుర్రాన్ని అత్యంత బలంతో నియంత్రించాడని ఈ పాఠాంతరం వల్ల అర్థమవుతుంది.
సంస్కృత కావ్యాలలో ఇటువంటి పాఠభేదాలు కవి యొక్క భావ తీవ్రతను లేదా ఆ కాలపు భాషా ప్రయోగాలను అర్థం చేసుకోవడానికి పరిశోధకులకు ఉపయోగపడతాయి.
సందర్భం (శ్లోకం 16): గుర్రం బాణంలా దూసుకుపోతుంటే, శివుడు తన తొడల బలంతో దానిని అదిమి పట్టి, ఎంతో సునాయాసంగా దాని పొగరును అణచివేసిన ఘట్టంలో ఈ పదం వాడబడింది.
శ్లోకము 17
అభిగచ్ఛతి క్షితిభృతి స్వయమప్యభిగమ్య మూర్త ఇవ వీరరసః | అవధూయ స్వంగమవరుధ్య హయం ప్రణనామ తం ప్రణతమేష పురః || 17 ||
తాత్పర్యము: మూర్తీభవించిన వీరరసంలా ఉన్న ఆ శివుడు, రాజు తన దగ్గరకు రావడం చూసి గుర్రం దిగి, తన ఎదుట వినయంగా నిలబడిన ఆ రాజుకు బదులుగా నమస్కరించాడు.
శ్లోకము 18
అవితర్క్యవైభవమదృష్టచరం తమవేక్ష్య తామపి చమూం మహతీమ్ | తదుదారరూపహృతవాఙ్మనసః క్షణమాస్త పాండ్యనృపతిస్స్తిమితః || 18 ||
తాత్పర్యము: ముందెన్నడూ చూడని ఆ సైన్యాన్ని, ఊహకందని ఆ దివ్య పురుషుని (శివుని) వైభవాన్ని చూసి పాండ్య రాజు ఆశ్చర్యంతో నోట మాట రాక, మనస్సు లగ్నమై చిత్రపటంలా స్తంభించిపోయాడు.
శ్లోకము 19
వచనైరముం ప్రకటితప్రణయైర్వసనైర్విభూషణగణైశ్చ నృపః | పరితోషయన్ ప్రతిముహుః ప్రణమన్ పరిషస్వజే దృఢమభీక్ష్ణమపి || 19 ||
తాత్పర్యము: రాజు ఎంతో ప్రేమతో ఆ రౌతును (శివుని) పలకరించి, పట్టు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు బహుకరించి, మాటిమాటికీ నమస్కరిస్తూ ఆనందంతో గట్టిగా కౌగిలించుకున్నాడు.
శ్లోకము 20
మశకం విజేతుమనుచింతయతా మదసింధురోऽయముపలబ్ధ ఇతి | కథయన్ నృపశ్చరముఖాదశృణోన్మృగయాసు సింహనిహతం విమతమ్ || 20 ||
తాత్పర్యము: "ఒక దోమను చంపాలనుకుంటే, నాకు మదగజం తోడైనట్లు ఉంది నా పరిస్థితి" అని రాజు మురిసిపోతుండగా, వేగుల ద్వారా ఒక వార్త విన్నాడు—శత్రువైన చేది రాజు వేటలో సింహం చేతిలో చనిపోయాడని!
శ్లోకము 21
అథ పార్థివః ప్రముదితస్తమసావనుమన్యతే స్మ శిబిరాయ యదా | స తిరోదధే సతురగః సబలో గిరిశస్తదైవ ధురి భూమిభుజః || 21 ||
తాత్పర్యము: శత్రువు నశించాడని సంతోషించిన రాజు, ఆ సైన్యాధిపతిని (శివుని) విశ్రాంతి కోసం శిబిరానికి వెళ్లమని కోరగానే—ఆ గుర్రం, ఆ సైన్యం, ఆ పరమశివుడు అందరూ రాజు కళ్ల ముందే మాయమైపోయారు.
శ్లోకము 22
తదవేత్య కేలిషు కుతూహలినో మధురేశ్వరస్య మహిమాయమితి | పిశునాన్ నిగృహ్య పృతనాధిపతిం బహుమన్యతే స్మ బహుధా నృపతిః || 22 ||
తాత్పర్యము: అప్పుడు రాజుకు అర్థమైంది—ఇదంతా లీలావినోది అయిన మధురేశ్వరుని (సుందరేశ్వరుని) మహిమ అని. వెంటనే తనకు చాడీలు చెప్పిన దుర్మార్గులను శిక్షించి, తన సేనాధిపతిని (సుందరుని) ఎంతో గౌరవించి సన్మానించాడు.
శ్లోకము 23
నిఖిలం పురా నిజధనం గిరిశే వ్యయితం యథా కిల చమూపతినా | సకలం తథా వ్యయితుమేవ నృప- శ్చకమే తదాది మధురాధిపతౌ || 23 ||
తాత్పర్యము: పూర్వం తన సేనాధిపతి (సుందరుడు) తన వద్ద ఉన్న ధనమంతటినీ శివకైంకర్యం కోసం ఎలాగైతే ఖర్చు చేశాడో, అప్పటి నుండి కులభూషణ మహారాజు కూడా తన సంపదనంతటినీ మధురాధిపతి అయిన సుందరేశ్వరుని కోసమే వ్యయం చేయాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.
విశేషాలు:
ఉత్తమ భక్తుల ప్రవర్తన ఇతరులకు ప్రేరణాత్మకంగా ఉంటుంది.
సేనాపతి భక్తిని చూసి రాజులో కూడా వైరాగ్యం, భక్తి పెరిగాయి.
శ్లోకము 24
గజవాజిగోమహిషధాన్యధన- క్షితిభృత్యమిత్రసుతదారముఖమ్ | సకలం శివాయ న మమేతి వదన్ క్రతునారరాధ మహతాథ శివమ్ || 24 ||
తాత్పర్యము: ఏనుగులు, గుర్రాలు, ఆవులు, గేదెలు, ధాన్యం, ధనం, భూమి, సేవకులు, మిత్రులు, కుమారులు, భార్య—ఇవన్నీ "శివునివే తప్ప నావి కావు" (శివాయ న మమ) అని భావిస్తూ, ఆయన గొప్ప యజ్ఞాల ద్వారా పరమశివుడిని ఆరాధించాడు.
విశేషాలు:
ఇది 'సర్వ సమర్పణ' భావం.
'న మమ' (నాది కాదు) అనే మాట త్యాగానికి, అహంకార రాహిత్యానికి ప్రతీక.
శ్లోకము 25
అవలోక్య రిక్తమథ కోశగృహం నృపతేర్దయానిధిరనంగరిపుః | ధనమక్షయం వితరతి స్మ తథా స యథా న పారయతి తద్ వ్యయితుమ్ || 25 ||
తాత్పర్యము: సర్వస్వాన్ని దానం చేయడం వల్ల రాజుగారి ధనాగారం ఖాళీ అయిపోవడం చూసి, దయానిధి అయిన శివుడు అతనికి 'అక్షయమైన' (తరగని) ధనాన్ని ప్రసాదించాడు. ఆ సంపద ఎంతగా పెరిగిందంటే, రాజు ఎంత ఖర్చు చేసినా అది తగ్గడం లేదు.
విశేషాలు:
భగవంతుని కోసం ఇచ్చేది ఎప్పుడూ వృథా కాదు, అది అనంతంగా తిరిగి వస్తుంది.
శివుడు అక్షయ పాత్ర వలె రాజు కోశాగారాన్ని నింపాడు.
శ్లోకము 26
ధనమక్షయం ధనపతేర్దిశతో విగతా శివస్య నహి భిక్షుకతా | కులభూషణేऽద్య తు తదర్పయతః సదనం సువర్ణమణిచిత్రమభూత్ || 26 ||
తాత్పర్యము: కుబేరునికి (ధనపతికి) అక్షయ సంపదను ఇచ్చినప్పటికీ శివుని 'భిక్షుకత్వం' (భిక్షాటన చేసే అలవాటు) పోలేదు. కానీ నేడు కులభూషణ పాండ్యుని భక్తికి మెచ్చి ఆయన ప్రసాదించిన ధనం వల్ల రాజుగారి భవనం బంగారము, మణులతో విచిత్రమైన కాంతులతో వెలిగిపోతోంది.
విశేషాలు:
శివుడు స్వయంగా ఏమీ ఆశించడు (భిక్షుకుడు), కానీ తన భక్తులకు మాత్రం సకల ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదిస్తాడు.
శ్లోకము 27
అథ కన్యకాః కిల కులేషు విశామ- తిసుందరేణ వపుషా శతశః | అలభంత జన్మ మధురానగరే సమయేన శంకరకథానిరతాః || 27 ||
తాత్పర్యము: ఆ సమయంలో మధురా నగరంలోని వైశ్య కులాల్లో అత్యంత సౌందర్యవతులైన వందలాది మంది కన్యలు జన్మించారు. వారు సహజంగానే శంకర కథల యందు ఆసక్తి కలిగిన వారు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ ఒక కొత్త లీలకు పునాది పడుతోంది.
ఈ కన్యలు ఎవరో తదుపరి శ్లోకంలో తెలుస్తుంది.
శ్లోకము 28
పరపుంసి దారువనచారిణి యాః పరమం బబంధురభిలాషమిమాః | మునిసుభ్రువో హి పతిశాపవశా- దభజన్ విశాం పునరపత్యదశామ్ || 28 ||
తాత్పర్యము: పూర్వం దారువనంలో భిక్షాటవ మూర్తిగా తిరుగుతున్న పరమశివుని (పరపురుషుని) చూసి మోహించిన మునిపత్నులే, తమ భర్తల శాపం వల్ల ఇప్పుడు మధురలో వైశ్య కన్యలుగా జన్మించారు.
విశేషాలు:
దారువన వృత్తాంతం ప్రకారం, మునిపత్నులు శివుని రూపానికి ముగ్ధులవుతారు. దానికి ఆగ్రహించిన మునులు వారిని భూమిపై జన్మించమని శపిస్తారు.
వారి భక్తిని, కోరికను తీర్చడానికి శివుడు మధురను ఎంచుకున్నాడు.
శ్లోకము 29
అథ తాసు తత్ర కలితావతరే తరుణిమ్ని వైశ్యతనయాసు శనైః | మనసి స్మరస్మరజితౌ యుగపత్ సుహృదావివ ప్రవిశతః స్మ తదా || 29 ||
తాత్పర్యము: ఆ వైశ్య కన్యలు యవ్వనంలోకి అడుగుపెడుతున్నప్పుడు, వారి మనస్సులలో 'మన్మథుడు' మరియు 'మన్మథుని గెలిచిన శివుడు' ఇద్దరూ స్నేహితుల్లా ఒకేసారి ప్రవేశించారు.
విశేషాలు:
అంటే వారిలో ప్రాపంచికమైన యవ్వన వికారం (మన్మథుడు) మరియు దైవికమైన భక్తి (శివుడు) రెండూ పెనవేసుకున్నాయి.
ఇది వారు పొందబోయే దివ్య అనుభూతికి సూచన.
శ్లోకము 30
అథ వైశ్యవీథిషు వణిక్ తరుణో విమలామ్బరో వివిధభూషణభృత్ | అతిసున్దరో వలయవిక్రయిణా- మవలమ్బ్య రూపమచరద్ గిరిశః || 30 ||
తాత్పర్యము: అప్పుడు పరమశివుడు ఒక అందమైన యువ వైశ్యుని రూపం ధరించాడు. తెల్లని వస్త్రాలు ధరించి, రకరకాల ఆభరణాలు అలంకరించుకుని, గాజులు అమ్మే వానిలా (వలయ విక్రయి) వైశ్య వీధుల్లో సంచరించసాగాడు.
విశేషాలు:
దారువనంలో దిగంబరంగా భిక్షాటన చేసిన శివుడు, ఇప్పుడు మధురలో వైశ్య కన్యల కోసం అత్యంత సుందరుడైన వ్యాపారిగా వచ్చాడు.
భక్తుల కోరికను తీర్చడానికి భగవంతుడు ధరించే లీలా రూపమిది.
శ్లోకము 31
వితథేషు పుష్పవిశేఖేషు శివే వలయాయుధాని బహుధా కలయన్ | అయమాలి ! సంచరతి పంచశరో న మృషేతి తత్ర జగదుః సుదృశః || 31 ||
తాత్పర్యము: మహాశివుడు మన్మథుని పుష్పబాణాలను వ్యర్థం చేసినవాడు. కానీ ఇప్పుడు ఆయనే గాజులనే ఆయుధాలను ధరించి రావడం చూసి, అక్కడి కన్యలు తమ చెలికత్తెలతో ఇలా అన్నారు: "సఖీ! చూడు, మన్మథుడే ఈ రూపంలో తిరుగుతున్నాడు అనడంలో సందేహం లేదు!"
విశేషాలు:
శివుడు మన్మథ సంహారి (స్మరజిత్), కానీ భక్తుల కళ్ళకు ఆయన మన్మథుని కంటే సుందరుడిగా కనిపిస్తున్నాడు.
గాజులనే బాణాలుగా వేసి వారి మనస్సులను దోచుకుంటున్నాడని కవి చమత్కారం.
శ్లోకము 32
వణిజస్తతో వలయవిక్రయిణో భవతి స్మ వైశ్యసుదృశాం చ తదా | ఇతరేతరాశయచమత్కరణీ సరసా వచః ప్రతివచస్సరణిః || 32 ||
తాత్పర్యము: అప్పుడు గాజులు అమ్మే ఆ వణిజునికి (శివునికి) మరియు వైశ్య కన్యలకు మధ్య ఒకరి మనస్సును ఒకరు రంజింపజేసే విధంగా, సరసమైన మాటలు, ఎదురు సమాధానాలతో కూడిన సంభాషణ సాగింది.
విశేషాలు:
భక్తుడికి, భగవంతుడికి మధ్య ఉండే మధుర భక్తి (శృంగార భక్తి) ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.
ఆ సంభాషణ అంతా చమత్కారంతో నిండి ఉంది.
శ్లోకము 33
వితరన్తు పక్వమిహ తాలఫలం యది వాపి జంభలఫలం విపులమ్ | వలయానిమాన్ దధతు వామదృశః కనకేన కిం మమ గిరౌ వసతః || 33 ||
తాత్పర్యము: ఆ గాజుల వ్యాపారి (శివుడు) వారితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ సుందరీమణులారా! ఈ గాజులు ధరించండి. వీటికి బదులుగా నాకు బంగారం అక్కర్లేదు. నేను కొండ మీద (కైలాసం లేదా వెండికొండ) నివసించేవాడిని, నాకా బంగారంతో పనేముంది? నాకు పండిన తాటి పండ్లు లేదా పెద్ద నిమ్మపండ్లు (జంభల ఫలములు) ఇస్తే చాలు."
విశేషాలు:
చమత్కారం: శివుడు తన నివాసం కొండ (గిరి) అని నిజమే చెబుతున్నాడు, కానీ వారు అది ఏదో ఊరు అనుకుంటున్నారు.
భగవంతుడు భక్తుల నుండి కోరేది అర్పణను మాత్రమే, సంపదను కాదు.
జంభల ఫలం ): 'జంభల' అంటే నిమ్మకాయ (నింబూ) అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం దంతశఠ, జంభ, జంభీర, జంభల అనేవి నిమ్మకు పర్యాయపదాలు.
శ్లోకము 34
క్వ ను కాంచిదేశమపహాయ గతి- ర్మమ వః కదాచిదితి మత్సవిధే | అధరేద్యురుక్తమధునా తు కథం వసతిం నిజామభిదధాసి గిరౌ || 34 ||
తాత్పర్యము: దానికి ఆ కన్యలు ఇలా బదులిచ్చారు: "అయ్యా! నిన్ననే కదా నీవు నా దగ్గర ఉండి—'నేను కాంచీ దేశాన్ని వదిలి ఎక్కడికీ వెళ్లను' అని చెప్పావు. మరి ఇప్పుడేమో నీ నివాసం కొండ మీద అని చెబుతున్నావేంటి? నీ మాటల్లో ఈ మార్పు ఏమిటి?"
విశేషాలు:
వారు ఆయనను ఒక సాధారణ వ్యాపారిగా భావించి ఎగతాళి చేస్తున్నారు.
శివుడు ఏకకాలంలో అనేక రూపాలతో అనేక చోట్ల ఉండగలడని వారికి తెలియదు.
శ్లోకము 35
అతనుజ్వరాదభిహతోऽస్మి చిరాత్తృషితోऽస్మి కాపి యది బిమ్బఫలైః | తరుణీ భిషజ్యతి మమార్త్తిమిమాం పథికస్య మే భవతి సా శరణమ్ || 35 ||
తాత్పర్యము: ఆ గాజుల వ్యాపారి (శివుడు) వారితో ఇలా అన్నాడు: "చాలా కాలంగా నేను కామజ్వరంతో (అతనుజ్వరం) పీడింపబడుతున్నాను. దప్పికతో ఉన్నాను. ఎవరైనా తరుణి తన దొండపండు వంటి పెదవులనే (బింబఫలం) మందుతో నా బాధను నయం చేస్తే, ఆ బాటసారినైన నాకు ఆమెయే శరణు."
విశేషాలు:
శ్లేష: 'అతను' అంటే మన్మథుడు. శివుడు మన్మథుడిని కాల్చినవాడు, కానీ భక్తుల కోసం మన్మథ తాపానికి లోనైనట్లు నటిస్తున్నాడు.
భక్తులపై ఆయనకున్న అనురాగాన్ని ఇక్కడ శృంగార ధోరణిలో కవి వర్ణించారు.
శ్లోకము 36
ఉచితోపయోగవిరహాదఫలం వితరామి తావదిహ బిమ్బఫలమ్ | మదనాశ్రవస్య పరితశ్చరతో భవతః కథం భవతు విజ్వరతా || 36 ||
తాత్పర్యము: దానికి ఒక కన్య ఇలా బదులిచ్చింది: "అయ్యా! సరైన సమయంలో ఉపయోగించకపోతే దొండపండు (బింబఫలం) వ్యర్థం అవుతుంది, అందుకే నీకు ఇస్తున్నాను. కానీ, మన్మథుని ఆజ్ఞలను (మదనాశ్రవ) పాటిస్తూ ఇలా తిరుగుతున్న నీకు ఆ జ్వరం ఎలా తగ్గుతుంది?"
శ్లోకము 37
సుదృఢాస్తవైవ కరయోరుచితా ఇతి యే త్వయా సుఘటితా వలయాః | త్వయి నిర్గతే సపది తైర్గలితం వచనం కథం ను తవ విశ్వసిమః || 37 ||
తాత్పర్యము: "నీ చేతులకు ఇవి బాగా సరిపోతాయి, గట్టిగా ఉంటాయి అని చెబుతూ నీవు మాకు గాజులు వేశావు. కానీ నీవు ఇక్కడి నుండి వెళ్ళగానే ఆ గాజులు వాటంతట అవే జారిపోతున్నాయి. ఇక నీ మాటలను మేము ఎలా నమ్మాలి?" అని వారు చమత్కరించారు.
విశేషాలు:
భక్తి భావం: భగవంతుని స్పర్శ తగిలినప్పుడు భక్తులు పులకించిపోతారు. ఆ పులకరింత వల్ల (తనువు కృశించడం లేదా గగుర్పొడవడం) చేతులు సన్నబడి గాజులు జారిపోతున్నాయని కవి గూఢంగా చెబుతున్నారు.
శ్లోకము 38
వలయాన్ ప్రదాయ కరిదంతమయాన్ న మణిర్న కాంచనమయాచి మయా | అపి కాంచికార్థనమభూద్ విఫలం త్వయి మే ప్రతిశ్రుతమపీహ కథమ్ || 38 ||
తాత్పర్యము: వ్యాపారి (శివుడు) అన్నాడు: "మీకు గజదంతాలతో చేసిన గాజులు ఇచ్చాను. దానికి బదులుగా నేను మణులను గానీ, బంగారాన్ని గానీ అడగలేదు. కనీసం గంజి (కాంజికం) ఇస్తానని మాట ఇచ్చి కూడా ఎందుకు ఇవ్వడం లేదు?"
విశేషాలు:
శ్లేష: 'కాంచి' అంటే కాంచీపురం కూడా. కాంచీ క్షేత్రంలో తపస్సు చేసిన కామాక్షి దేవిని (పార్వతిని) కోరుకుంటున్నానని దీని నిగూఢార్థం. ఇక్కడ 'కాంచిక' అనే పదానికి గంజి అని, అలాగే కాంచీపుర నివాసిని (పార్వతి) అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి.
శ్లోకము 39
మమ దేహి విద్రుమమయాన్ వలయాన్ మమ దేహి విద్రుమమణిం ప్రథమమ్ | మమ దేహి దంతవలయాన్ విమలాంస్తవ తన్వి ! వేద్మి న హి దంతపదమ్ || 39 ||
తాత్పర్యము: కన్యలు ఒకరినొకరు తోసుకుంటూ.. "నాకు పగడాల గాజులు ఇవ్వు", "నాకు ముందుగా పగడపు మణి ఇవ్వు", "నాకు దంతపు గాజులు ఇవ్వు" అని అడుగుతుంటే, ఆయన నవ్వుతూ.. "ఓ సుందరీ! నీ దంతాల ముద్ర (దంతపదం) గురించి నాకు తెలియదు కానీ, ఈ దంతపు గాజుల గురించి తెలుసు" అని సరసం ఆడాడు.
శ్లోకము 40
ఇతి సల్లపన్ సరసమిందుధరో విచరన్ గృహేషు వివిధేషు విశామ్ | కరపల్లవవ్యతికిరేణ తదా సఫలీచకార జననం సుదృశామ్ || 40 ||
తాత్పర్యము: ఈ విధంగా ఆ చంద్రశేఖరుడు వైశ్యుల ఇళ్ళలో తిరుగుతూ, ఆ సుందరీమణులతో సరస సంభాషణలు చేస్తూ, తన చేతులతో వారి చేతులకు గాజులు వేశాడు. ఆ స్పర్శతో ఆ కన్యల జన్మ ధన్యమైంది.
విశేషాలు:
భగవంతుని సాన్నిధ్యం, స్పర్శ లభించడం పరమ సౌభాగ్యం. వైశ్య కన్యల రూపంలో ఉన్న మునిపత్నుల చిరకాల వాంఛ ఇలా నెరవేరింది.
శ్లోకము 41
అథ తా మునీన్ద్రేదయితా న చిరాత్ తనయోపలమ్భముదితాః శతశః | పరిమృష్టశాపకలుషాః ప్రమథైర్గిరిశో నినాయ కలధౌతగిరిమ్ || 41 ||
తాత్పర్యము: తర్వాతి కాలంలో ఆ మునిపత్నులు పుత్రులను పొంది (వంశాభివృద్ధి చేసి), తమ శాపం నుండి పూర్తిగా విముక్తులయ్యారు. వారి పాపాలన్నీ తొలగిపోగా, పరమశివుడు తన ప్రమథ గణాలతో కలిసి వారిని శాశ్వతమైన కైలాస పర్వతానికి (కలధౌతగిరి) తీసుకువెళ్ళాడు.
విశేషాలు:
దారువనంలో మొదలైన ఈ లీల మధురలో గాజుల వ్యాపారి వృత్తాంతంతో ముగిసి, ఆ భక్తులకు మోక్షం లభించింది.
శ్లోకము 42
స కదాచిదాస్త వటమూలతలే సనకాదిభిః శమధనైర్నియతైః | అణిమాదిసిద్ధికృతమద్రిసుతా- చరణార్చనోపనిషదం కథయన్ || 42 ||
తాత్పర్యము: పరమశివుడు ఒకానొక సమయంలో మర్రిచెట్టు నీడన (దక్షిణామూర్తిగా) కూర్చుని, జితేంద్రియులైన సనకసనందనాది మునులకు ఉపదేశం చేస్తున్నాడు. పార్వతీదేవి పాద పద్మాలను ఆరాధించడం వల్ల లభించే 'అణిమాది అష్టసిద్ధుల' రహస్యాలను, ఉపనిషత్ సారమైన పరమ జ్ఞానాన్ని వారికి వివరిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 43
ఉపదేశమేనమతిభక్తివశాదుపశృణ్వతాం శమవతాం సవిధి | అపి యక్షిణీరనవధానపరాః కుపితః శశాప కుసుమాస్త్రహరః || 43 ||
తాత్పర్యము: మునులు అత్యంత భక్తితో ఆ ఉపదేశాన్ని వింటున్న సమయంలో, అక్కడే ఉన్న కొందరు యక్షిణీలు ఏకాగ్రత లేకుండా (అనవధానపరాః), అల్లరి చేస్తూ శివుని మాటలను లక్ష్యం చేయలేదు. అది గమనించిన మన్మథ సంహారియైన శివుడు ఆగ్రహించి వారిని శపించాడు.
శ్లోకము 44
క్వచిదత్ర పాండ్యవిషయే విపినే విజనే తలే వటతరోర్మహతః | ఉపలత్వమేత్య వసతేతి తతః ప్రససాద తాభిరసకృత్ ప్రణతః || 44 ||
తాత్పర్యము: "మీరు పాండ్య దేశంలోని ఒక నిర్మానుష్యమైన అడవిలో, ఒక పెద్ద మర్రిచెట్టు కింద రాళ్ల రూపం (ఉపలత్వము) దాల్చి పడి ఉండండి" అని శివుడు శపించాడు. ఆ యక్షిణీలు పశ్చాత్తాపంతో మాటిమాటికీ ప్రార్థించగా, శివుడు శాంతించి వారికి శాప విముక్తిని కూడా ప్రసాదించాడు.
శ్లోకము 45
స సమాః సహస్రమతిలంఘ్య తతః పరిగృహ్య దేశికతనుం గిరిశః | అణిమాదిసిద్ధిమనుగృహ్య పుర్నయతి స్మ యక్షవనితాస్త్రిదివమ్ || 45 ||
తాత్పర్యము: వేల సంవత్సరాలు గడిచిన తర్వాత, పరమశివుడు స్వయంగా ఒక గురువు (దేశికుడు) రూపం ధరించి ఆ అడవికి వెళ్ళాడు. రాళ్లుగా పడి ఉన్న ఆ యక్షిణీలకు అణిమాది సిద్ధులను, జ్ఞానాన్ని అనుగ్రహించి, వారిని శాప విముక్తులను చేసి తిరిగి దేవలోకానికి (త్రిదివమ్) పంపాడు.
శ్లోకము 46
కులభూషణోऽపి ధరణీరమణః శఫరేక్షణాసహచరార్చనయా | అథ రాజపూర్వపదమింద్రమసౌ లభతే స్మ శిక్షితనయం తనయమ్ || 46 ||
తాత్పర్యము: మధురను పరిపాలిస్తున్న కులభూషణ మహారాజు కూడా మీనాక్షీ సుందరేశ్వరులను (శఫరేక్షణ-సహచర) నిరంతరం ఆరాధించి, సకల శాస్త్ర కోవిదుడైన తన కుమారుడికి (రాజరాజ పాండ్యునికి) రాజ్యభారాన్ని అప్పగించి, ఇంద్రునితో సమానమైన కీర్తిని, చివరకు శివసాయుజ్యాన్ని పొందాడు.
శ్లోకము 47
అపి రాజసింహ ఇతి కశ్చిదభూ- దనుజోऽస్య దుర్విషయలుప్తమతిః | సమనంతరం పితురయం సహజం సుతవద్ రరక్ష తమపి క్షితిపః || 47 ||
తాత్పర్యము: కులభూషణ మహారాజుకు 'రాజసింహుడు' అనే తమ్ముడు ఉన్నాడు. అతడు దురలవాట్లకు లోనై బుద్ధి కోల్పోయినవాడైనప్పటికీ, తండ్రి మరణానంతరం కులభూషణుడు తన తమ్ముడిని ఒక కుమారుడి వలె ఎంతో ప్రేమతో రక్షించి పోషించాడు.
శ్లోకము 48
సమయేऽత్ర చోలనృపతిః ప్రథితః కులశత్రురస్య కిల పాండ్యవిభోః | మధురేశదర్శనకుతూహలినా మనసాన్వతప్యత తపాంసి చరన్ || 48 ||
తాత్పర్యము: ఆ సమయంలో పాండ్య రాజులకు వంశపారంపర్య శత్రువైన చోళ మహారాజుకు ఒక కోరిక కలిగింది. మధురలోని సుందరేశ్వరుని దర్శించుకోవాలని ఆయన మనస్సు ఉవ్విళ్లూరింది. ఆ దైవ దర్శనం కోసం ఆయన ఎంతో తపన పడ్డాడు.
శ్లోకము 49
స్వప్నే కదాచిదథ చోలనృపం ప్రతిబోద్ధ్య గూఢముపయాతమిమమ్ | విఘటయ్య గోపురకవాటయుగం నిజమానినాయ నిశి ధామ శివః || 49 ||
తాత్పర్యము: ఒకనాటి రాత్రి పరమశివుడు చోళ రాజు స్వప్నంలో కనిపించి, రహస్యంగా మధురకు రమ్మని ఆదేశించాడు. రాజు రాగానే, రాత్రివేళ మూసి ఉన్న ఆలయ గోపుర ద్వారాలను శివుడే స్వయంగా తెరిచి, ఆ రాజును తన సన్నిధికి తీసుకువెళ్ళాడు.
శ్లోకము 50
స నిమజ్జ్య హేమనలినీసలిలే ప్రణిపత్య మీననయనాగిరిశౌ | తదనుగ్రహేణ నగరాచ్చ బహి- ర్నిరగాత్ తదైవ నిశి చోలనృపః || 50 ||
తాత్పర్యము: చోళ రాజు ఆలయంలోని పొట్రామరై (బంగారు తామరల కొలను) తీర్థంలో స్నానం చేసి, మీనాక్షీ సుందరేశ్వరులను భక్తితో సేవించాడు. స్వామి అనుగ్రహంతో అదే రాత్రి ఎవరికీ తెలియకుండా తిరిగి నగరం వెలుపలికి వెళ్ళిపోయాడు.
శ్లోకము 51
స పునశ్చ గోపురకవాటయుగం ఘటయంశ్శివో వృషభముద్రికయా | పరిచిహ్నయన్ మనసి పాండ్యవిభో- రతనిష్ట సంశయమభేద్యతరమ్ || 51 ||
తాత్పర్యము: చోళ రాజు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత, శివుడు తిరిగి ఆ గోపుర ద్వారాలను మూసివేసి, వాటిపై తన **'వృషభ ముద్ర'**ను (నంది గుర్తు) వేశాడు. మరుసటి రోజు ఉదయం ద్వారాలపై పాండ్య రాజు ముద్రకు బదులు వృషభ ముద్ర ఉండటం చూసి, రాజుకు పెద్ద సందేహం కలిగింది.
శ్లోకము 52
స పరేద్యురాప్తసచివైర్విమృశ- న్నపి కించిదధ్యవససౌ న యదా | నృపతిస్తదా నిఖిలమోహహరం శరణం యయౌ శశికలాభరణమ్ || 52 ||
తాత్పర్యము: మరుసటి రోజు రాజు తన మంత్రులతో కలిసి ఎంత ఆలోచించినా, ఆ ముద్ర ఎలా మారిందో అర్థం కాలేదు. చివరకు సకల భ్రమలను తొలగించే చంద్రశేఖరుడినే శరణు వేడాడు.
శ్లోకము 53
అపదానమేతదధిగత్య నృపః సకలం గిరా గగనసంభవయా | సఖితామియేష గుణగృహ్యతయా స తదైవ చోలధరణీపతినా || 53 ||
తాత్పర్యము: అప్పుడు ఆకాశవాణి ద్వారా జరిగిన వృత్తాంతమంతా రాజు తెలుసుకున్నాడు. తన శత్రువైన చోళ రాజు యందు శివునికి ఉన్న కరుణను, ఆ రాజు భక్తిని గ్రహించి, కులభూషణుడు శత్రుత్వాన్ని వదిలి చోళ రాజుతో స్నేహం చేయాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.
శ్లోకము 54
అథ రాజసింహనృపతిర్నృపతేరనుజో విగృహ్య కియదప్యపదే | ఉపయమ్య చోలనృపతేస్తనయామపి తేన సఖ్యమకరోత్ సుదృఢమ్ || 54 ||
తాత్పర్యము: కులభూషణ పాండ్యుని తమ్ముడైన రాజసింహుడు తన అన్నతో విభేదించి, అనవసరమైన కారణాలతో గొడవ పడ్డాడు. అతడు చోళ రాజు కుమార్తెను వివాహం చేసుకుని, తన అన్నకు శత్రువైన ఆ చోళ రాజుతో బలమైన స్నేహాన్ని (కూటమిని) ఏర్పరచుకున్నాడు.
విశేషాలు:
కులభూషణుడు తన తమ్ముడిని పుత్రుడిలా చూసుకున్నా (శ్లో 47), రాజసింహుడు మాత్రం ద్రోహచింతనతో శత్రుపక్షం చేరాడు.
శ్లోకము 55
అథ తౌ సమేత్య మధురానగరీమభిజగ్మతుర్బహుచమూసహితౌ | దదృశే నిదాఘసమయోऽపి తదా పరిశోషయన్ సలిలశబ్దమపి || 55 ||
తాత్పర్యము: అప్పుడు రాజసింహుడు మరియు చోళ రాజు కలిసి పెద్ద సైన్యంతో మధురా నగరంపై దండెత్తి వచ్చారు. సరిగ్గా అదే సమయంలో భయంకరమైన గ్రీష్మ రుతువు (ఎండకాలం) ఆరంభమైంది. ఆ ఎండలు ఎంత తీవ్రంగా ఉన్నాయంటే, నీటి శబ్దాన్ని సైతం వినిపించకుండా (నీటి వనరులన్నీ ఎండిపోయేలా) చేశాయి.
శ్లోకము 56
అపి శుష్యతి త్రిదివసిన్ధుజలే తృషయా హతేషు తురగేషు భృశమ్ | గతిమాంద్యతో గగనసీమ్ని రవేర్దివసేషు దైర్ఘ్యమజనిష్ట తదా || 56 ||
తాత్పర్యము: ఆకాశగంగ లోని నీరు కూడా ఎండిపోతుందా అన్నట్లుగా ఎండలు కాస్తున్నాయి. గుర్రాలు దప్పికతో అల్లాడిపోతున్నాయి. సూర్యుడు ఆకాశంలో చాలా నెమ్మదిగా కదులుతున్నాడా అన్నట్లుగా, పగటి కాలం చాలా సుదీర్ఘంగా పెరిగిపోయింది.
శ్లోకము 57
తపనే జగత్ తపతి నిష్కరుణం సమయే సమస్తమయశో నిహితమ్ | సచివః ఖలః శిథిలయన్ ప్రకృతీనృపతిం కిలాపది నిమజ్జయతి || 57 ||
తాత్పర్యము: సూర్యుడు లోకాన్ని నిష్కరుణగా దహిస్తుంటే, ఆ నింద అంతా 'కాలం' మీద పడుతుంది. ఇది ఎలాంటిదంటే—ఒక చెడు మంత్రి చేసే పనుల వల్ల ప్రజలు రాజుకు దూరం కావడమే కాకుండా, చివరకు ఆ రాజు ఆపదలో మునిగిపోయినట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు:
ఇక్కడ కవి సూర్యుని తాపాన్ని, దుష్ట మంత్రి చేసే కార్యాలతో పోలుస్తూ ఒక చక్కని నీతిని (అర్థాంతరన్యాస అలంకారం) చెప్పారు.
శ్లోకము 58
వితతేషు విశ్వజయినః కుసుమేష్వతనోః శిరీషమవశిష్టమిదమ్ | తదపి ప్రణశ్యతు కిమస్య గదం ప్రభవోऽపి కిం పరముఖాదరిణః || 58 ||
తాత్పర్యము: విశ్వవిజేత అయిన మన్మథుని బాణాలైన పూలలో ఇప్పుడు కేవలం 'శిరీషం' (దిరిసెన పువ్వు) మాత్రమే మిగిలి ఉంది. తీవ్రమైన ఎండలకు అది కూడా వాడిపోతోంది. శత్రువుల ముందు తన ప్రభావం చూపలేని వాడు ప్రభువు ఎలా అవుతాడు? (అనగా ఎండల ముందు మన్మథుని ప్రభావం కూడా తగ్గిపోయిందని భావం).
శ్లోకము 59
కుచకుంభమేవ మదనః సుదృశా- మవలంబ్య పూర్వమజయద్ భువనమ్ | అధునాపి చేత్ స కుశలీ తదలం కిమనేన ఘర్మహతకేన శునా || 59 ||
తాత్పర్యము: పూర్వం మన్మథుడు సుందరీమణుల వక్షస్థలములను (కుచకుంభములను) ఆశ్రయించి ప్రపంచాన్నంతటినీ జయించాడు. ఇప్పుడు కూడా ఆయన క్షేమంగానే ఉంటే (అనగా మన్మథ ప్రభావం ఇంకా ఉంటే), లోకాన్ని దహిస్తున్న ఈ కుక్క వంటి నీచమైన ఎండ (ఘర్మహతకము) మనల్ని ఏమీ చేయలేదు.
విశేషాలు:
తీవ్రమైన ఎండలను కవి 'కుక్క'తో పోల్చారు. మన్మథుడు ఉన్నంత కాలం శృంగార తాపం ముందు ఈ ఎండ తాపం దిగదుడుపే అని చమత్కారం.
శ్లోకము 60
అవిచారితారిసమమిత్రకథే సమయే జగత్ తపతి దుర్లలితే | మదనస్తదాశుగహతాశ్చ సమం శరణం యయుః స్తనగిరిం సుదృశామ్ || 60 ||
తాత్పర్యము: మిత్రుడు, శత్రువు అనే విచక్షణ లేకుండా అందరినీ సమానంగా దహించే ఈ కఠినమైన గ్రీష్మ కాలంలో, మన్మథుడు మరియు అతని బాణాల వల్ల పీడించబడే వారు—అందరూ కలిసి సుందరీమణుల వక్షస్థలములనే పర్వతాలను (స్తనగిరి) శరణు వేడారు (అనగా అక్కడ ఉపశమనాన్ని వెతుక్కున్నారు).
శ్లోకము 61
మదనే ప్రవర్తయతి వారయతి శ్రమవారిశీకరకిరే సమయే | అలభంత కామిషు గతాగతికా- మసకృచ్చరా ఇవ దృశః సుదృశామ్ || 61 ||
తాత్పర్యము: ఒకవైపు మన్మథుడు (కామ తాపాన్ని) ప్రేరేపిస్తుంటే, మరోవైపు గ్రీష్మ కాలం చెమట బిందువులను కురిపిస్తూ (శ్రమ కలిగిస్తూ) ఆటంకం కలిగిస్తోంది. ఈ రెండింటి మధ్య కాముకుల చూపులు, వేగుల వలె అటూ ఇటూ తిరుగుతూ తడబడుతున్నాయి.
శ్లోకము 62
అనవేక్ష్య నాథమియమంబుజినీ శిశిరే యదాస్త విదితం కిల తత్ | పరయా శ్రియా జ్వలతి తత్ర రవౌ కథమద్య జీవనకథాపి గతా || 62 ||
తాత్పర్యము: శిశిర రుతువులో సూర్యుడు (నాథుడు) కనిపించకపోవడం వల్ల తామర తీగ (అంబుజిని) వాడిపోయిందంటే అర్థం ఉంది. కానీ ఇప్పుడు సూర్యుడు అత్యంత ప్రకాశంతో (శ్రియాతో) మండుతున్నప్పటికీ, ఆ తామర తీగలో జీవనం (నీరు మరియు ప్రాణం) లేకుండా పోవడం విచిత్రంగా ఉంది.
విశేషాలు:
'జీవన' అనే పదానికి నీరు మరియు ప్రాణం అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఎండకు నీరు ఆవిరైపోవడాన్ని కవి ఇలా వర్ణించారు.
శ్లోకము 63
వికచేషు సూరకిరణోష్మభియా ముకులీకృతేషు చ నివాతతయా | కమలోదరేషు శయితుం భ్రమరో న శశాక తప్తమధుసేవనతః || 63 ||
తాత్పర్యము: సూర్యకిరణాల వేడికి భయపడి కొన్ని పద్మాలు ముడుచుకుపోయాయి. గాలి లేక లోపల ఉక్కపోతగా ఉంది. పద్మాల లోపల ఉన్న మకరందం (మధువు) కూడా ఎండకు వేడెక్కిపోయింది. ఆ వేడి తేనెను తాగలేక, ఆ వేడికి తాళలేక తుమ్మెద పద్మములలో నిద్రించలేకపోయింది.
శ్లోకము 64
అపి నారికేలసలిలేక్షురసై- రజహత్ తృషో రవికరక్వథితైః | అపిబన్నహః పరిణతౌ సుదృశా- మధరం ప్రియాః ప్రణయశీతలితమ్ || 64 ||
తాత్పర్యము: సూర్యకిరణాల తాపానికి కొబ్బరినీళ్లు, చెరకు రసాలు కూడా వేడెక్కిపోయాయి. వాటి వల్ల దప్పిక తీరడం లేదు. అందుకే కాముకులు పగలు ముగిసే సమయంలో, తమ ప్రియురాళ్ల యొక్క ప్రేమతో చల్లబడిన అధరామృతాన్ని తాగి తమ తాపాన్ని చల్లార్చుకుంటున్నారు.
శ్లోకము 65
కరిణోऽపి కర్ణవలయానసకృ- చ్చలయామ్బభూవురనిలాయ ముధా | వవృతే న ఫూత్కృతిషు వామదృశాం వ్యజనేऽపి లుప్త ఇవ గంధవహః || 65 ||
తాత్పర్యము: ఏనుగులు తమ చెవులను విసురుకుంటూ గాలి కోసం ప్రయత్నిస్తున్నాయి కానీ ఫలితం లేదు. సుందరీమణులు విసనకర్రలతో విసురుకుంటున్నా, నోటితో ఊదుతున్నా గాలి రావడం లేదు. గాలి (గంధవహః) అసలు మాయమైపోయిందా అన్నట్లుగా ఉక్కపోతగా ఉంది.
శ్లోకము 66
అనవగ్రహైరపరదిక్పవనైః సముదస్యమానమపదిశ్య రజః | సలిలాశయా మరుమరీచిషు కిం ధరణీ దిగన్తమగమత్ తృషితా || 66 ||
తాత్పర్యము: అదుపులేని పడమటి గాలుల వల్ల ఆకాశమంతా దుమ్ము (రజస్సు) లేచి నిండిపోయింది. అది చూస్తుంటే, దప్పికతో ఉన్న భూదేవి నీటి కోసం ఎండమావులను (మరుమరీచి) నమ్మి, దిగంతాల వరకు పరిగెడుతోందా అన్నట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు:
ఎండకాలంలో లేచే దుమ్మును, దప్పికతో ఉన్న భూమి పరుగుగా కవి ఊహించడం (ఉత్ప్రేక్షాలంకారం) అద్భుతం.
శ్లోకము 67
అతిచండపశ్చిమసమీరహృతై- రభితోऽపి తిగ్మమహసః కిరణైః | అనుషంజితా ఇవ వనావలయో దవసంగతా దదృశిరే శతశః || 67 ||
తాత్పర్యము: తీవ్రమైన పడమటి గాలులు సూర్యకిరణాల వేడిని మోసుకొచ్చి అడవులపై పోస్తున్నాయి. దీనివల్ల వందలాది అడవులు దావాగ్ని (దవదహనం) అంటుకున్నట్లుగా భయంకరంగా మండుతూ కనిపిస్తున్నాయి.
శ్లోకము 68
సరసీషు పల్వలదశా దదృశే భువి పల్వలేష్వపి చ శాడ్వలతా | అపి శాడ్వలేషు చిరజాంగలతా పరతో వయం న వదితుం ప్రభవః || 68 ||
తాత్పర్యము: పెద్ద చెరువులు (సరస్సులు) ఎండిపోయి చిన్న గుంటల (పల్వలములు) వలె మారిపోయాయి. చిన్న గుంటలు పూర్తిగా ఎండిపోయి పచ్చిక బయళ్లలా (శాడ్వలము) మారాయి. ఆ పచ్చిక బయళ్లు కూడా ఎండకు మాడిపోయి ఎడారి (జాంగలము) వలె తయారయ్యాయి. ఇక ముందు ముందు ఇది ఏ స్థితికి చేరుకుంటుందో మేము చెప్పలేము.
విశేషాలు:
ప్రకృతిలోని జలవనరులు దశలవారీగా ఎలా అంతరించిపోతున్నాయో ఇక్కడ క్రమంగా వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 69
పవనేన సంవలిత ఏవ శిఖీ పరిజృంభతే న పరథేత్యయశః | పరిమార్ష్టుమేవ పవనే విరమత్య- దహద్ వనం వనమహో దహనః || 69 ||
తాత్పర్యము: "గాలి తోడైతేనే అగ్ని (శిఖీ) విజృంభిస్తుంది, లేకపోతే ఏమీ చేయలేదు" అనే అపకీర్తి అగ్నిదేవునికి ఉంది. ఆ నిందను పోగొట్టుకోవడానికా అన్నట్లు, గాలి లేని సమయంలో కూడా అడవులన్నీ వాటంతట అవే అంటుకుని మండుతున్నాయి. అగ్నిదేవుని ప్రభావం అంతలా ఉంది!
శ్లోకము 70
క్వథితం జలం క్షితితలం జ్వలితం మరుతశ్చ ముర్మురకిరః పరితః | గగనం చ దుర్విషహమర్కకరై- రితి పర్యణంస్త జగదగ్నిమయమ్ || 70 ||
తాత్పర్యము: నీరు మరుగుతోంది, భూమి మండుతోంది, గాలి నిప్పుకణాలను (ముర్ముర) చల్లుతోంది, ఆకాశం సూర్యకిరణాల తాపంతో భరించరానిదిగా మారింది. ఈ విధంగా లోకమంతా 'అగ్నిమయము' గా మారిపోయింది.
శ్లోకము 71
అపనీయ కంచుకమహర్విరమే మరుదాశయా రహసి ముగ్ధవధూః | సమవస్థితాః సముపలభ్య హఠాత్ పరిరేభిరే సుకృతినస్తరుణాః || 71 ||
తాత్పర్యము: పగలు ముగిసే సమయంలో (సాయంత్రం), కొంచెం గాలి తగులుతుందనే ఆశతో యువతులు తమ పైవస్త్రాలను (కంచుకము) తొలగించి ఏకాంతంగా కూర్చున్నారు. అది గమనించిన అదృష్టవంతులైన వారి ప్రియులు, హఠాత్తుగా వారిని కౌగిలించుకుని ఆనందించారు.
శ్లోకము 72
రజనీముఖాహృతమృణాలలతా- వలయైః శశాంకకిరణస్నపితైః | ఉషసి స్వయం ప్రియతమోపహృతైః సరసీష్వవర్తయత చక్రగణః || 72 ||
తాత్పర్యము: రాత్రిపూట చంద్రకిరణాలతో తడిసి చల్లబడిన తామరకాడల (మృణాలలత) వలయాలను, తెల్లవారుజామున ప్రియులు తమ ప్రియురాళ్లకు కానుకగా ఇచ్చారు. ఆ చల్లని తామరకాడల స్పర్శతో చక్రవాక పక్షుల జంటలు సరస్సులలో విహరిస్తూ తమ తాపాన్ని పోగొట్టుకున్నాయి.
శ్లోకము 73
ఇయతాపి తావదిదమాపతితం ప్రలయం తరేమ పయసేతి దృఢమ్ | అవగత్య యత్ర శఫరైరుషితం లులితం సరస్తదపదే మహిషైః || 73 ||
తాత్పర్యము: చెరువుల్లో ఉన్న కొద్దిపాటి నీటితోనైనా ఈ ప్రళయం వంటి ఎండను తట్టుకుని ప్రాణాలు నిలుపుకుందామని చేపలు (శఫరము) ఆశపడ్డాయి. కానీ, దురదృష్టవశాత్తు అప్పుడే వచ్చిన దున్నపోతులు (మహిషములు) ఆ నీటిలోకి దిగి, బురదను కలిపి ఆ చెరువును అస్తవ్యస్తం చేశాయి.
శ్లోకము 74
అవగాహ్య పద్మమకరందఝరీ- ష్వహిమద్యుతావనుదితే భ్రమరాః | అజపన్నుపాంశు కృతఝంకరణా మదనాపమృత్యుహరమంత్రమివ ॥ 74 ॥
తాత్పర్యము: సూర్యుడు ఉదయించకముందే తుమ్మెదలు పద్మాల్లోని మకరందపు ధారల్లో మునిగి తేలుతున్నాయి. అవి చేసే ఝంకార ధ్వనులు ఎలా ఉన్నాయంటే—మన్మథుని వల్ల కలిగే అపమృత్యువును (కామ తాపాన్ని) పోగొట్టే మంత్రాన్ని రహస్యంగా జపిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి.
శ్లోకము 75
ధృతమల్లికాకుసుమహారలతా ఘనసారచందనరసార్ద్రకుచాః | వనితా దుకూలవసనాభరణా- స్తరుణానుపాసత దినాపగమే || 75 ॥
తాత్పర్యము: పగలు ముగిసిన తర్వాత (సాయంత్రం), యువతులు మల్లెపూల దండలు ధరించి, శరీరానికి చల్లని పచ్చకర్పూరం, గంధం రాసుకుని, సన్నని పట్టు వస్త్రాలు ధరించి తమ ప్రియులను ఆనందపరిచారు.
శ్లోకము 76
కటకం ప్రవిష్టవతి చండకరే కటకం తదవ్యథత చోలపతేః | వవృధే తు పాండ్యనృపతేః సమయే మహసాం నిధేరివ మహః పరుషమ్ || 76 ||
తాత్పర్యము: సూర్యుడు కర్కాటక రాశిలో (కటకము) ప్రవేశించగా, ఆ తీవ్రతకు చోళ రాజు యొక్క సైన్యం (కటకము) విలవిలలాడిపోయింది. కానీ పాండ్య రాజు యొక్క తేజస్సు మాత్రం, తేజోనిధి అయిన సూర్యుని వలె మరింతగా పెరిగింది.
విశేషాలు:
'కటక' అనే పదానికి రాశి మరియు సైన్యం అని రెండు అర్థాలు (శ్లేష) ఉన్నాయి.
శ్లోకము 77
అథ సుందరేశమభివన్ద్య నృపః కలయన్ ప్రసాదబలమస్య బలమ్ | నిరగాద్యథోపనతసైన్యవృతో నగరాదరాతివిజయాయ తదా || 77 ||
తాత్పర్యము: అప్పుడు కులభూషణ పాండ్యుడు సుందరేశ్వరుని భక్తితో ప్రార్థించాడు. స్వామి అనుగ్రహమే తన అసలైన బలమని నమ్మి, తనకున్న సైన్యంతో శత్రువులను జయించడానికి నగరం వెలుపలికి బయలుదేరాడు.
శ్లోకము 78
చిరసంప్రరూఢ దృఢమత్సరయో- రజనిష్ట జన్మమథ తత్ర తయోః | అపి విస్మయాయ హృది యద్ ద్యుసదా- మపి నారదస్య యదలమ్మతయే || 78 ||
తాత్పర్యము: చాలా కాలంగా ఒకరిపై ఒకరికి ఉన్న తీవ్రమైన పగ (మత్సరము) కారణంగా, ఆ ఇద్దరు రాజుల (పాండ్య-చోళ) మధ్య భయంకరమైన యుద్ధం మొదలైంది. ఆ యుద్ధం ఎంత భీభత్సంగా ఉందంటే, అది చూసి దేవతలు ఆశ్చర్యపోయారు; నిరంతరం కలహాలను చూసే నారదుడు కూడా "అబ్బో! ఇది చాలు" (అలమ్మతయే) అనేంతగా ఆ యుద్ధం సాగింది.
శ్లోకము 79
అసికున్తశూలపరశుచ్ఛురికా- పరిఘాభిఘాతవిగలద్రుధిరమ్ | అవిచారితస్వపరసైన్యమభూత్ ప్రథనం తదస్థిరజయాపజయమ్ || 79 ||
తాత్పర్యము: కత్తులు, ఈటెలు, త్రిశూలాలు, గొడ్డళ్లు, ఛురికలు మరియు పరిఘల దెబ్బలకు రక్తం ఏరులై పారుతోంది. ఆ భీభత్సంలో ఏది తమ సైన్యం, ఏది శత్రు సైన్యం అని గుర్తించడం కూడా కష్టమైపోయింది. జయాపజయాలు ఎటువైపు ఉంటాయో ఊహించలేనంతగా ఆ యుద్ధం సాగింది.
శ్లోకము 80
సమరే భుజాభుజి కచాకచి చ ప్రహరద్వయం చలతి తద్బలయోః | తదవేక్షితుం గగనమధ్యతలం రవిరభ్యరోహదతితుంగమివ || 80 ||
తాత్పర్యము: సైనికులు ఒకరినొకరు భుజాలతో ఢీకొంటూ (భుజాభుజి), జుట్లు పట్టుకుని (కచాకచి) రెండు ప్రహరాల కాలం (సుమారు 6 గంటలు) యుద్ధం చేశారు. ఆ వీరోచిత పోరాటాన్ని సరిగ్గా చూడటానికా అన్నట్లుగా, సూర్యుడు ఆకాశం మధ్యలోకి (మిట్టమధ్యాహ్నం) చేరుకున్నాడు.
శ్లోకము 81
మధుమాసపుష్పిత పలాశవన- ప్రతిమం తురంగఖురధూలివృతమ్ | తదుదన్యయా పరుషయాభిహతం బలయోర్ద్వయం సమమభూద్ విరతమ్ || 81 ||
తాత్పర్యము: యుద్ధరంగం అంతా గుర్రాల గిట్టల వల్ల లేచిన దుమ్ముతో నిండిపోయింది. రక్తం చిందిన సైనికులు వసంతకాలంలో పూచిన మోదుగ పూల వనం (పలాశవనం) వలె ఎర్రగా కనిపిస్తున్నారు. కానీ, మధ్యాహ్నపు ఎండ మరియు భయంకరమైన దప్పిక (ఉదన్య) కారణంగా రెండు పక్షాల సైన్యాలు అలసిపోయి, పోరాటం ఆపి నిశ్చలంగా ఉండిపోయాయి.
శ్లోకము 82
పరిపూరితాం శిశిరకుమ్భశతై- ర్విపులాం ప్రపాం క్వచన పాండ్యబలే | అధిరుహ్య మౌలిసరిదమ్బుభరై- స్తృషితానతర్పయత భూతపతిః || 82 ||
తాత్పర్యము: అప్పుడు పరమశివుడు (భూతపతి) ఒక లీల చేశాడు. పాండ్య సైన్యమున్న చోట వందలాది చల్లని నీటి కుండలతో నిండిన ఒక పెద్ద చలివేంద్రాన్ని (ప్రప) సృష్టించాడు. తన శిరస్సుపై ఉన్న గంగానది (మౌలిసరిత్) నీటితో ఆ కుండలను నింపి, దప్పికతో అలమటిస్తున్న పాండ్య సైనికులందరినీ తృప్తిపరిచాడు.
విశేషాలు:
తన్నీర్ పండల్ లీల: మధుర భక్త చరిత్రలో ఇది ఒక ప్రసిద్ధ లీల. శివుడు స్వయంగా నీరు అందించిన వృత్తాంతం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
చల్లని గంగాజలంతో సైనికులకు ప్రాణదానం చేసిన శివుని కరుణ ఇక్కడ అద్భుతం.
శ్లోకము 83
కరుణామృతేన మధురాధిపతే-
ర్మధురైశ్చ మౌలితటినీసలిలైః |
పరిపోషితాః సపది పాండ్యభటాః
పునరాహవాయ మతిమాదధిరే || 83 ||
తాత్పర్యము:
మధురాధిపతి (సుందరేశ్వరుని) కరుణ అనే అమృతంతో, ఆయన శిరస్సుపై ఉన్న గంగానది యొక్క మధురమైన జలంతో శక్తిని పొందిన పాండ్య సైనికులు, ఉత్సాహంతో తిరిగి యుద్ధం చేయడానికి సిద్ధమయ్యారు.
శ్లోకము 84
అథ సింహనాదముఖరా యుగప-
న్నృపతేర్భటాః పరినిపత్య రణే |
సహ రాజసింహధరణీపతినా
జగృహుః కరే సపది చోలనృపమ్ || 84 ||
తాత్పర్యము:
సింహనాదాలు చేస్తూ పాండ్య సైనికులు ఒక్కసారిగా శత్రువులపై విరుచుకుపడ్డారు. వారు ద్రోహియైన రాజసింహుడిని మరియు శత్రువైన చోళ రాజును యుద్ధరంగంలో బంధించి, పాండ్య రాజు ముందుకు తీసుకువచ్చారు.
శ్లోకము 85
జయం సమాసాద్య నివర్తమానః
ప్రపాం పునః క్వాప్యనవేక్షమాణః |
రాజేంద్రపాండ్యో మధురేశ్వరస్య
లీలాయితం తత్ కలయామ్బభూవ || 85 ||
తాత్పర్యము:
విజయం సాధించి తిరిగి వస్తున్న సమయంలో, పాండ్య రాజు (రాజేంద్ర పాండ్యుడు) అప్పటివరకు దాహం తీర్చిన ఆ చలివేంద్రాన్ని (ప్రప) వెతికాడు. కానీ అది ఎక్కడా కనిపించలేదు. అప్పుడు ఆయనకు అర్థమైంది—అది సాక్షాత్తు ఆ మధురేశ్వరుడు తన భక్తుల కోసం చేసిన దివ్య లీల అని!
శ్లోకము 86
సఖ్యం ప్రదాయ మధురేశ్వరభక్తియోగాత్-
సత్కృత్య చోలనృపతిం విససర్జ పాండ్యః |
తం రాజసింహమపి దుర్మదమున్మదిష్ణుం
భ్రాతేతి జాతకరుణో బిభరామ్బభూవ || 86 ||
తాత్పర్యము:
మధురేశ్వరుని పట్ల ఆ చోళ రాజుకు ఉన్న భక్తిని (శ్లో 48-50) గమనించిన పాండ్య రాజు, అతడిని గౌరవించి, స్నేహ హస్తాన్ని అందించి తన రాజ్యానికి పంపించివేశాడు. తనపై ద్రోహం చేసిన తమ్ముడైన రాజసింహుడిని కూడా "తమ్ముడు కదా" అనే దయతో క్షమించి, ఆదరించాడు.
శ్లోకము 87
అమ్భోభిః కేవలైరప్యవనిపతిచమూం తర్పయన్ జాతు తప్తాం
ఖ్యాతిం ధత్తే యదీశః కియదివ న యశో నిత్యమన్నప్రదాయాః |
దేవ్యా మీనేక్షణాయా ఇతి నగరజుషామద్భుతాన్ భక్తివాదాన్
శృణ్వన్ రాజేంద్రపాండ్యః సకలమపి మహీచక్రమేకః శశాస || 87 ||
తాత్పర్యము:
"కేవలం నీటితోనే సైన్యాన్ని తృప్తిపరిచిన శివుడికే ఇంత కీర్తి ఉంటే, ఇక నిత్యం అన్నదానం చేసే మీనాక్షీ దేవి కీర్తి ఎంత గొప్పదో కదా!" అని ప్రజలు చెప్పుకునే అద్భుతమైన మాటలను వింటూ రాజేంద్ర పాండ్యుడు భూమండలాన్నంతటినీ పరిపాలించాడు.
శ్లోకము 88
తతో రాజేశపాండ్యోऽభూద్రాజగంభీర ఇత్యతః |
పురుహూతజిదప్యస్మాదస్మాదాసీత్ కులధ్వజః || 88 ||
తాత్పర్యము:
రాజేంద్ర పాండ్యుని తర్వాత 'రాజేశ పాండ్యుడు' రాజయ్యాడు. ఆయన తర్వాత 'రాజగంభీరుడు', ఆ పైన ఇంద్రుడిని జయించినవాడు (పురుహూతజిత్) అనదగ్గ 'కులధ్వజుడు' రాజులయ్యారు.
శ్లోకము 89
సుందరేశప్రసాదేన సుందరేశాఙ్ఘ్రిశేఖరః |
తతో జజ్ఞే యతో జజ్ఞే తారేందువిమలం యశః || 89 ||
తాత్పర్యము:
సుందరేశ్వరుని అనుగ్రహంతో, ఆయన పాదాలనే కిరీటంగా భావించే 'సుందరేశాంఘ్రిశేఖరుడు' జన్మించాడు. ఆయన వల్ల ఆ వంశ కీర్తి నక్షత్రాల వలె, చంద్రుడి వలె స్వచ్ఛంగా దిగంతాలకు వ్యాపించింది.
ఇతి మహాకవి శ్రీ నీలకంఠ దీక్షిత ప్రణీతే శివలీలార్ణవే సప్తదశః సర్గః ॥ 17 ॥
పదిహేడవ సర్గ సమాప్తము. ఈ సర్గలో శివుడు ఒక చలివేంద్రాన్ని సృష్టించి పాండ్య సైన్యాన్ని రక్షించిన 'తన్నీర్ పండల్' లీలను మనం అద్భుతంగా దర్శించాము.
No comments:
Post a Comment