నీలకంఠ దీక్షితుల వారి శ్రీ శివ లీలార్ణవము లోని పందొమ్మిదవ సర్గము నుండి శ్లోకాల ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు
శ్లోకము 1
తనూభవే వహతి తతో వసుంధరాం
చిరాదసౌ నృపతిరుపేత్య విశ్రమమ్ ।
వనేచరైః సహ మృగయాకుతూహలీ
వనం వనం వ్యచరదధిజ్యకార్ముకః ॥
తాత్పర్యం:
కుమారుడు రాజ్యభారాన్ని వహించగా, ఆ రాజు (పాండ్య భూపతి) చాలా కాలానికి విశ్రాంతిని పొంది, వేటపై ఆసక్తితో విలువెక్కుపెట్టి వేటగాళ్లతో కలిసి అడవుల వెంట తిరిగాడు.
విశేషాలు:
వృద్ధాప్యంలో పుత్రుడికి పట్టాభిషేకం చేసి, విశ్రాంతి సమయంలో వినోదం కోసం రాజు వేటకు వెళ్లడం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. 'అధిజ్యకార్ముకః' అనగా యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న వింటిని ధరించాడని అర్థం.
శ్లోకము 2
పరిభ్రమచ్ఛ్వగణవికృష్ట శృంఖలా-
వలీఘనధ్వనిజనితప్రబోధనాః ।
తతస్తతస్తేస్తలకుంజపుంజతో
వినిర్యయుర్వివృతముఖా మృగాదనాః ॥
తాత్పర్యం:
అటూ ఇటూ తిరుగుతున్న వేట కుక్కల మెడలోని గొలుసుల వల్ల కలిగే అధిక శబ్దానికి నిద్రలేచిన క్రూర మృగాలు, పొదరిళ్ల నుండి నోళ్లు తెరుచుకొని బయటకు వచ్చాయి.
విశేషాలు:
వేట ప్రారంభంలో కుక్కల అరుపులు, గొలుసుల చప్పుడు వల్ల అడవిలోని క్రూర మృగాలు ఏ విధంగా భయపడి లేదా కోపంతో బయటకు వస్తాయో కవి సహజంగా వర్ణించారు.
శ్లోకము 3
పునః పునః పరిపతతః శునః క్రుధా
జిఘృక్షవః ఖరనఖరాస్తరక్షవః ।
ప్రచక్రముః కిమపి యదా తదా శరై-
ర్నిరంతరానకృతతరామిమాన్ నృపః ॥
తాత్పర్యం:
తమపై పదే పదే పడుతున్న కుక్కలను కోపంతో పట్టుకోవడానికి సిద్ధమైన పదునైన గోళ్లు కలిగిన చిరుతపులులు (తరక్షువులు) ఎదురుదాడికి దిగగా, రాజు తన బాణములతో వాటి శరీరంపై ఖాళీ లేకుండా కొట్టాడు.
విశేషాలు:
రాజు యొక్క విలువిద్య నైపుణ్యం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. క్రూర మృగాల వేగాన్ని మించి బాణ ప్రయోగం చేశాడని 'నిరంతరాన్' (ఎడతెరిపి లేని) అన్న పదం సూచిస్తుంది.
శ్లోకము 4
స్తనగ్రహగ్రహిలతయా నిరుంధత-
స్తనంధయాన్ సపది విలంఘ్య సంప్లుతా ।
మృగీ మృగం క్షితిపతిపాణిగోచరా-
దపాలయత్ స్వయమభిపేతుషీ పురః ॥
తాత్పర్యం:
పాలు తాగడానికి పట్టుబడుతున్న తన పిల్లలను వదిలి, ఒక లేడి రాజు బాణానికి గురికాబోతున్న తన మగ లేడిని కాపాడటానికి ఒక్కసారిగా రాజుకు ఎదురుగా వచ్చి నిలిచింది.
విశేషాలు:
జంతువులలో ఉండే ప్రేమానురాగాలను కవి ఇక్కడ అద్భుతంగా చిత్రించారు. భర్తను కాపాడుకోవడానికి ప్రాణాలకు తెగించి ఆ లేడి ముందుకు రావడం హృదయ విదారకంగా ఉంది.
శ్లోకము 5
స్వసాయకాదపి చలలక్ష్యపాతినః
స్వయం పురః పరిచలతా మహీభృతా ।
అరుధ్యత ప్రథమమవిధ్యత త్వథ
త్వరోచ్చలత్తురగఖురక్షతా మృగీ ॥
తాత్పర్యం:
కదులుతున్న లక్ష్యాన్ని కూడా కొట్టగల బాణం కంటే వేగంగా వెళ్లిన రాజు, మొదట ఆ లేడిని అడ్డుకున్నాడు. కానీ వేగంగా దూకిన గుర్రపు గిట్టల దెబ్బ తగలడంతో ఆ లేడి గాయపడింది.
విశేషాలు:
రాజు బాణంతో కొట్టకపోయినా, వేగంగా వెళ్తున్న గుర్రం తొక్కడం వల్ల ఆ లేడికి గాయమైందని ఇక్కడ వర్ణన. రాజు పరాక్రమం మరియు వేగం ఇందులో వ్యక్తమవుతున్నాయి.
శ్లోకము 6
సటాసు తచ్ఛబరభటావలింబితః
ప్రకంపితుం కిమపి న చక్షమే స్వతః ।
అవైక్షత భ్రుకుటివిటంకభీమయా
దృశా పునస్తదపి మృగాధిపః ॥
తాత్పర్యం:
వేటగాళ్లు తన జడలను (జుట్టును) పట్టుకోవడంతో కదలలేకపోయిన సింహం, కోపంతో ముడిపడిన కనుబొమ్మలతో భయంకరంగా వారివంక చూసింది.
విశేషాలు:
సింహం బందీ అయినప్పటికీ దాని సహజ సిద్ధమైన గాంభీర్యం తగ్గలేదని, దాని చూపులకే వేటగాళ్లు భయపడతారని కవి భావం.
శ్లోకము 7
వృథా నయన్ విపినచరాన్ శరాహతాన్
విషాదమావహత యమంతరంతకః ।
స తస్య తం మహిషగణాన్ నిపాతయ-
న్నపాహరద్ వనభువి వాహనార్పణాత్ ॥
తాత్పర్యం:
వేటలో బాణాల వల్ల చనిపోతున్న అడవి జంతువులను చూసి యముడు బాధపడ్డాడు. కానీ రాజు అడవి దున్నలను చంపడం చూసి, తన వాహనమైన దున్నపోతును రాజుకు సమర్పించినట్లుగా భావించి ఆ బాధను మర్చిపోయాడు.
విశేషాలు:
ఇది ఒక చక్కని ఉత్ప్రేక్ష. యముడి వాహనం మహిషం (దున్నపోతు). రాజు అడవి దున్నలను చంపుతుంటే, యముడు తన వాహనాన్ని బలి ఇస్తున్నట్లు భావించి సంతృప్తి చెందాడని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకము 8
గణం గణం చమరవరాహగండకాన్
వృకానపి క్షపయతి తత్ర పార్థివే ।
కిటిర్ఝటిత్యుపనిపపాత కశ్చన
క్రుధా జ్వలన్నచలగుహాగృహాత్ తతః ॥
తాత్పర్యం:
రాజు చమరీ మృగాలను, అడవి పందులను, ఖడ్గమృగాలను మరియు తోడేళ్లను గుంపులు గుంపులుగా సంహరిస్తుండగా, ఒక అడవి పంది కొండ గుహ నుండి కోపంతో రగులుతూ ఒక్కసారిగా బయటకు వచ్చింది.
విశేషాలు:
వేట తీవ్రతను, అడవి పంది యొక్క భీకరమైన ఆగమనాన్ని ఈ శ్లోకం వర్ణిస్తుంది. 'కిటిః' అనగా పంది.
శ్లోకము 9
స దంష్ట్రయా కులిశనిశాతధారయా
పరిక్షిపన్ శబరభటానితస్తతః ।
గణం శునామవిగణయన్ పదే పదే
ధరాపతేస్తురగసమీపమాపతత్ ॥
తాత్పర్యం:
వజ్రాయుధమంత పదునైన తన కోరలతో వేటగాళ్లను ఇటు అటు విసిరికొడుతూ, కుక్కల గుంపును లెక్కచేయకుండా ఆ పంది రాజు ప్రయాణిస్తున్న గుర్రం దగ్గరకు వచ్చింది.
విశేషాలు:
ఆ అడవి పంది పరాక్రమాన్ని ఇక్కడ చూడవచ్చు. అది సామాన్యమైన జంతువులా కాకుండా మిక్కిలి శక్తివంతంగా వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 10
అవస్థితం ధురి తమవేక్ష్య పార్థివః
స సందధే ధనుషి న యావదాశుగమ్ ।
స తావదుచ్చలితవిషాణకోణతో
వ్యదారయచ్చరణతలే తురంగమమ్ ॥
తాత్పర్యం:
తన ముందు నిలిచిన ఆ పందిని చూసి రాజు బాణాన్ని సంధించేలోపే, అది తన కోరలతో గుర్రం యొక్క కాళ్ల కింద భాగాన్ని చీల్చివేసింది.
విశేషాలు:
జంతువు యొక్క వేగం రాజు యొక్క వేగం కంటే ఎక్కువగా ఉందని, విల్లు ఎక్కుపెట్టే లోపే అది గుర్రాన్ని గాయపరిచిందని కవి వివరించారు. 'విషాణం' అనగా ఇక్కడ పంది కోర అని అర్థం.
పంది తన కోరలతో గుర్రాన్ని గాయపరిచిన సందర్భం లో కవి 'విషాణ' అనే పదాన్ని వాడారు. పాఠకులకు అది కొమ్ము అనే భ్రమ కలగకూడదు. అది పంది దంతమే
శ్లోకము 11
అవప్లుతః సపది తురంగమాత్ తతః పతిః క్షితే రథమధిరుహ్య తం పురః । అవాకిరజ్జ్వలితముఖైః శిలీముఖై- ర్ధరాధరం జలద ఇవాంబువృష్టిభిః ॥
తాత్పర్యం: తరువాత ఆ భూపతి (రాజు) వెంటనే గుర్రం నుండి దిగి, ఎదురుగా ఉన్న రథాన్ని అధిరోహించాడు. మేఘం పర్వతంపై వర్షాన్ని కురిపించినట్లుగా, మండుతున్న ముఖాలు కలిగిన బాణములతో ఆ పందిని ముంచెత్తాడు.
విశేషాలు: ఇక్కడ రాజు పరాక్రమాన్ని మేఘంతోను, పందిని పర్వతంతోను పోల్చడం జరిగింది (ఉపమాలంకారం). పంది శరీరం అంత దృఢంగా ఉందని కవి భావం.
శ్లోకము 12
స తద్ధనుర్వలయవినిస్సృతైః శరైః సమాచితః శలలగణైరివాభితః । అచూర్ణయన్ముఖమసకృద్ విఘూర్ణయన్ ససారథిం సతురగమస్య తం రథము ॥
తాత్పర్యం: రాజు వింటి నుండి వెలువడిన బాణములతో నిండిపోయి, ముళ్లపందిలా కనిపిస్తున్న ఆ అడవి పంది, తన ముఖంతో రథాన్ని, సారథిని, గుర్రాలను మాటిమాటికీ కొడుతూ రథాన్ని ధ్వంసం చేయసాగింది.
విశేషాలు: బాణాల దెబ్బలకు వెనకడుగు వేయకుండా, ఆ పంది మరింత ఆవేశంతో రథంపై దాడి చేయడం దాని భీకరత్వాన్ని తెలుపుతోంది.
శ్లోకము 13
తతః ప్లుతః సపది రథాన్మహారథ- స్తముద్ధతం గిరిమివ జంగమం కిటిమ్ । అనుద్రుతం ప్రియతమయా నృపో రయా- దపాతయత్ స భువి కృపాణపాటితము ॥
తాత్పర్యం: అప్పుడు ఆ మహారథుడైన రాజు వెంటనే రథం నుండి దూకి, సంచరిస్తున్న కొండలా ఉన్న ఆ పందిని, దాని వెనుక వస్తున్న దాని భార్యను (ఆడ పందిని) తన కత్తితో చీల్చి నేలకూల్చాడు.
విశేషాలు: బాణాలతో సాధ్యం కాని పనిని రాజు తన ఖడ్గంతో సాధించాడు. పందిని 'జంగమ గిరి' (నడిచే కొండ) అని పిలవడం దాని భారీ కాయాన్ని సూచిస్తుంది.
అమరకోశం ప్రకారం 'పంది' అనే అర్థం వచ్చే పర్యాయపదాలు ఇవి: వరాహః, సూకరః, ఘృష్టిః, కోలః, పోత్రీ, కిరః, కిటిః.
విశేషాలు: శ్లోకాల్లో 'కిటిః' అనే పదాన్ని పంది అనే అర్థంలో వాడారు.
శ్లోకము 14
తతః ప్రభృత్యజని వరాహశైల ఇ- త్యభిఖ్యయా ధరణిధరః స విశ్రుతః । ఉపత్యకాముపరురుధే స యస్య తాం పతన్ కిటిః పృథురివ పాదపర్వతః ॥
తాత్పర్యం: ఆ పెద్ద పంది పర్వత సానువుల్లో పడిపోవడంతో, అప్పటి నుండి ఆ పర్వతానికి 'వరాహ శైలము' అనే పేరు ప్రసిద్ధికెక్కింది.
విశేషాలు: స్థల పురాణ విశేషాన్ని కవి ఇక్కడ జోడించారు. పంది పడిపోయిన చోటు కాబట్టి అది వరాహ పర్వతమైంది.
శ్లోకము 15
గతే పురం ధరణిపతౌ సవిస్మయే క్షుధార్దితాస్తదను వరాహపోతకాః । ప్రసూస్తనప్రణయకృతాతిక్యూజితా దశాపతన్ ద్విసమధికాస్తదావశాః ॥
తాత్పర్యం: రాజు ఆశ్చర్యంతో నగరానికి వెళ్ళిపోయిన తర్వాత, ఆ పందుల యొక్క పన్నెండు మంది పిల్లలు ఆకలితో అలమటిస్తూ, తల్లి పాలు దొరకక దీనంగా అరుస్తూ అక్కడ పడి ఉన్నాయి.
విశేషాలు: తల్లిదండ్రులు చనిపోవడంతో దిక్కులేనివారైన పన్నెండు పంది పిల్లల దీన స్థితి వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 16
తపస్వినామవనకృతే తపస్యతాం గిరేస్తటే కృతరతిరత్ర శంకరః । కృపాలయః కిటిపృథుకానపాలయత్ స తత్ప్రసూతనురమితైః స్తనామృతైః ॥
తాత్పర్యం: అక్కడ తపస్సు చేసుకుంటున్న మునులను రక్షించడానికి ఆ పర్వతంపై ఉన్న దయామయుడైన శంకరుడు, ఆ పంది పిల్లల తల్లి రూపం ధరించి, అమృతం వంటి తన పాలను ఇచ్చి వాటిని రక్షించాడు.
విశేషాలు: భగవంతుడి వాత్సల్యం జంతువుల పట్ల కూడా ఉంటుందని ఇక్కడ నిరూపించబడింది. శివుడు 'మాతృభూతేశ్వరుడు' గా మారి పంది పిల్లలను సాకడం ఒక అద్భుత ఘట్టం.
శ్లోకము 17
పురా యుగే వృషలకుమారకా హి తే తదాశ్రితాః శమధనశాపతో వపుః । సముద్ధృతాః పురమథనస్తనామృతైః క్షణాద్ దధుః కిటివదనా మనుష్యతామ్ ॥
తాత్పర్యం: పూర్వయుగంలో వారు మనుష్యులే (వృషల కుమారులు), కానీ ఒక ముని శాపం వల్ల పందులుగా జన్మించారు. ఇప్పుడు పరమశివుని స్తన్యం (పాలు) తాగడం వల్ల ఆ శాపం తొలగి, పంది ముఖాలు కలిగిన మనుష్యులుగా మారారు.
విశేషాలు: ఇది ఆ పందుల పూర్వజన్మ వృత్తాంతం. శివుడి అనుగ్రహం వల్ల వారికి శాపవిమోచనం కలిగి 'పంది ముఖం - మనిషి శరీరం' కలిగిన విలక్షణ రూపం వచ్చింది.
శ్లోకము 18
కలాసు తే దధురఖిలాసు కౌశలం విశిష్య చ క్షితిపతితంత్రవైదుషీమ్ । న సూకరః శివచరణే కృతాశయః స సూకరః పురభిది యః పరాఙ్ముఖః ॥
తాత్పర్యం: వారు అన్ని కళల్లోనూ, ముఖ్యంగా రాజనీతి శాస్త్రంలో గొప్ప పాండిత్యాన్ని సంపాదించారు. శివుని పాదాలను ఆశ్రయించిన వాడు పంది (సూకరుడు) కాడు; శివుడికి విముఖుడైన వాడే నిజమైన పంది (నీచుడు).
విశేషాలు: కవి ఇక్కడ ఒక చక్కని నీతిని చెప్పారు. భక్తి లేని మనిషి కంటే భక్తి కలిగిన జంతువు మిన్న అని భావం.
శ్లోకము 19
వరాహతాభరణవిలాసవాసనా- వశాదివ శ్రుతిశతమౌలిలాలితమ్ । విమార్గితుం చరణయుగం పురద్విషః కుతూహలం సతతమమీ వితేనిరే ॥
తాత్పర్యం: పూర్వం విష్ణుమూర్తి వరాహ రూపంలో శివుని పాదాల కోసం వెతికిన సంస్కారం వల్లనేమో, ఈ వరాహ ముఖం కలిగిన వారు కూడా ఎల్లప్పుడూ శివుని పాదపద్మాలను సేవించడానికే ఆసక్తి చూపేవారు.
విశేషాలు: వేదాల చేత కొనియాడబడే శివ పాదాలను సేవించడం వారి పూర్వపుణ్యమని కవి వర్ణించారు.
శ్లోకము 20
అనుజ్ఞయా తదను కదాపి ధూర్జటే- రవస్థితానచలగుహాసు తాన్ నృపః । సమానయన్ సచివపదే న్యవేశయద్ వచస్వినో నరపతితంత్రకోవిదాన్ ॥
తాత్పర్యం: ఆ తర్వాత ఒకసారి శివుని ఆజ్ఞతో, కొండ గుహల్లో ఉన్న వారిని రాజు తన వద్దకు రప్పించుకున్నాడు. గొప్ప మాటకారులు, రాజనీతిజ్ఞులైన ఆ పన్నెండు మందిని తన మంత్రులుగా నియమించుకున్నాడు.
విశేషాలు: మనుష్య రూపం పొందిన ఆ పంది పిల్లలు తమ జ్ఞానంతో రాజ్యపాలనలో రాజుకు సహాయకులుగా మారారు.
శ్లోకము 21
సభాజితా నృపతివరేణ సర్వథా చిరాయుషో ద్విసమధికా దశాని తే । శివాశ్రమవ్యతికరధూతకల్మషాః శివం యయుః ప్రణతశివంకరం తతః ॥
తాత్పర్యం: రాజు చేత గౌరవించబడిన ఆ పన్నెండు మంది, శివుని అనుగ్రహం వల్ల పాపాలను పోగొట్టుకుని, చాలా కాలం జీవించి చివరకు మోక్షాన్ని (శివ సాయుజ్యాన్ని) పొందారు.
విశేషాలు: శివ అనుగ్రహం ఉంటే జంతువులకైనా ఉత్తమ గతులు కలుగుతాయని ఈ ఘట్టం ముగింపు తెలుపుతోంది.
శ్లోకము 22
తతో గతే పితరి పదం మహేశితు- స్తదాత్మజః సుగుణనృపాలశేఖరః । అపాలయచ్చిరమవనీం ససాగరా- మచంచలామకృత చ భక్తిమీశ్వరే ॥
తాత్పర్యం: ఆ రాజు (తండ్రి) శివపదాన్ని పొందిన తర్వాత, గుణవంతుడైన అతని కుమారుడు సముద్రాల వరకు ఉన్న భూమినంతటినీ చాలా కాలం పాలించాడు. అతను కూడా ఈశ్వరునిపై నిశ్చలమైన భక్తిని కలిగి ఉన్నాడు.
విశేషాలు: వంశ పారంపర్యంగా వచ్చే భక్తి, ధర్మపాలన గురించి ఈ శ్లోకం చెబుతోంది.
శ్లోకము 23
బహిర్భమన్ క్షుదుపశమాయ సర్వదా బలీయసా కరటకులేన తాడితః । అచంచలం చరణయుగం శివస్య కో- ప్యకించనః శరణయతి స్మ ఖంజనః ॥
తాత్పర్యం: ఆకలి తీర్చుకోవడం కోసం బయట తిరుగుతున్న ఒక పేద కాటుక పిట్ట (ఖంజన పక్షి), బలమైన కాకుల సమూహం చేత పదే పదే కొట్టబడింది. దిక్కుతోచని ఆ పక్షి ఏమీ లేని స్థితిలో పరమశివుని నిశ్చలమైన పాదాలను శరణు వేడింది.
విశేషాలు: ఇక్కడ శరణాగతి తత్త్వం కనిపిస్తుంది. లోకంలో బలవంతులైన వారు బలహీనులను హింసించినప్పుడు, ఆ భగవంతుడే దిక్కని కవి వర్ణించారు.
శ్లోకము 24
విహంగమః కరటభియా శివాలయే నిలీయ స క్వచన విటంకసీమని । సకృత్ పతన్ కనకసరోజినీపయస్య- ుపోషితః కతిచిదువాస వాసరాన్ ॥
తాత్పర్యం: కాకులకు భయపడి ఆ పక్షి శివాలయములోని ఒక మూల దాక్కుంది. అప్పుడప్పుడు ఆలయములోని బంగారు తామర కొలను (పొట్రామరై కుళం) నీటిలో మునుగుతూ, ఏమీ తినకుండా కొన్ని రోజుల పాటు ఉపవాసం ఉండి అక్కడే గడిపింది.
విశేషాలు: శివ సన్నిధిలో ఉండటం, పవిత్ర తీర్థంలో స్నానం చేయడం తెలియకుండానే ఆ పక్షికి పుణ్యాన్ని చేకూర్చాయి.
శ్లోకము 25
జుహావ కిమయమయష్ట కిం దదౌ జజాప కిం మలినతనుర్విహంగమః । తపస్తదప్యజని తదస్య చేష్టితం పరంతపప్రపదనతః కిమంతతః ॥
తాత్పర్యం: ఆ మలినమైన శరీరం కలిగిన పక్షి హోమం చేసిందా? యజ్ఞం చేసిందా? దానం ఇచ్చిందా? లేక జపం చేసిందా? ఏమీ చేయలేదు. కానీ శత్రువులను దహించే శివుని శరణు వేడటం వల్ల, ఆ పక్షి చేసిన ప్రతి పని అప్రయత్నంగానే గొప్ప తపస్సుగా మారిపోయింది.
విశేషాలు: భగవంతుని సన్నిధిలో ఉండటమే అన్నింటికంటే గొప్ప తపస్సు అని, భక్తికి ఆడంబరాలు అవసరం లేదని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 26
స మృత్యుమీశమనమనూపదేశతో బలీయసామపి బలినం చకార తమ్ । బలాన్యమీ కిల బలవత్సు విశ్రుతాః ప్రసాదశీకరపరమాణవోऽస్య యే ॥
తాత్పర్యం: మృత్యువును జయించిన ఆ పరమశివుడు తన అనుగ్రహంతో, ఆ చిన్న పక్షిని బలవంతులైన కాకుల కంటే కూడా బలమైనదిగా మార్చాడు. లోకంలో ఎవరికైనా బలం ఉందంటే, అది శివుని అనుగ్రహం అనే వర్షంలోని ఒక చిన్న బిందువు మాత్రమే.
విశేషాలు: శివుని అనుగ్రహం ఉంటే అల్పులు కూడా అత్యంత బలవంతులుగా మారుతారని కవి భావం.
శ్లోకము 27
స సర్వమధ్యకురుత పక్షిమండలం పరిగ్రహాత్ ప్రమథపతేర్విహంగమః । తదాది ఖల్విదమధునాపి లక్ష్యతే తదన్వయే విహగకులాధికం బలమ్ ॥
తాత్పర్యం: శివుని అనుగ్రహం వల్ల ఆ పక్షి మిగిలిన పక్షి సమూహాలన్నింటికీ అధిపతి అయింది. అందుకే ఇప్పటికీ ఆ ఖంజన పక్షుల వంశంలో మిగిలిన పక్షుల కంటే ఎక్కువ బలం కనిపిస్తుంది.
విశేషాలు: శివ భక్తి వల్ల ఒక జాతికే ప్రాముఖ్యత లభించిందని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 28
తతస్తతః సరసి నిరీక్ష్య యాదసాం పరస్పరప్రతిహతిపాతకం బకః । నివృత్తజాత్యుచితవిచేష్టితః స కో- ప్యగాహత ప్రియకవనం కదాచన ॥
తాత్పర్యం: ఆ తర్వాత ఒక కొలనులో నీటి జంతువులు ఒకదానినొకటి చంపుకోవడం చూసిన ఒక కొంగ, తన జాతికి సహజమైన మాంసాహార బుద్ధిని వదిలేసింది. అది పాపమని భావించి, శివుడికి ఇష్టమైన వనంలోకి (మధురై సమీపంలోని వనం) ప్రవేశించింది.
విశేషాలు: జంతువులలో కూడా అహింసా భావం కలగడం శివ క్షేత్ర మహిమగా చెప్పబడింది.
శ్లోకము 29
విగాహతే కనకసరోజినీజలే విలోకతే న తు శఫరాన్ దృశాపి సః । బిభర్తి తు స్వకముదరం బిసాంకురైః ప్రదక్షిణం భ్రమతి సదా చ శూలినః ॥
తాత్పర్యం: ఆ కొంగ బంగారు తామర కొలనులో స్నానం చేసేది కానీ, అక్కడ ఉన్న చేపలను కన్నెత్తి కూడా చూసేది కాదు. కేవలం తామర తూడులను తింటూ కడుపు నింపుకునేది. నిరంతరం శివాలయము చుట్టూ ప్రదక్షిణలు చేసేది.
విశేషాలు: జన్మతః మాంసాహారి అయిన కొంగ, భక్తి ప్రభావంతో శాకాహారిగా మారి ప్రదక్షిణలు చేయడం గొప్ప విశేషం.
శ్లోకము 30
ఇతి వ్రతం దృఢతరమేష ధారయన్- ుపాస్త తం త్రిపురహరం యదా చిరమ్ । తదా స్వయం తరుణశశాంకమౌలినా సరః కృతం విగతసరోజసంగథమ్ ॥
తాత్పర్యం: ఈ విధంగా ఆ కొంగ దృఢమైన నియమంతో చాలా కాలం శివుడిని పూజించింది. అప్పుడు శివుడు ఆ కొంగను పరీక్షించడానికి ఆ కొలనులో తామర పువ్వులు, తూడులు లేకుండా చేశాడు.
విశేషాలు: భక్తుడి పట్టుదలను పరీక్షించడానికి భగవంతుడు అప్పుడప్పుడు ఇటువంటి పరీక్షలు పెడతాడు.
శ్లోకము 31
స వల్గతో నవనవనీతకోమలాన్ సమీపతః శఫరశిశూన్ విలోకయన్ । క్షుధా కిల క్షుభితమనా మనాగివ ప్రచక్రమే పిశితపరిగ్రహక్రమే ॥
తాత్పర్యం: ఆహారం లేక ఆకలితో ఉన్న ఆ కొంగ, తన పక్కనే వెన్నలా మెత్తగా ఉండి ఎగురుతున్న చిన్న చేప పిల్లలను చూసింది. ఆకలి బాధ తాళలేక మనసు కొంచెం చలించి, వాటిని తినాలనే ఆలోచన వైపు మొగ్గు చూపింది.
విశేషాలు: తీవ్రమైన ఆకలి సమయంలో ఎంతటి జ్ఞానికైనా కొంచెం ఇంద్రియ చలనం కలుగుతుందని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 32
సముత్పలుతం వదనపుటే స్వయం తతః శరారిరాదితశఫరార్భకం యదా । తదా ఝటిత్యవబుబుధే వ్రతక్షతిం వివేకిషు ప్రభవతి కిం చిరం తమః ॥
తాత్పర్యం: అప్పుడు ఒక చేప పిల్ల దానంతట అదే కొంగ నోటిలోకి ఎగిరి పడగా, అది దానిని తినబోయింది. కానీ వెంటనే తన వ్రతం గుర్తుకు వచ్చి, తప్పు చేస్తున్నానని గ్రహించింది. వివేకం ఉన్నవారిలో అజ్ఞానం ఎక్కువ సేపు ఉండదు కదా!
విశేషాలు: అప్రమత్తత భక్తుడికి ఉండాల్సిన గొప్ప లక్షణం. తప్పు జరగకముందే గ్రహించడం వివేకవంతుల లక్షణం.
శ్లోకము 33
పరిత్యజన్నపి పలలం ఝటిత్యయం ప్రవర్తనాత్ క్షణపథే కృతవ్యథః । నసూనపి వ్యయితుమియేష దుస్త్యజాన్- అహో సతాం ప్రకృతిరపత్రపిష్ణుతా ॥
తాత్పర్యం: ఆ చేపను వెంటనే వదిలేసినప్పటికీ, ఒక్క క్షణం పాటు తన మనసులో ఆ ఆలోచన వచ్చినందుకు ఆ కొంగ చాలా బాధపడింది. ఆ పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తంగా తన ప్రాణాలను వదలడానికి సిద్ధపడింది. సత్పురుషుల స్వభావం ఎంతటి లజ్జాశీలమైనదో కదా!
విశేషాలు: తప్పు చేయకపోయినా, మనసులో చెడు ఆలోచన రావడమే పెద్ద దోషంగా భావించే ఉత్తమ భక్తుడి స్థితి ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 34
స రక్షితుం బకమకరోద్యథాపురం సరస్తదుల్లసితమృణాలపల్లవమ్ । తదాది చాకృత తపనీయపద్మినీం వివర్తితాం కియదపి యాదసాం గణైః ॥
తాత్పర్యం: ఆ కొంగ యొక్క భక్తికి మెచ్చిన శివుడు, ఆ కొలనును మళ్లీ తామర తూడులతో నిండిపోయేలా చేశాడు. అంతేకాకుండా, ఆ కొంగకు మళ్లీ చలనం కలగకుండా ఉండటం కోసం, ఆ బంగారు తామర కొలనులో చేపలు లేకుండా చేశాడు.
విశేషాలు: భక్తుడిని కాపాడటానికి భగవంతుడు ప్రకృతిని కూడా మారుస్తాడు. ఇప్పటికీ మధురై మీనాక్షి ఆలయంలోని పొట్రామరై కొలనులో చేపలు ఉండవని ఒక ప్రతీతి ఉంది. అది ఈ కొంగ కోసమే శివుడు చేసిన ఏర్పాటు అని ఈ లీల ద్వారా తెలుస్తోంది.
శ్లోకము 35
స ఖంజనః స చ బకశావకః ప్రభో- రనుగ్రహాత్ పరమమవాపతుః పదమ్ । ద్విజే ద్విజో యది దయతే క్షమం హి తద్ ద్విజో హ్యయం విబుధగణేషు గీయతే ॥
తాత్పర్యం: ఆ కాటుక పిట్ట (ఖంజనము), ఆ కొంగ పిల్ల భగవంతుని అనుగ్రహం వల్ల పరమపదాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందాయి. ఒక పక్షి (ద్విజుడు) పై చంద్రుడిని ధరించిన ఆ శివుడు (ద్విజరాజు) దయ చూపడం సముచితమే కదా! అందుకే దేవతలు కూడా ఈ లీలను కొనియాడుతున్నారు.
విశేషాలు: ఇక్కడ 'ద్విజ' శబ్దంతో కవి చమత్కరించారు. ద్విజ అంటే పక్షి అని, చంద్రుడని అర్థాలు ఉన్నాయి. పక్షులపై చంద్రశేఖరుడు దయ చూపడం సహజమని భావం.
శ్లోకము 36
దివం గతే సుగుణనృపే దయానిధా- వుపర్యుపర్యుపచితసద్గుణోత్తరాః । తదన్వయే ధరణిభుజో మహారథాః పరశ్శతా ధరణిమిమామపాలయన్ ॥
తాత్పర్యం: గుణవంతుడు, దయాశాలి అయిన ఆ రాజు స్వర్గస్తుడైన తర్వాత, అతని వంశంలో పుట్టిన వందలాది మంది మహారథులైన రాజులు ఈ భూమిని పాలించారు. వారందరూ ఒకరిని మించిన సద్గుణవంతులుగా పేరుపొందారు.
విశేషాలు: పాండ్య వంశపు రాజుల పరంపర మరియు వారి ధర్మపాలన ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.
శ్లోకము 37
యుగే యుగే కులముదితోదితం హి తత్ ప్రవర్తితం ప్రథమమనంగవైరిణా । ప్రియంకరం ప్రియకవనీపతేరభూ- దభగ్నమాదివసపరిక్షయం విధేః ॥
తాత్పర్యం: మన్మథ సంహారి అయిన శివుని ద్వారా ప్రారంభించబడిన ఆ వంశం, యుగయుగాలలో వర్ధిల్లుతూ వచ్చింది. బ్రహ్మదేవుని కల్పం ముగిసే వరకు (ప్రళయం వరకు) ఆ వంశం చెక్కుచెదరకుండా శివునికి ప్రీతిపాత్రంగా కొనసాగింది.
విశేషాలు: మధురైని పాలించిన పాండ్య రాజుల వంశం సాక్షాత్తు శివుని ఆజ్ఞతో ఏర్పడిందని పురాణ ప్రసిద్ధి.
శ్లోకము 38
ఉపస్థితే యుగవిగమే పృథగ్విధాః సముద్గతా దిశి దిశి ధూమకేతవః । అరుద్ధ చ ద్యుమణిమహర్ముఖే సదా కబంధవత్ కిమపి నిరంతరం తమః ॥
తాత్పర్యం: యుగాంతం సమీపించగా, అన్ని దిక్కులా రకరకాల ధూమకేతువులు (ఉల్కలు) ఉద్భవించాయి. సూర్యోదయ సమయంలో కూడా సూర్యుడిని అడ్డుకుంటూ చీకటి కబంధం వలె కమ్ముకుంది.
విశేషాలు: ప్రళయ కాల సూచనలను కవి ఇక్కడ భయంకరంగా వర్ణించారు.
శ్లోకము 39
సమంతతోऽజని శతవార్షికః క్షితా- వవగ్రహః స్వయమనవగ్రహస్తతః । చతుర్విధం జనురపి భూతసంసదాం విలుప్యతే జగతి నిరన్వయం యథా ॥
తాత్పర్యం: అప్పుడు భూమిపై వంద ఏళ్ల పాటు కరువు (అనావృష్టి) ఏర్పడింది. దానివల్ల నాలుగు రకాల ప్రాణికోటి (అండజ, స్వేదజ, ఉద్భిజ్జ, జరాయుజ) సంతతి లేకుండా నశించిపోయింది.
విశేషాలు: నీరు లేక జీవరాశి అంతా తుడిచిపెట్టుకుపోయిన వైనం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
శ్లోకము 40
వివస్వతో విదధతి సప్తరశ్మయో జగత్సు యే జలతుహినాభివర్షణమ్ । సమేऽపి తే తపనతయా పృథక్ పృథక్ ప్రతాపనే ప్రవవృతిరే సమంతతః ॥
తాత్పర్యం: సాధారణంగా ఏ సూర్య కిరణాలు లోకానికి వర్షాన్ని, మంచును ఇస్తాయో, అవే కిరణాలు ప్రళయ కాలంలో వేడిని పుట్టిస్తూ భూమిని దహించడం ప్రారంభించాయి.
విశేషాలు: ప్రకృతి తన స్వభావాన్ని మార్చుకుని విధ్వంసానికి సిద్ధమవ్వడం ఇక్కడ వర్ణితం.
శ్లోకము 41
ద్రవీకృతైః ప్రథమమథోపశోషితైః స్థలీకృతైర్హిమశిఖరైః సమంతతః । హిమాలయో మృదుపలమాత్రశేషితో విదిద్యుతే భువి కిల వేత్రదండవత్ ॥
తాత్పర్యం: సూర్యుని వేడికి హిమాలయ పర్వతాలలోని మంచు మొదట కరిగి, తర్వాత ఆ నీరు కూడా ఆవిరైపోయింది. చివరకు హిమాలయం కేవలం ఒక బెత్తం వలె పల్చగా, ఎండిపోయి కనిపించింది.
విశేషాలు: హిమాలయం వంటి మహా పర్వతం కూడా ప్రళయ తాపానికి కరిగిపోయిందని చెప్పడం ద్వారా ఆ వేడి తీవ్రతను తెలుపుతున్నారు.
శ్లోకము 42
ప్రతాపితాః ప్రథమమబ్ధింధనాగ్నినా విశోషితాస్తదను కరైర్వివస్వతామ్ । ఉపర్యుధః క్వథితజలౌఘపాచితై- స్తిమింగలైర్జలనిధయః కషాయితాః ॥
తాత్పర్యం: సముద్రాలు మొదట బడబాగ్నితో వేడెక్కాయి, తర్వాత సూర్యకిరణాల వల్ల ఎండిపోయాయి. ఆ వేడి నీటిలో తిమింగలాలు ఉడికిపోయి, సముద్రపు నీరు కషాయం వలె మారిపోయింది.
విశేషాలు: సముద్ర జీవుల వినాశనం మరియు సముద్రం ఎండిపోవడం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 43
విశోషితాంభసి విధుమండలే తదా విసృత్వరా అపి కిరణా వివస్వతః । ఖరాతపా నిశి పరిణమ్య చంద్రికా- ప్రవర్తనప్రతిహతశక్తయోऽదహన్ ॥
తాత్పర్యం: నీరు ఎండిపోవడంతో చంద్రమండలం కూడా తన శీతలత్వాన్ని కోల్పోయింది. రాత్రిపూట కూడా సూర్యకిరణాలే వేడిని వెదజల్లాయి. వెన్నెల ఇచ్చే శక్తి చంద్రుడికి లేకపోవడంతో రాత్రులు కూడా దహించసాగాయి.
విశేషాలు: ప్రళయ కాలంలో పగలు రాత్రి అనే తేడా లేకుండా తాపం కొనసాగిందని భావం.
శ్లోకము 44
పరాకృతద్రుమతృణగుల్మసంకథే పయోధరస్మృతివిధురే యుగాత్యయే । అపి త్రివృత్కరణపథోపపాదితం పయః క్షితావజని కథావశేషితమ్ ॥
తాత్పర్యం: చెట్లు, గడ్డి, పొదలు అనే మాటే లేని ఆ ప్రళయ కాలంలో, మేఘాల జాడ కూడా లేదు. సృష్టికి మూలమైన పంచభూతాలలోని నీరు కూడా భూమిపై కేవలం కథల్లో చెప్పుకోవడానికే మిగిలింది (అంటే పూర్తిగా నశించింది).
విశేషాలు: సర్వం శూన్యమైపోయిన స్థితిని ఇక్కడ కవి వర్ణించారు.
'త్రివృత్కరణము' అనగా తేజస్సు (అగ్ని), జలము, పృథ్వి (భూమి) అనే మూడింటిని కలిపి సృష్టిని చేయడం. ఇది ఉపనిషత్తులలో ప్రసిద్ధమైన ప్రక్రియ.
సృష్టి క్రమంలో ఏర్పడిన ఈ మూలకాలు కూడా ప్రళయ కాలంలో నశించిపోయాయని చెప్పడం ఇక్కడ ఉద్దేశ్యం.
శ్లోకము 45
ఫణీశితుర్వదనసహస్రనిస్సృతా విషానలోద్వమనవిశేషభీషణాః । సమీరణాః సరభసతాడితస్ఖలత్- పరస్పరా వవురపరస్పరాస్తతః ॥
తాత్పర్యం: ఆదిశేషుని వేయి పడగల నుండి వెలువడిన విషాగ్ని వల్ల భయంకరమైన గాలులు వీచాయి. ఆ గాలులు ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొంటూ దిక్కుదిక్కులా భీభత్సాన్ని సృష్టించాయి.
విశేషాలు: అగ్నితో పాటు వాయువు కూడా ప్రళయానికి తోడైందని భావం.
శ్లోకము 46
విషానలవ్యతికరశోషితాంతర- ద్రవత్స్ఫుటదృఢతరసంధిబంధనాః । శిలోచ్చయా అపి హి రజశ్ఛటాత్మనా దిశం దిశం పవనవశేన నిన్యిరే ॥
తాత్పర్యం: విషాగ్ని వేడికి పర్వతాలలోని బంధాలన్నీ సడలిపోయి, అవి పొడిపొడిగా మారిపోయాయి. ఆ పర్వతాల పొడిని గాలి అన్ని దిక్కులకూ తీసుకెళ్లి ధూళిలా మార్చివేసింది.
విశేషాలు: కఠినమైన పర్వతాలు కూడా ప్రళయ తాపానికి ధూళిగా మారిపోయాయని చెప్పడం ద్వారా వినాశనం యొక్క తీవ్రతను కవి ముగించారు.
శ్లోకము 47
ప్రదీపితా ఇవ పవనేన తాడితాః ప్రతిక్షణావసితపునస్సముద్గతాః । ప్రజజ్వలుః కథమపి చండరశ్మయః పదే పదే స్ఖలితరథా వియత్పథే ॥
తాత్పర్యం: ప్రచండమైన గాలుల వల్ల సూర్యులు మరింతగా ప్రజ్వరిల్లారు. వారి రథాలు ఆకాశ మార్గంలో అడుగుడుగునా తడబడుతున్నా, ఆ సూర్యకిరణాలు క్షణక్షణానికీ ఆరిపోతూ, మళ్లీ రెట్టింపు వేడితో పుడుతూ భయంకరంగా ప్రకాశించాయి.
విశేషాలు: ప్రళయ కాలంలో ద్వాదశ (పన్నెండు మంది) ఆదిత్యులు ఉద్భవిస్తారని పురాణోక్తి. వారి తీవ్రమైన వేడిని కవి ఇక్కడ అద్భుతంగా వర్ణించారు.
శ్లోకము 48
పయః కిల ప్రతిహతకల్మషం సుధేత్యు- దారహంత్యుదకరహస్యకోవిదాః । పయఃకథామపి పవనేన లుంపతా సుధాంధసోऽప్యజహురసూన్ గతాంధసః ॥
తాత్పర్యం: నీటి రహస్యాలు తెలిసిన వారు "పాపాలను హరించే నీరే అమృతం" అని చెబుతారు. కానీ ప్రళయ వాయువు వల్ల నీరు అనే మాటే వినిపించకుండా పోవడంతో, అమృతాన్ని ఆహారంగా తీసుకునే దేవతలు కూడా ఆహారం లేక ప్రాణాలు వదిలారు.
విశేషాలు: ప్రళయం కేవలం భూలోకానికే కాదు, దేవలోకానికి కూడా వినాశనాన్ని తెచ్చిందని దీని భావం. అమృతానికి మూలమైన జలం లేకపోతే దేవతలు కూడా ఉండలేరని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకము 49
ప్రసర్పతా ధరణితలాద్రసాతలం మహోష్మణా యుగవిగమాహిమత్విషామ్ । ప్రతాపితాః పునరశనాతిమాత్రయా- ప్యసూనహో జహురహయో మహానిలైః ॥
తాత్పర్యం: భూతలం నుండి రసాతలం (పాతాళం) వరకు వ్యాపించిన సూర్యుల తీవ్ర వేడికి పాతాళంలో ఉండే సర్పాలు తపించిపోయాయి. గాలిని ఆహారంగా తీసుకునే ఆ పాములు, విషవాయువులతో కూడిన ప్రళయ వాయువులను అధికంగా పీల్చడం వల్ల ప్రాణాలు కోల్పోయాయి.
విశేషాలు: పాములకు గాలియే ఆహారం. కానీ ప్రళయ కాలపు గాలి విషతుల్యం కావడంతో, అదే వాటి మరణానికి కారణమైందని కవి వర్ణించారు.
శ్లోకము 50
అఘస్పదే కమఠవరాహభోగినా- మవస్థితస్తదను లలాటలోచనః । కిమేతదిత్యుపరి దృశం ద్వయాధికా- మవాకిరద్ దరదలితామవజ్ఞయా ॥
తాత్పర్యం: కూర్మము (తాబేలు), వరాహము (పంది), శేషుడు (పాము) - ఇవన్నీ బాధపడుతున్న సమయంలో, పరమశివుడు తన లలాట నేత్రాన్ని (మూడవ కన్ను) కొంచెం తెరిచాడు. "ఏమిటిది?" అన్నట్లుగా ఈ లోకాన్ని అశ్రద్ధగా తన కంటిచూపుతో చూశాడు.
విశేషాలు: లోకం అంతా నశిస్తున్నా పరమశివుడు మాత్రం నిర్వికారంగా, సాక్షి భూతుడిగా ఉన్నాడని ఇక్కడ అర్థం. ఆయన కంటి చూపు నుండే ప్రళయాగ్ని పుడుతుంది.
శ్లోకము 51
తతోऽగ్నినా కమలభవాండమూలభూ- నివిష్టధూర్జటినిటిలాక్షిజన్మనా । చటచ్చటచ్చటదితి భూర్భువస్స్వరిత్య- దహ్యత త్రిజగదపి ప్రసహ్య తత్ ॥
తాత్పర్యం: బ్రహ్మాండం అంతటా వ్యాపించి ఉన్న శివుని మూడవ కంటి నుండి పుట్టిన అగ్ని వల్ల భూర్భువస్సువరాది మూడు లోకాలు "చట చట" అనే శబ్దంతో భయంకరంగా కాలిపోయాయి.
విశేషాలు: శివుని క్రోధాగ్ని సమస్త బ్రహ్మాండాన్ని దహించివేసే క్రమం ఇక్కడ శబ్దాలంకారంతో వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 52
ఉదన్వతాముదరతలేషు శోషితా- స్తదీరితా లవణమయా మహాద్రయః । సమంతతః సదసి విధాతురుద్యయు- ర్మహోపలా ఇవ యుధి యంత్రనిస్సృతాః ॥
తాత్పర్యం: సముద్రాల అడుగున ఎండిపోయిన ఉప్పు గడ్డలు, పర్వతాల వలె ఆకాశంలోకి ఎగిరి బ్రహ్మలోకం వరకు చేరుకున్నాయి. యుద్ధంలో యంత్రాల నుండి వెలువడే పెద్ద రాళ్ల వలె అవి దిక్కుదిక్కులా పడ్డాయి.
విశేషాలు: సముద్రాలు ఎండిపోవడం వల్ల ఏర్పడిన ఉప్పు శిలలు కూడా ప్రళయ వాయువుల వల్ల గాలిలో కొట్టుకుపోయాయని భావం.
శ్లోకము 53
నభస్వతామజని వివస్వతామపి క్షణాదహో భసితదశా తదర్చిషా । బలీయసామపి బలిభిర్భువః క్షయః పరం త్వసౌ భవతి కియద్విలంబితః ॥
తాత్పర్యం: ఆ శివుని కంటి మంటల వల్ల గాలి, సూర్యులు కూడా క్షణంలో బూడిద అయిపోయారు. బలవంతులైన వారిని అంతకంటే బలవంతులు నాశనం చేయడం లోక సహజం, దానికి పట్టే కాలం చాలా స్వల్పం.
విశేషాలు: సృష్టిలోని శక్తులైన వాయువు, సూర్యుడు కూడా శివాగ్ని ముందు నిలవలేకపోయారు. భగవంతుని శక్తి ముందు ఎవరూ సాటి రారని ఇక్కడ నీతి.
శ్లోకము 54
తదర్చిషా గిరిశిఖరస్ఫులింగయా జనా మహః ప్రభృతిషు జాతసంజ్వరాః । చిరాయుషః సనకసనందనాదయః ప్రదుద్రువుః పదమకుతోభయం విధేః ॥
తాత్పర్యం: కొండ శిఖరాలంత పెద్ద నిప్పుకణికల వల్ల కలిగిన వేడికి తాళలేక, చిరంజీవులైన సనక సనందనాది మహర్షులు కూడా భయపడి, మహర్లోకం నుండి బ్రహ్మదేవుని సత్యలోకానికి పారిపోయారు.
విశేషాలు: మహర్షులు కూడా చలించిపోయారంటే ఆ ప్రళయం ఎంత భయంకరంగా ఉందో ఊహించవచ్చు.
శ్లోకము 55
అవస్థితాః ప్రియకవనే యుగాత్యయే- ప్యవిక్రియా మదనజితః ప్రభావతః । విశంకటే కనకసరోజినీతటే విశృంఖలాః ప్రమథగణా విజహ్రిరే ॥
తాత్పర్యం: లోకమంతా నశిస్తున్నా, శివుని ప్రభావం వల్ల మధురైలోని ఆ వనం (ప్రియక వనం) మరియు బంగారు తామర కొలను గట్టు మాత్రం ఏ మార్పు లేకుండా సురక్షితంగా ఉన్నాయి. అక్కడ శివగణాలు ఎటువంటి భయం లేకుండా స్వేచ్ఛగా విహరిస్తున్నాయి.
విశేషాలు: శివుని దివ్య క్షేత్రాలకు ప్రళయం సోకదు అనే ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్ని కవి ఇక్కడ వివరించారు. భగవంతుని సన్నిధి ఎప్పుడూ శాశ్వతం.
శ్లోకము 56
కపర్దినస్తదను కపర్దమండలాత్ సముద్రతా నభసి ఘనా ఘనాఘనాః । జజృంభిరే జగదఖిలం హవిర్భుజా పరిశ్రితం ప్రశమయితుం సమంతతః ॥
తాత్పర్యం: అప్పుడు శివుని జటాజూటం (కపర్దం) నుండి పుట్టిన నల్లని మేఘాలు ఆకాశమంతా వ్యాపించాయి. అగ్నితో దహించబడిన లోకాన్ని చల్లబరచడానికి అవి సిద్ధమయ్యాయి.
విశేషాలు: శివుడే సంహారకుడు, ఆయనే మళ్లీ శాంతిని చేకూర్చేవాడు. జటాజూటం నుండి మేఘాలు రావడం శివుని లీలా విశేషం.
శ్లోకము 57
కణానపాం కరికలభానివ చ్యుతాన్ పటత్పటద్ధ్వనిముఖరాన్ పయోముచామ్ । ప్రసారయన్నివ రసనాం శిఖాచ్ఛలాత్ పపౌ శనైస్సిమిసిమితి క్షయానలః ॥
తాత్పర్యం: ఏనుగు పిల్లలంత పెద్దవిగా పడుతున్న నీటి బిందువులను, ఆ ప్రళయాగ్ని తన నాలుక వంటి జ్వాలలతో "సిమి సిమి" అనే శబ్దంతో తాగుతూ మెల్లగా ఆరిపోయింది.
విశేషాలు: అగ్ని మరియు జలాల మధ్య జరిగే పోరాటాన్ని కవి ఇక్కడ వర్ణించారు. భారీ వర్షం వల్ల ప్రళయాగ్ని క్రమంగా శాంతించింది.
శ్లోకము 58
పయఃకణప్రశమితకల్పపావక- ప్రసృత్వరప్రతినవధూమమండలైః । సమంతతః పునరపి సాంద్రతాం గతా బలాహకా వవృషురపో నిరంతరమ్ ॥
తాత్పర్యం: ప్రళయాగ్ని ఆరిపోతున్నప్పుడు పుట్టిన దట్టమైన పొగ వల్ల మేఘాలు మరిన్ని ఏర్పడి, అవి ఏకధారగా ఎడతెరిపి లేకుండా వర్షాన్ని కురిపించాయి.
విశేషాలు: దీనిని 'సాంవర్తక వర్షం' అంటారు. అగ్ని ఆరిన తర్వాత లోకాన్ని జలమయం చేసే ప్రక్రియ ఇక్కడ ప్రారంభమైంది.
శ్లోకము 59
తతస్తతో జలదకులే తటిద్గణా- శ్చకాశిరే చపలమరీచివీచయః । విహాయ భూతలమివ తద్దిధక్షయా వినిస్సృతాః ప్రలయహుతాశనార్చిషః ॥
తాత్పర్యం: అప్పుడు మేఘాలలో మెరుపులు మిలమిలలాడుతూ ప్రకాశించాయి. ఆ మెరుపులు ఎలా ఉన్నాయంటే, భూమిని దహించివేసిన ప్రలయాగ్ని జ్వాలలు, ఇప్పుడు ఆకాశాన్ని కూడా దహించడానికి పైకి వెళ్తున్నాయా అన్నట్లు ఉన్నాయి.
విశేషాలు: మెరుపుల తీక్షణతను ప్రలయాగ్నితో పోల్చడం కవి యొక్క ఉత్ప్రేక్షా చమత్కారం.
శ్లోకము 60
తతోऽయుతాయుతయుగయోజనోన్నతా- స్తదర్చిషః సలిలనిపాతకుంఠితాః । హ్రసీయసీముపగమితా దశాం తదా నిరీక్షితాః ప్రియకవనాశ్రితైర్గణైః ॥
తాత్పర్యం: వేల యోజనాల ఎత్తున ఎగిసిపడుతున్న ఆ అగ్ని జ్వాలలు, భారీ వర్షం పడటం వల్ల క్రమంగా తగ్గిపోయాయి. అప్పుడు మధురై (ప్రియక వనం) లో ఉన్న శివగణాలు ఆ అగ్ని ఆరిపోవడాన్ని ఆశ్చర్యంగా చూశాయి.
విశేషాలు: ప్రలయాగ్ని ఎంత భయంకరమైనదైనా, శివుని ఆజ్ఞతో కురిసిన వర్షం ముందు అది తలవంచక తప్పలేదు.
శ్లోకము 61
పరస్పరం ప్రలయహుతాశమేఘయో- ర్భయానకే ప్రచలతి సాంపరాయికే । సమాగతా భువి సమయే హవిర్భుజా సనాభయః కిమశనయః పయోముచః ॥
తాత్పర్యం: ప్రలయాగ్నికీ, మేఘాలకూ మధ్య భయంకరమైన యుద్ధం జరుగుతున్నట్లు ఉంది. ఆ సమయంలో మేఘాల నుండి పడుతున్న పిడుగులు, అగ్నితో చుట్టరికం (సనాభయః) కలిగినవో అన్నట్లుగా అగ్నిలో కలిసిపోతున్నాయి.
విశేషాలు: నీరు అగ్నిని ఆర్పడం సహజం, కానీ ఇక్కడ పిడుగులు అగ్నిని పెంచుతున్నాయా లేక యుద్ధం చేస్తున్నాయా అన్నట్లు వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 62
ఉభావపి ప్రలయదశానిరంకుశా- వుభావపి త్రిపురహరస్య గాత్రజౌ । తథాపి తు వ్యజయత వారిదోऽనలం జయః కథం జగదుపతాపినో భవేత్ ॥
తాత్పర్యం: ప్రలయాగ్ని, మేఘాలు రెండూ కూడా నియంత్రణ లేనివే (నిరంకుశాలు). రెండూ శివుని శరీరం నుండి పుట్టినవే. అయినప్పటికీ మేఘమే అగ్నిపై విజయం సాధించింది. లోకాన్ని హింసించే వారికి (అగ్ని) విజయం ఎలా లభిస్తుంది? ఎప్పటికీ ధర్మమే (రక్షించే వారే) గెలుస్తారు.
విశేషాలు: శివుడు అష్టమూర్తి స్వరూపుడు. అగ్ని, జలము ఆయన రూపాలే. కానీ లోక కల్యాణం కోసం జలం అగ్నిని జయించిందని కవి నీతిని జోడించారు.
శ్లోకము 63
భయానకైరశనినిపాతనిస్వనైః ప్రతిక్షణాక్షుభితహృదః పయోముచామ్ । అపి క్షపామనుభవతః పదే నిజే ప్రజాగరః పరిణమతి స్మ వేధసః ॥
తాత్పర్యం: మేఘాల నుండి వెలువడే భయంకరమైన పిడుగుల శబ్దాలకు బ్రహ్మదేవుడు కూడా దిగ్భ్రాంతి చెందాడు. తన లోకంలో రాత్రి సమయమైనప్పటికీ, ఆ శబ్దాల వల్ల ఆయనకు నిద్ర పట్టక మేల్కొనే ఉన్నాడు.
విశేషాలు: సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ కూడా ప్రళయ భీభత్సానికి భయపడ్డాడని వర్ణన.
శ్లోకము 64
అచంద్రమస్తపనమపేతతారకం ప్రశాంతపావకమవసన్నమారుతమ్ । అకాలదిగ్భువనమసచ్ఛుభాశుభం తమోమయం పయసి మమజ్జ తజ్జగత్ ॥
తాత్పర్యం: చంద్రుడు, సూర్యుడు, నక్షత్రాలు లేవు. అగ్ని ఆరిపోయింది, గాలి నిలిచిపోయింది. దిక్కులు, కాలము తెలియడం లేదు. శుభ అశుభాలు లేవు. అటువంటి చీకటితో నిండిన లోకమంతా జలమయమై నీటిలో మునిగిపోయింది.
విశేషాలు: దీనినే 'ఏకార్ణవము' అంటారు. సృష్టి అంతా నీటిలో కలిసిపోయిన శూన్య స్థితి ఇది.
శ్లోకము 65
యదండతో బహిరవహిశ్చ యజ్జలం తదేకతాం గతమివ సర్వతస్తదా । అగాధమప్రచలమపారమస్వనం ప్రవృద్ధమాధ్రువపదమారసాతలము ॥
తాత్పర్యం: బ్రహ్మాండం లోపల, బయట ఉన్న నీరంతా కలిసి ఏకమైపోయింది. లోతు తెలియనిది, కదలనిది, అంతులేనిది, శబ్దం లేనిది అయిన ఆ మహాజలం పాతాళం నుండి ధ్రువలోకం వరకు నిండిపోయింది.
విశేషాలు: ప్రళయ జలం యొక్క నిశ్శబ్దాన్ని, గాంభీర్యాన్ని కవి ఇక్కడ అద్భుతంగా చిత్రించారు.
శ్లోకము 66
జడాజడే జగతి గతే రసాతల- క్షమానభస్సురనరతిర్యగాత్మని । జలాస్తరే వటదలతల్పమాశ్రితో జగన్నిధిర్వ్యహరత కోऽపి బాలకః ॥
తాత్పర్యం: చేతన అచేతనములతో కూడిన లోకమంతా నీటిలో మునిగిపోగా, ఆ జలరాశిపై ఒక వటపత్రం (మర్రి ఆకు) మీద చిన్న బాలుడి రూపంలో జగన్నాథుడైన విష్ణుమూర్తి శయనించి ఉన్నాడు.
విశేషాలు: వటపత్రశాయిగా విష్ణుమూర్తి ప్రళయ కాలంలో యోగనిద్రలో ఉండటం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 67
సమంతతో జగతి సమావృతేऽంభసా- ప్యమజ్జతి ప్రియకవనే నిజాజ్ఞయా । స బుద్బుదోదర ఇవ సార్ధమంబయా సమం గణైరపి విజహార శంకరః ॥
తాత్పర్యం: జగమంతా నీటిలో మునిగినా, శివుని ఆజ్ఞ వల్ల మధురై (ప్రియక వనం) మాత్రం మునగలేదు. అది ఒక నీటి బుడగ మధ్యలో సురక్షితంగా ఉన్నట్లుగా ఉంది. అక్కడ పార్వతీదేవి మరియు గణాలతో కలిసి శంకరుడు విహరిస్తున్నాడు.
విశేషాలు: సర్వవినాశన కాలంలో కూడా భగవంతుని ధామం (మధురై) చెక్కుచెదరకుండా ఉంటుందని భక్తుల నమ్మకం.
శ్లోకము 68
చతుర్ముఖే స్వపతి విలుప్తసంకథే చరాచరే విరమతి కాలకల్పనే । అనుశ్రవైః పరమధిగమ్య తుష్టువు- ర్మహర్షయః కతిచన తం మహీం గతమ్ ॥
తాత్పర్యం: బ్రహ్మదేవుడు నిద్రపోతున్నప్పుడు, చరాచర సృష్టి ఆగిపోయి, కాలం కూడా నిలిచిపోయిన తరుణంలో, కొంతమంది మహర్షులు వేద మంత్రాలతో భూమిపై (మధురైలో) వెలిసిన ఆ పరమశివుడిని స్తుతించారు.
విశేషాలు: వేదాలు నిత్యమైనవి. ప్రళయ కాలంలో కూడా ఋషులు వేదోక్తంగా శివుని కొనియాడతారని భావం.
శ్లోకము 69
జలప్లవైర్బహిరవహిశ్చ ధూర్జటే- ర్జటాటవీహిమకరచంద్రికాంకురైః । జడీకృతే సతి మధురేశ్వరాలయే జగుర్గణా జహసురనర్త్తిషుః సుఖము ॥
తాత్పర్యం: శివుని జటాజూటంలోని చంద్రుని వెన్నెల వల్ల మధురేశ్వరుని ఆలయం వెలిగిపోతుంటే, శివగణాలు సంతోషంతో పాటలు పాడుతూ, నవ్వుతూ, నృత్యం చేశాయి. బయట ప్రళయం జరుగుతున్నా, అక్కడ మాత్రం ఆనందం వెల్లివిరిసింది.
విశేషాలు: శివ భక్తులకు ప్రళయ భయం ఉండదని, వారు ఎల్లప్పుడూ ఆనందమయ స్థితిలో ఉంటారని కవి సందేశం.
శ్లోకము 70
పరిక్షయే ప్రలయనిశస్తతశ్చిరాత్ పయోజభూః సలిలశయస్య శార్ంగిణః । నిదేశతో నిఖిలమిదం జగత్త్రయం యథాపురం పునరసృజత్ ప్రయత్నతః ॥
తాత్పర్యం: చాలా కాలం తర్వాత ప్రళయ రాత్రి ముగిసింది. అప్పుడు శేషతల్పంపై శయనించిన విష్ణుమూర్తి ఆజ్ఞతో, బ్రహ్మదేవుడు తిరిగి ఈ మూడు లోకాలను మునుపటి వలెనే మళ్లీ సృష్టించాడు.
విశేషాలు: ప్రళయం తర్వాత మళ్లీ సృష్టి ప్రారంభమవ్వడం అనే శాశ్వత చక్రం గురించి చెబుతూ ఈ సర్గ ముగుస్తుంది. నిత్యమైన శివుని లీలలే ఈ సృష్టికి మూలమని కవి భావన.
శ్లోకము 71
ప్రకల్పయన్ ప్రథమమహర్నిశాకరౌ ప్రణాశయన్ కబలితవిష్టపం తమః । విశోషయన్ సలిలమశేషముత్థితం వినిర్మమే విధిరమరాలయం పునః ॥
తాత్పర్యం: బ్రహ్మదేవుడు మొదట సూర్యచంద్రులను సృష్టించి, లోకాన్ని మింగివేసిన చీకటిని పోగొట్టాడు. ఆపై లోకమంతా నిండిన ప్రళయ జలాలను ఎండగట్టి, తిరిగి దేవలోకాన్ని నిర్మించాడు.
విశేషాలు: ప్రళయం తర్వాత సృష్టి క్రమం తిరిగి ప్రారంభమైన తీరు ఇక్కడ వర్ణించబడింది. వెలుగును, ఆపై నివాస యోగ్యమైన ప్రదేశాలను బ్రహ్మ సృష్టించాడు.
శ్లోకము 72
తతః క్షితౌ కథమపి ధామ శాంకరం తదేకమక్షతమభిజానతామునా । సరిగిరిస్థలసరిదీశ్వరాదికం సుమేధసా నిఖిలమకల్పి వేధసా ॥
తాత్పర్యం: భూమిపై శివుని నివాసమైన మధురై క్షేత్రం ఒక్కటే ఏమీ కాకుండా సురక్షితంగా ఉండటాన్ని బ్రహ్మ గమనించాడు. ఆ క్షేత్రాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, బుద్ధిమంతుడైన బ్రహ్మదేవుడు నదులను, పర్వతాలను, సముద్రాలను మళ్లీ సృష్టించాడు.
విశేషాలు: మధురై క్షేత్రం ప్రళయాంతకమని, సృష్టికి పునాది అని ఇక్కడ కవి ఉద్ఘాటించారు.
శ్లోకము 73
తతః సృజన్ స విబుధమర్త్యభోగినో నివేశయన్ నిజనిజధామసు స్థిరమ్ । ప్రవర్తయన్ సుపరిచితేషు కర్మసు వ్యధత్త తచ్ఛయితమివోత్థితం జగత్ ॥
తాత్పర్యం: ఆపై దేవతలను, మనుష్యులను, నాగులను సృష్టించి వారిని తమ తమ స్థానాల్లో ఉంచాడు. వారందరినీ వారి పనులలో నియోగించి, నిద్రపోయి లేచినట్లుగా ఈ జగత్తును మళ్లీ చైతన్యవంతం చేశాడు.
విశేషాలు: సృష్టి తిరిగి ప్రారంభమవ్వడాన్ని నిద్ర నుండి మేల్కొనడంతో పోల్చడం చాలా సహజంగా ఉంది.
శ్లోకము 74
తతశ్చిరాదజని తు వంశశేఖరో మహీపతిర్ద్రమిడకులేషు కశ్చన । ప్రభుత్వమావహత స పాండ్యమండలే మహేశ్వరార్పితహృదయో మహాశయః ॥
తాత్పర్యం: చాలా కాలం తర్వాత ద్రవిడ దేశంలో 'వంశశేఖరుడు' అనే రాజు జన్మించాడు. మహానీయుడైన ఆయన శివునిపై నిశ్చల భక్తి కలిగి, పాండ్య రాజ్యాన్ని పాలించాడు.
విశేషాలు: వంశశేఖర పాండ్యుని కాలంలో మధురై నగరం తిరిగి ఎలా పునర్నిర్మించబడిందో ఈ ఘట్టం వివరిస్తుంది.
శ్లోకము 75
స సుందరేశ్వరసదనైకశేషిణీం భజన్ పురీం భువి మధురేతి విశ్రుతామ్ । నివేశయన్ క్వచిదపి కాశ్చన ప్రజాః క్వచిత్ స్వయం న్యవిశత కల్పితాలయః ॥
తాత్పర్యం: ప్రళయం తర్వాత కేవలం సుందరేశ్వరుని ఆలయం మాత్రమే మిగిలి ఉన్న మధురై నగరానికి ఆయన చేరుకున్నాడు. అక్కడ ప్రజల కోసం నివాసాలను ఏర్పాటు చేసి, తాను కూడా ఒక భవనాన్ని నిర్మించుకుని అక్కడ నివసించాడు.
విశేషాలు: శివాలయం చుట్టూ మళ్లీ నగరం ఏ విధంగా విస్తరించిందో ఇక్కడ చూడవచ్చు.
శ్లోకము 76
దినే దినే సదనజితః సపర్యయా సమృద్ధయా స ధరణివల్లభశ్రియా । యథాపురమ్ పురమచికీర్షదుచ్ఛ్రితైః సమంతతో నృపగృహసాలగోపురైః ॥
తాత్పర్యం: ప్రతిరోజూ శివుని పూజిస్తూ, ఆ రాజు తన రాజ్యలక్ష్మితో మధురై నగరాన్ని మునుపటి వలె కోట గోడలతో, గోపురాలతో, రాజభవనాలతో అత్యంత వైభవంగా తీర్చిదిద్దాలని కోరుకున్నాడు.
విశేషాలు: రాజుకు నగరాభివృద్ధిపై ఉన్న ఆసక్తి, భక్తి ఇక్కడ వ్యక్తమవుతున్నాయి.
శ్లోకము 77
స వేదితుం పురపరిమాణముత్సుకో జడే జగత్యవిదితతత్పురస్థితౌ । దృఢవ్రతో ద్రమిడకులాబ్ధిచంద్రమాః సమాహితః శరణయతి స్మ శంకరమ్ ॥
తాత్పర్యం: ప్రళయం వల్ల పాత నగరం యొక్క ఎల్లలు (మేరలు) ఎక్కడ ఉన్నాయో ఎవరికీ తెలియకుండా పోయింది. కాబట్టి నగరాన్ని ఎంత విస్తీర్ణంలో నిర్మించాలో తెలుసుకోవడానికి, ఆ రాజు శివుడిని ప్రార్థించాడు.
విశేషాలు: నగర సరిహద్దులను నిర్ణయించడానికి దైవిక సహాయం అవసరమైందని భావం.
శ్లోకము 78
కృపానిధిస్తదను శశాంకశేఖరః కృతాదరః క్షితిభృతి వంశశేఖరే । ప్రదర్శయ స్థలపరిమాణమిత్యశాద్ విభూషణం భుజగవరం వినిక్షిపన్ ॥
తాత్పర్యం: దయామయుడైన శివుడు రాజుపై అనుగ్రహం చూపి, తన మెడలోని పామును (వాసుకిని) తీసి "నగర సరిహద్దులను చూపించు" అని ఆజ్ఞాపించాడు.
విశేషాలు: శివుడు తన ఆభరణమైన పాము ద్వారా నగర ఎల్లలను నిర్ణయించడం ఒక అద్భుత లీల.
శ్లోకము 79
స పుష్పకాననభువి బాలమర్పయన్ ప్రదక్షిణం పరిచలితః ఫణీశ్వరః । శిరస్పదం పునరపి తత్ర యోజయన్- అదర్శయత్ పురపరిమాణమద్భుతమ్ ॥
తాత్పర్యం: ఆ సర్పరాజు తన తోకను ఒక చోట ఉంచి, నగరం చుట్టూ ప్రదక్షిణగా తిరిగి, మళ్లీ తన తలను తోక దగ్గరకు చేర్చాడు. ఈ విధంగా ఒక పెద్ద వృత్తాకారంలో నగర సరిహద్దును అద్భుతంగా చూపించాడు.
విశేషాలు: పాము చుట్టూ తిరగడం వల్ల నగరం యొక్క ఆకృతి నిర్ణయించబడింది.
శ్లోకము 80
హరిత్స్వసౌ చతసృషు పుష్పకాననం గుహాచలం భుజగగిరిం వృషాచలమ్ । అనుక్రమాదహితీలకః ప్రదర్శయన్ ద్వియోజనం పురమవదత్ సమంతతః ॥
తాత్పర్యం: ఆ పాము నాలుగు దిక్కులా పుష్పవనం, గుహాచలం, నాగమలై (భుజగగిరి), వృషాచలములను తాకుతూ రెండు యోజనాల విస్తీర్ణంలో నగర సరిహద్దులను సూచించింది.
విశేషాలు: మధురై చుట్టూ ఉన్న పర్వతాలను సరిహద్దులుగా ఇక్కడ పేర్కొనడం జరిగింది.
శ్లోకము 81
తిరోహితే పురహరభూషణోరగే తదాకృతిం వరణమయం ప్రకల్పయన్ । విశంకటైర్విపణిపథైః శిరోగృహై- రలంకృతం పురమకరోద్ యథాపురమ్ ॥
తాత్పర్యం: పాము అదృశ్యమైన తర్వాత, అది చూపించిన మార్గంలోనే రాజు కోటగోడను నిర్మించాడు. విశాలమైన వీధులతో, మేడలతో నగరాన్ని మునుపటి వలె సుందరంగా తీర్చిదిద్దాడు.
విశేషాలు: పాము ఆకృతిలో కోటగోడ ఏర్పడటం వల్ల నగరానికి రక్షణ మరియు అందం చేకూరాయి.
శ్లోకము 82
హాలాహలాస్య పరివేష్టనలబ్ధసీమం హాలాస్యమిత్యభిధయా నగరం తదాసీత్ । భోగాభివేష్టితతయాపి చ భోగభూమిః కైవల్యభూరపి బభూవ మహీవిభాగే ॥
తాత్పర్యం: పాము (హాలాహలము) తన నోటితో తోకను పట్టుకుని సరిహద్దును చూపడం వల్ల ఈ నగరానికి 'హాలాస్యము' అనే పేరు వచ్చింది. ఈ నగరం అన్ని భోగాలకు నిలయమే కాకుండా, ముక్తిని (కైవల్యాన్ని) ప్రసాదించే పుణ్యక్షేత్రంగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది.
విశేషాలు: మధురైకి 'హాలాస్య క్షేత్రం' అనే పేరు ఎలా వచ్చిందో కవి ఈ శ్లోకంలో వివరించారు. భోగము, మోక్షము రెండూ లభించే అరుదైన క్షేత్రమిది.
శ్లోకము 83
ఆసాదయన్నశ్వపతిం సహాయ- మథైకదా విక్రమచోలదేవః । విచార్య విస్రబ్ధమముం నృపాల- మాయోధనాయోపజగామ సైన్యైః ॥
తాత్పర్యం: ఒకానొక సమయంలో విక్రమచోళుడు అనే రాజు, అశ్వపతి (గుర్రపు దళాధిపతి లేదా మరొక శక్తివంతమైన రాజు) సహాయాన్ని పొంది, పాండ్య రాజుపై యుద్ధం చేయాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. తన సైన్యంతో కలిసి యుద్ధానికి బయలుదేరాడు.
విశేషాలు: చోళ రాజులు మరియు పాండ్య రాజుల మధ్య ఉండే నిరంతర ఆధిపత్య పోరును కవి ఇక్కడ సూచించారు. శత్రువుల బలం పెరిగినా పాండ్య రాజు భయపడలేదు.
శ్లోకము 84
అతర్కితాసన్నమరాతిసైన్య- మాకర్ణయన్ పాండ్యనృపో విశంకః । కృతాభ్యనుజ్ఞో మధురేశ్వరేణ జయం కరస్థం కలయన్ ప్రతస్థే ॥
తాత్పర్యం: శత్రు సైన్యం ఊహించని విధంగా దగ్గరకు వచ్చిందని తెలిసినా, పాండ్య రాజు ఏమాత్రం భయపడలేదు. మధురేశ్వరుడైన పరమశివుని అనుమతిని, ఆశీస్సులను పొంది, విజయం తన చేతిలోనే ఉందని నమ్ముతూ యుద్ధానికి కదిలాడు.
విశేషాలు: "మధురేశ్వరేణ కృతాభ్యనుజ్ఞః" అనగా దైవబలం తోడున్నవాడికి భయం ఉండదని అర్థం. రాజు యొక్క అచంచల భక్తి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
శ్లోకము 85
ధనుర్ధరేష్వేకతమో భవన్ హరః శితైః శరౌఘైః శివనామలాంఛితైః । అవాకిరత్ సైన్యమదృశ్యపాతిభి- ర్విశృంఖలం విక్రమచోలభూపతేః ॥
తాత్పర్యం: పరమశివుడు స్వయంగా ఒక విలుకాని రూపంలో యుద్ధరంగంలోకి ప్రవేశించాడు. తన పేరు (శివ) చెక్కబడిన పదునైన బాణములతో చోళ రాజు సైన్యాన్ని ముంచెత్తాడు. ఆ బాణములు ఎక్కడి నుండి వస్తున్నాయో ఎవరికీ కనిపించలేదు.
విశేషాలు: శివుడు తన భక్తుడిని కాపాడటానికి స్వయంగా యుద్ధం చేసిన లీల ఇది. బాణములపై 'శివ' నామం ఉండటం ఆయన సార్వభౌమత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
శ్లోకము 86
అనుగ్రహం స తమనవగ్రహం విభో- ర్విచింతయన్ క్షితిభృతి వంశశేఖరే । పరిత్యజన్ గజతురగాన్ పలాయితో వినా రణం కియదపి చోలభూపతిః ॥
తాత్పర్యం: వంశశేఖర పాండ్యునిపై పరమశివుని అనుగ్రహం అపారంగా ఉందని గ్రహించిన చోళ రాజు, యుద్ధం చేయకుండానే భయపడి తన ఏనుగులను, గుర్రాలను వదిలేసి పారిపోయాడు.
విశేషాలు: దైవబలం ముందు మానవ ప్రయత్నం పనికిరాదని, శివుని ప్రభావం శత్రువులను కూడా భయపెడుతుందని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 87
పరాక్రమేణాప్రతిమేన పార్థివాన్ గిరా సుధాసారకిరా కవీనపి । జయన్నయం సప్తసముద్రముద్రితాం బభార పృథ్వీం మధురేశ్వరార్పితామ్ ॥
తాత్పర్యం: సాటిలేని పరాక్రమంతో ఇతర రాజులను, అమృతం వంటి తన వాక్కులతో కవులను గెలిచిన వంశశేఖర పాండ్యుడు, మధురేశ్వరుడు ప్రసాదించిన ఈ సప్త సముద్రాల వరకు ఉన్న భూమినంతటినీ ధర్మబద్ధంగా పాలించాడు.
విశేషాలు:
రాజు కేవలం యుద్ధవీరుడవడమే కాక, సాహితీ ప్రియుడని కూడా కవి కొనియాడారు. భగవంతుని కృప ఉంటే భూమండలమంతా వశమవుతుందని ఈ సర్గ ముగింపు సందేశం.శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితుల వారు రచించిన శివలీలార్ణవములోని పందొమ్మిదవ సర్గము సంపూర్ణము.
No comments:
Post a Comment