శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితుల విరచిత "శ్రీ శివ లీలార్ణవము" లోని అష్టాదశ సర్గ (18వ సర్గ) శ్లోకాల వివరణ 09 -04 -2026
శ్లోకము 1
స హయాన్ సహస్రమయుతం భటోత్తమాన్
కరిణః శతం దశ మహారథానపి ।
పరిగృహ్య సైన్యముచితం వ్యయం చరన్
నవశిష్టమన్యదఖిలం శివే దదౌ ॥
తాత్పర్యం:
ఆ రాజు వెయ్యి గుర్రాలను, పదివేల మంది ఉత్తమ భటులను, వంద ఏనుగులను మరియు పది మంది మహారథులను తన సైన్యము కొరకు ఉంచుకున్నాడు. తన రాజ్యపాలనకు అవసరమైన వ్యయాన్ని మాత్రమే వినియోగించి, మిగిలిన సంపదనంతటినీ శివ కైంకర్యానికే (శివుని కొరకే) సమర్పించాడు.
విశేషాలు:
రాజు యొక్క నిరాడంబరతను, శివభక్తిని ఈ శ్లోకం చాటుతోంది. రాజ్య సంపదను విలాసాలకు కాక భగవంతుని సేవకు వినియోగించడం ఇక్కడ విశేషం.
శ్లోకము 2
అథ ధామ్ని పుష్పవననామ్ని ధూర్జటే-
రవిదూరవర్తిని కదమ్బకాననాత్ ।
అజనిష్ట కాపి కిల హేమనాయికే-
త్యభివిశ్రుతా జగతి రుద్రకన్యకా ॥
తాత్పర్యం:
అటుపిమ్మట, కదంబ వనానికి సమీపంలో ఉన్న 'పుష్పవనము' అనే శివక్షేత్రంలో, లోక ప్రసిద్ధి గాంచిన 'హేమనాయిక' అనే పేరుగల ఒక రుద్రకన్య (దేవదాసి) నివసించేది.
విశేషాలు:
మధుర సమీపంలోని పుష్పవన క్షేత్ర విశేషాన్ని, అక్కడ నివసించే పరమ శివభక్తురాలైన హేమనాయిక పరిచయాన్ని కవి ఇక్కడ గావించారు.
"దేవదాసి" అనే పదం గురించి వివరణ:
ఈ కావ్య సందర్భంలో 'రుద్రకన్య' అనగా శివ కైంకర్యానికే తన జీవితాన్ని అంకితం చేసిన భక్తురాలు అని అర్థం. హేమనాయిక అనే ఈమె తన గాన, నాట్య కళల ద్వారా మరియు నిత్య పూజా కార్యక్రమాల ద్వారా పరమశివుని సేవలో తరించింది.
శ్లోకము 3
శివభక్తపూజనపరా శివవ్రతా
శివబిమ్బమేకమఖిలోత్సవోచితమ్ ।
పరికల్ప్య సిక్థకమయం ప్రచక్రమే
పరిశుద్ధతామ్రకణసంచయాయ సా ॥
తాత్పర్యం:
శివభక్తులను పూజించడమే పరమావధిగా కలిగిన ఆమె, శివ వ్రతాలను ఆచరించేది. ఉత్సవాలకు తగిన ఒక శివ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్టించాలనే సంకల్పంతో, మొదట మైనంతో ఒక ప్రతిమను తయారుచేసి, దానిని శుద్ధమైన రాగి కణములతో నిర్మించడానికి ప్రయత్నించింది.
విశేషాలు:
హేమనాయిక యొక్క నిశ్చలమైన భక్తిని, విగ్రహ నిర్మాణంలో ఆమె పడుతున్న శ్రమను ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది.
శ్లోకము 4
అథ నాచిరాదనుపలబ్ధసాధనా
దధతీ తమేవ సుదృఢం మనోరథమ్ ।
మధురేశమేవ ధృతసిద్ధవిగ్రహం
మదిరేక్షణాలభత భాగ్యతోऽతిథిమ్ ॥
తాత్పర్యం:
విగ్రహ నిర్మాణానికి తగిన వనరులు (బంగారం వంటివి) లేకపోయినా, ఆమె తన మనోరథాన్ని మాత్రం దృఢంగా ఉంచుకుంది. ఆమె అదృష్టవశాత్తు, మధురాపుర నాయకుడైన ఆ పరమశివుడే ఒక 'సిద్ధుని' రూపంలో అతిథిగా ఆమె ఇంటికి వేంచేశాడు.
విశేషాలు:
భక్తురాలి కోరికను తీర్చడానికి భగవంతుడే స్వయంగా సిద్ధ రూపంలో రావడం శివలీలలలోని వైశిష్ట్యం.
శ్లోకము 5
ప్రణిపత్య తం పరిచరంత్యనేకధా
రససిద్ధిదర్శనపరేణ తేన సా ।
అనుకమ్పితా సకలమాయసం గృహే
భసితేన తస్య నయతి స్మ హేమతామ్ ॥
తాత్పర్యం:
ఆమె ఆ సిద్ధునకు నమస్కరించి అనేక విధాలుగా సేవలు చేసింది. రసవాద విద్యలో (లోహాలను మార్చే విద్య) సిద్ధుడైన ఆయన, ఆమె భక్తికి కరుణించి, తన వద్ద ఉన్న భస్మము ద్వారా ఆమె ఇంట్లోని ఇనుప వస్తువులన్నింటినీ బంగారంగా మార్చివేశాడు.
విశేషాలు:
శివుని అనుగ్రహం ఉంటే సామాన్య లోహాలు కూడా స్వర్ణమయం అవుతాయని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 6
కృతవిస్మయాథ గిరిశే తిరోహితే
పరికల్ప్య తాం ప్రతికృతిం హిరణ్మయీమ్ ।
అవలమ్బ్య గండతలమంగులీముఖైః
పరిచుమ్బతి స్మ గణికాతిసుందరమ్ ॥
తాత్పర్యం:
ఆ సిద్ధుడు (శివుడు) అంతర్ధానం అయిన తర్వాత, ఆమె ఆశ్చర్యపోయి, ఆ బంగారంతో ఒక సుందరమైన శివ విగ్రహాన్ని చేయించింది. ఆ విగ్రహము అత్యంత మనోహరంగా ఉండటంతో, పరవశించిపోయి తన వేలి కొనలతో ఆ విగ్రహపు చెక్కిలిని పట్టుకుని ప్రేమతో ముద్దాడింది.
విశేషాలు:
భక్తురాలి వాత్సల్య భక్తిని కవి ఇక్కడ అత్యంత కోమలంగా వర్ణించారు.
శ్లోకము 7
అధునాపి తన్నఖపదం యదీక్ష్యతే
విమలే కపోలఫలకే మహేశితుః ।
శ్రమవారిలేశవతి తత్ర సంగతం
శకలం విధోరివ జటాపరిచ్యుతమ్ ॥
తాత్పర్యం:
నేటికీ ఆ విగ్రహం యొక్క నిర్మలమైన చెక్కిలిపై ఆమె గోటి గుర్తులు కనిపిస్తాయి. అవి ఎలా ఉన్నాయంటే, శివుని జటాజూటం నుండి జారిపడిన చంద్రకళలాగా లేదా శ్రమ వల్ల కలిగిన స్వేద బిందువులాగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.
విశేషాలు:
భక్తురాలిపై భగవంతునికి గల అనుగ్రహం వల్ల ఆ గుర్తులు శాశ్వతంగా ఉండిపోయాయని పురాణ గాథ చెప్తోంది.
శ్లోకము 8
అపి యన్మహాక్రతుభిరాప్తదక్షిణై-
రపి వా త్రయీపరిచయైరహర్నిశమ్ ।
అనవాప్యమస్తి పదమైందుశేఖరం
తదవాప సా తదనుకంపిత్తా తతః ॥
తాత్పర్యం:
పెద్ద పెద్ద యజ్ఞ యాగాదులు చేసినా, వేదాధ్యయనం రాత్రింబవళ్లు చేసినా లభించని ఆ పరమశివుని సాన్నిధ్యాన్ని, ఆమె కేవలం శివుని కరుణ వల్ల మరియు తన నిష్కల్మషమైన భక్తి వల్ల పొందింది.
విశేషాలు:
పాండిత్యం కన్నా, క్రతువుల కన్నా భక్తియే భగవంతుని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి సులభతరమైన మార్గమని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 9
గజవాజియోధరథయూథభీషణాం
పరిగృహ్య చోలనృపతౌ పతాకినీమ్ ।
అభిగచ్ఛతి స్వయమనన్యసాధనః
శివమారాధయ శివపాదశేఖరః ॥
తాత్పర్యం:
ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో కూడిన భయంకరమైన చోళరాజు సైన్యం దండెత్తి వస్తున్నప్పుడు, ఏ ఇతర సాధనాలు లేని 'శివపాదశేఖరుడు' అనే రాజు కేవలం శివుడినే నమ్ముకుని ఆరాధించాడు.
విశేషాలు:
శత్రువుల బలగం ముందు తన శక్తి తక్కువైనా, దైవబలం గొప్పదని నమ్మిన రాజు యొక్క శరణాగతి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
శ్లోకము 10
తమువాచ వాగథ నభస్సముద్భవా
న బిభీహి తస్య మహతీ చమూరితి ।
అభిషేణయ త్వమరిమల్పసైనికో
విజయస్తవైవ భవితేతి పార్థివమ్ ॥
తాత్పర్యం:
అప్పుడు ఆకాశవాణి ఆ రాజుతో ఇలా పలికింది: "ఓ రాజా! శత్రువు యొక్క పెద్ద సైన్యాన్ని చూసి భయపడకు. నీ వద్ద తక్కువ సైన్యం ఉన్నప్పటికీ, నువ్వు యుద్ధానికి వెళ్ళు. విజయం నీకే లభిస్తుంది."
విశేషాలు:
ధర్మం వైపు ఉన్న భక్తులకు భగవంతుడు అభయాన్ని ప్రసాదిస్తాడని ఈ శ్లోకం ద్వారా తెలుస్తుంది.
శ్లోకము 11
అథ పాండ్యమల్పబలమభ్యయాత్ బలీ సరితం సముద్ర ఇవ చోలపార్థివః । నృపతిశ్చ నిశ్చలమతిర్వ్యవస్థితః కలయన్ పురః కనకశైలకార్ముకమ్ ॥
తాత్పర్యం: అటుపిమ్మట, బలవంతుడైన చోళరాజు, తక్కువ సైన్యం గల పాండ్యరాజుపై సముద్రం నదిపైకి దూసుకెళ్లినట్లుగా యుద్ధానికి వెళ్లాడు. అయితే పాండ్యరాజు ఏమాత్రం చలించకుండా, తన మనస్సును నిశ్చలముగా ఉంచుకుని, మేరు పర్వతాన్నే విల్లుగా ధరించిన ఆ పరమశివుడిని (కనకశైల కార్ముకమ్) తన ముందు ధ్యానిస్తూ యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.
విశేషాలు: శత్రువు ఎంత బలవంతుడైనా, దైవచింతన ఉన్నవారికి భయం ఉండదని ఈ శ్లోకం ద్వారా స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 12
అథ యుద్ధముద్ధతమవర్ధత క్షణాద్ దృఢరూఢగూఢతరవైరయోస్తయోః । అసిపాతపాటితపతన్మతంగజ- స్రవదస్రసింధుహృతసైంధవవ్రజమ్ ॥
తాత్పర్యం: క్షణ కాలంలోనే ఆ ఇద్దరు రాజుల మధ్య తీవ్రమైన యుద్ధం మొదలైంది. వారిద్దరి మధ్య చిరకాలంగా ఉన్న గూఢమైన శత్రుత్వం ఆ యుద్ధంలో వ్యక్తమైంది. ఖడ్గాల దెబ్బలకు ఏనుగులు తెగిపడగా, వాటి నుండి ప్రవహించిన రక్తపు నదులలో సైంధవ గుర్రాలు కొట్టుకుపోయేంత భీకరంగా ఆ రణరంగం మారింది.
విశేషాలు: యుద్ధం యొక్క తీవ్రతను, రక్తపాతాన్ని కవి ఇక్కడ అతిశయోక్తి అలంకారంతో వర్ణించారు.
శ్లోకము 13
నిశితేషు తత్ర నిపతత్సు సాయకేష్వ- భితో భయాదతివిదూరవర్త్తినః । నిహతాన్ హయద్విపభటాన్ నినీషవో ముహురాహ్వయన్ యమభటాః ప్రసాన్త్వనైః ॥
తాత్పర్యం: తీక్షణమైన బాణాలు వర్షంలా కురుస్తుండటంతో, యమభటులు కూడా భయంతో దూరంగా నిలబడ్డారు. యుద్ధంలో మరణించిన గుర్రాలను, ఏనుగులను, భటులను యమలోకానికి తీసుకువెళ్లడానికి వారు అక్కడికి రాలేక, దూరం నుండే వారిని అనునయ వాక్యాలతో పిలుస్తున్నారు.
విశేషాలు: యుద్ధరంగం ఎంత భయంకరంగా ఉందంటే యమదూతలు కూడా ఆ బాణాల ధాటికి భయపడ్డారని వర్ణించడం కవి కల్పనా చాతుర్యం.
శ్లోకము 14
వపురానిలం న పిశితాశనక్షమం యది పార్థివం శరశతైర్విభేత్స్యతే । ఇదముత్తరేమ కథమర్థకృచ్ఛ్రమి- త్యవలన్త దూ్రమభితః పిశాచికాః ॥
తాత్పర్యం: అక్కడ ఉన్న పిశాచాలు ఇలా ఆలోచిస్తున్నాయి: "యుద్ధంలో సైనికుల శరీరాలు బాణాల దెబ్బలకు ముక్కలైపోతున్నాయి. ఒకవేళ వారి శరీరాలు పంచభూతాల్లోని వాయువులో కలిసిపోతే, మాకు ఆహారం ఎలా దొరుకుతుంది? ఈ కరువును ఎలా అధిగమించాలి?" అని భయపడుతూ అవి దూరంగా తిరుగుతున్నాయి.
విశేషాలు: రణరంగంలో పిశాచాల ఉత్సాహం, ఆకలి మరియు వాటి ఆందోళనను ఇక్కడ చిత్రించారు.
శ్లోకము 15
ప్రథమం హతా యుధి దివం సముద్గతాః పునరర్ధవర్త్మని శరైర్నిపాతితాః । పునరుద్గతా ద్విగుణభాగభాజినః కతిచిద్ భటా దివి కృతాః సుధాశనైః ॥
తాత్పర్యం: యుద్ధంలో మరణించి స్వర్గానికి వెళ్తున్న కొందరు భటులను, కింద ఉన్నవారు వేసిన బాణాలు ఆకాశంలోనే ముక్కలు చేశాయి. అలా రెండుగా చీలిపోయిన వారు, దేవతల చేత ఆహ్వానించబడి స్వర్గంలో రెట్టింపు గౌరవాన్ని పొందారు.
విశేషాలు: వీరమరణం పొందిన వారికి లభించే వీరస్వర్గాన్ని గురించి కవి వర్ణించిన తీరు ఇది.
శ్లోకము 16
అగృహీతశక్తికతయా మిథః కథా- స్వవబద్ధమౌనకృతహస్తచేష్టితాః । అమరస్త్రియో రణహతాశ్చ తద్భటాః పశువత్ సుఖం నిఖిలమప్యభుంజత ॥
తాత్పర్యం: యుద్ధంలో మరణించిన వీరులు దేవలోకానికి వెళ్లినప్పుడు, అక్కడ దేవతలతో మాటలు కలపలేక (భాష తెలియక లేదా పరవశంతో) కేవలం చేతి సంజ్ఞలతోనే సంభాషించారు. వారు స్వర్గ సుఖాలను ఎలాంటి ఆలోచనలు లేకుండా అనుభవించారు.
విశేషాలు: యుద్ధ వీరులకు స్వర్గంలో లభించే భోగాలను ఇక్కడ ప్రస్తావించారు.
శ్లోకము 17
ధవలాతపత్రవలయాశ్చకాశిరే రదనాశ్చ మత్తకరిణాం నిపాతితాః । యశసో దిగంతమభిపూరయిష్యతః ప్రథమోద్గతా రణతలేऽంకురా ఇవ ॥
తాత్పర్యం: రణరంగంలో విరిగిపడిన తెల్లగొడుగులు, ఏనుగుల దంతాలు ఎలా ఉన్నాయంటే—దిగంతాలకు వ్యాపించబోయే కీర్తి అనే వృక్షానికి నేల నుండి అప్పుడే పుట్టిన మొలకల్లాగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.
విశేషాలు: యుద్ధ వస్తువులను కీర్తి మొలకలతో పోల్చడం ద్వారా ఆ యుద్ధం ఎంతటి కీర్తిని తెచ్చిపెట్టిందో కవి సూచించారు.
శ్లోకము 18
తురగైః సమం తురగసాదినో హతా దివముద్యయుః సమధిరుహ్య తాన్ పునః । అతిసాహసేన దివమభ్యుపేయుషా- మపి వాహ్యవాహకదశా న శామ్యతి ॥
తాత్పర్యం: గుర్రాలు, రౌతులు ఒకేసారి మరణించి స్వర్గానికి వెళ్లేటప్పుడు కూడా, ఆ వీరులు గుర్రాలనే ఎక్కి వెళ్తున్నారు. అనగా, సాహసంతో స్వర్గానికి వెళ్లినప్పటికీ, గుర్రానికి వాహనము, మనిషికి వాహకుడు అనే సంబంధం అక్కడ కూడా కొనసాగుతోంది.
విశేషాలు: వీరుల పరాక్రమం, వారి వాహనాలపై వారికి గల అనుబంధం మరణానంతరం కూడా వీడలేదని కవి భావం.
శ్లోకము 19
అవభిద్య బింబమహిమద్యుతేర్దివం ప్రతి గచ్ఛతాం యుధి భటాశ్వదంతినామ్ । గణనామమర్త్యగణకా వితేనిరే చరమాంగసీమ్ని నిభృతా వివస్వతః ॥
తాత్పర్యం: సూర్యమండలాన్ని భేదించుకుని స్వర్గానికి వెళ్తున్న వీరులను, గుర్రాలను, ఏనుగులను దేవగణాల లెక్కల వారు (గణకులు) సూర్యుని వెనుక భాగంలో ఉండి లెక్కిస్తున్నారు.
విశేషాలు: సూర్యమండలాన్ని భేదించి వెళ్లడం అనేది వీరమరణం పొందిన వారికి మాత్రమే లభించే ఉత్తమ గతి.
శ్లోకము 20
శరపంజరస్థగితభూనభోంతరే సమరాంగణే ఘనతమస్సమావృతే । అభిసారికేవ విజయేందిరా చరంత్య- వృణీత తం తమవిశేషదర్శినీ ॥
తాత్పర్యం: బాణాల సమూహంతో ఆకాశం, భూమి కప్పబడిపోయి చీకటిమయమైన ఆ యుద్ధరంగంలో, 'విజయలక్ష్మి' అనే అభిసారిక సంచరిస్తూ, ఎవరైతే గొప్ప పరాక్రమవంతులో వారిని వరిస్తోంది. అక్కడ పక్షపాతం లేకుండా పరాక్రమమే కొలమానంగా ఉంది.
విశేషాలు: విజయ లక్ష్మిని అభిసారికతో పోల్చడం ఈ శ్లోకంలోని కవిత్వ సౌందర్యం.
శ్లోకము 21
బలయోర్ద్వయోరపి మదోద్భటా భటా బహవస్తథా రణముఖే నిపాతితాః । సకలం యథాజని పురం శతక్రతో- ర్హతదారమందిరవిమానభూషణమ్ ॥
తాత్పర్యం: రెండు సైన్యాలలోనూ గర్వంతో ఊగిపోయే అనేకమంది వీరులు యుద్ధంలో మరణించారు. వారి మరణం వల్ల ఇంద్రలోకం (స్వర్గం) కొత్తగా వచ్చిన వీరుల విమానాలతో, వారి సౌందర్యంతో అలంకరించబడినట్లుగా తయారైంది.
విశేషాలు: యుద్ధంలో జరిగిన ప్రాణనష్టాన్ని స్వర్గానికి కలిగిన అలంకారంగా వర్ణించడం విశేషం.
శ్లోకము 22
హతశిష్టమల్పమవలోకయన్ బలం ప్రచచాల పాండ్యనృపతిర్యదా పురః । తరసావపత్య హయసాదిరూపతః పురతశ్చచాల పురశాసనస్తదా ॥
తాత్పర్యం: యుద్ధంలో తన సైన్యం చాలా వరకు నశించి, కొద్దిమంది మాత్రమే మిగిలి ఉండటం చూసి పాండ్యరాజు తానే స్వయంగా యుద్ధానికి సిద్ధమై ముందుకు కదిలాడు. అప్పుడు త్రిపురాంతకుడైన ఆ పరమశివుడు ఒక అశ్వారోహకుడి (గుర్రపు రౌతు) రూపంలో వేగంగా వచ్చి రాజుకు అండగా ముందుకు నడిచాడు.
విశేషాలు: ఆపదలో ఉన్న భక్తుడిని ఆదుకోవడానికి భగవంతుడు స్వయంగా యుద్ధరంగంలోకి రావడం ఇక్కడ విశేషం.
శ్లోకము 23
పరుషం రుషా పరిరటన్ కరేణ చ భ్రమయన్ యుధి త్రిశిఖమున్మిషచ్ఛిఖమ్ । ప్రచలన్ పదాని కతిచిత్పురాహితః శిథిలీచకార నిఖిలం బలం ద్విషామ్ ॥
తాత్పర్యం: త్రిపురాంతకుడైన ఆ పరమశివుడు కోపంతో భయంకరంగా గర్జిస్తూ, తన చేతిలోని వెలుగులీనే త్రిశూలాన్ని రణరంగంలో తిప్పాడు. ఆయన అడుగులు వేస్తూ ముందుకు సాగగానే, శత్రువుల సైన్యమంతా ధైర్యాన్ని కోల్పోయి అస్తవ్యస్తమైపోయింది.
విశేషాలు: భగవంతుడి ఆవేశం శత్రు సైన్యాన్ని నిశ్శేషం చేయడానికి కేవలం ఆయన అడుగుల వేగం సరిపోతుందని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 24
అపవిద్ధకుంతలమచింతితాటవీ- సలిలానలప్రదరగర్త్తకంటకమ్ । అనవేక్షితస్వజనమానశే దిశో బధిరాన్యమూకమివ తద్ బలం ద్విషామ్ ॥
తాత్పర్యం: శత్రు సైనికులు భయంతో జుట్టు విరబోసుకుని, ఎదురుగా ఉన్న అడవిని, నీటిని, అగ్నిని, గొయ్యిలను లేదా ముళ్లను కూడా లెక్కచేయకుండా పారిపోయారు. వారు తమ వారిని కూడా పట్టించుకోకుండా, చెవిటివారిలా, మూగవారిలా దిక్కుల వెంబడి పరుగులు తీశారు.
విశేషాలు: శివుడి ప్రతాపం ముందు శత్రువులు దిక్కుతోచని స్థితిలో పారిపోయిన తీరును కవి అద్భుతంగా చిత్రించారు.
శ్లోకము 25
సహ ధావతో నిజజనాన్ పరభ్రమాద్- అభిగమ్య కేచిదభయం యయాచిరే । అపరే క్షతాః స్మ ఇతి మూర్చ్ఛితాః స్వయం క్షతజోక్షితాన్ పథి సమీక్ష్య ధావతః ॥
తాత్పర్యం: పారిపోతున్న కొందరు సైనికులు తమ వారినే శత్రువులని భ్రమపడి రక్షించమని వేడుకున్నారు. మరికొందరు, రక్తంతో తడిసి పారిపోతున్న తమ తోటివారిని చూసి, తాము కూడా గాయపడ్డామని భ్రమపడి స్పృహ తప్పి పడిపోయారు.
విశేషాలు: భయం మనిషిని ఎంతటి భ్రాంతికి గురిచేస్తుందో ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తోంది.
శ్లోకము 26
అధియుద్ధరంగమసవస్తృణీకృతాః శివపాదశేఖరవరూథినీభటైః । ఇతి కిం ప్రతీక్ష్య రుషితాఖిలం తృణం పృతనా చచర్వ పథి చోలభూభృతః ॥
తాత్పర్యం: శివపాదశేఖరుని సైనికులు రణరంగంలో ప్రాణాలను గడ్డిపోచల్లా భావించి యుద్ధం చేశారు. బహుశా అందుకేనేమో, ఓడిపోయి పారిపోతున్న చోళరాజు గుర్రాలు దారిలో దొరికిన గడ్డినంతటినీ కోపంతో నమిలివేశాయి.
విశేషాలు: వీరుల త్యాగానికి, ఓడిపోయిన వారి సైన్యం పడే అవస్థకు మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని కవి చమత్కారంగా వర్ణించారు.
శ్లోకము 27
అథ ముక్తకేశమపథేన విద్రవన్ సరసి క్వచిత్ సతురగః ససైనికః । నిమమజ్జ చోలనృపతిన్నిమజ్జయన్- నఖిలం కులం స్వమయశః పయోనిధౌ ॥
తాత్పర్యం: అప్పుడు చోళరాజు జుట్టు విరబోసుకుని, తప్పుడు మార్గంలో పారిపోతూ తన గుర్రంతో, సైన్యంతో సహా ఒక సరస్సులో మునిగిపోయాడు. అలా అతను తన వంశాన్నంతటినీ అపకీర్తి అనే సముద్రంలో ముంచివేశాడు.
విశేషాలు: యుద్ధరంగం నుండి పారిపోవడం వీరులకు తీరని అపకీర్తిని తెస్తుందని ఇక్కడ హెచ్చరించబడింది.
శ్లోకము 28
అతులాని హేమమణిభూషణామ్బరాణ్య్- ఉపహృత్య తస్య కటకాన్మహీపతిః । అఖిలాని తాన్యుపదదే మహాశయో హరిణాంకచూడచరణారవిందయోః ॥
తాత్పర్యం: పాండ్యరాజు శత్రువుల శిబిరం నుండి అపారమైన బంగారం, మణులు, వస్త్రాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఉదారహృదయుడైన ఆ రాజు ఆ సంపదనంతటినీ చంద్రశేఖరుడైన శివుని పాదపద్మాలకు సమర్పించాడు.
విశేషాలు: విజయం లభించినా గర్వపడకుండా, అది దైవప్రసాదమేనని భావించి భగవంతుడికి అర్పించడం రాజు యొక్క భక్తికి నిదర్శనం.
శ్లోకము 29
అథ భక్తసౌమ్య ఇతి కశ్చిదర్చయన్- ననిశాన్నదాననియమేన శంకరం । అనువర్తయన్ వ్రతమృణార్ణధారయా- ప్యవసీదతి స్మ విధనః స సర్వథా ॥
తాత్పర్యం: అటుపిమ్మట, 'భక్తసౌమ్యుడు' అనే ఒక భక్తుడు నిత్యం అన్నదానం చేస్తూ శివుడిని ఆరాధించేవాడు. ఆ వ్రతాన్ని కొనసాగించడానికి అతను అప్పులు కూడా చేశాడు. చివరికి సంపద ఏమీ లేకపోయినా తన నియమాన్ని మాత్రం వదల్లేదు.
విశేషాలు: కష్టకాలంలో కూడా వ్రతాన్ని వీడని భక్తుని యొక్క నిశ్చల దీక్ష ఇక్కడ కనబడుతుంది.
శ్లోకము 30
వ్రతభంగఖేదవివశం తమగ్రతః పతితం జిహాసుమపి దుర్లభానసూన్ । ప్రతిపాద్య తండులనిధానమక్షయం పరిరక్షతి స్మ మధురేశ్వరో హరః ॥
తాత్పర్యం: వ్రతం భంగమవుతుందనే బాధతో ప్రాణాలు విడవడానికి సిద్ధపడి, తన ముందు పడి ఉన్న ఆ భక్తుడిని చూసి మధురేశ్వరుడైన శివుడు కరుణించాడు. ఆయన ఆ భక్తుడికి ఎప్పటికీ తరిగిపోని 'అక్షయ తండుల నిధిని' (బియ్యపు రాశిని) ప్రసాదించి రక్షించాడు.
విశేషాలు: భక్తుడు అపత్కాలంలో ఉన్నప్పుడు భగవంతుడు అక్షయపాత్ర వంటి వరాలను ఇచ్చి ఆదుకుంటారని ఈ లీల తెలుపుతోంది.
శ్లోకము 31
అథ కశ్చిదర్థపతిరిత్యభిఖ్యయా విదితో విశామధిపతిః పురే వసన్ । అసుతో ధనాని భగినీసుతే దిశన్ దశమీ జగామ తపసే వనాశ్రమమ్ ॥
తాత్పర్యం: ఒకప్పుడు 'అర్థపతి' అనే పేరుగల వైశ్యుడు ఆ నగరంలో ఉండేవాడు. అతనికి సంతానం లేకపోవడంతో తన సంపదనంతటినీ మేనల్లుడికి ఇచ్చి, వృద్ధాప్యంలో తపస్సు చేసుకోవడానికి అడవికి వెళ్ళాడు.
విశేషాలు: భారతీయ సంస్కృతిలో వానప్రస్థాశ్రమం యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది.
శ్లోకము 32
అఖిలం ధనం తదపహర్తుమిచ్ఛవో భగినీసుతే వినిహితం సనాభయః । పృథుకం యదా తమధికం బబాధిరే శరణం యయౌ స మధురేశ్వరం తదా ॥
తాత్పర్యం: అతని బంధువులు ఆ సంపదనంతటినీ అపహరించాలని తలచి, మేనల్లుడైన ఆ బాలుడిని అనేక కష్టాలకు గురిచేశారు. దిక్కుతోచని ఆ బాలుడు మధురేశ్వరుడైన పరమశివుడిని శరణువేడాడు.
విశేషాలు: అనాథలను, బాధల్లో ఉన్నవారిని కాపాడేవాడు ఆ పరమేశ్వరుడే అని ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకము 33
అథ తస్య మాతులవపుః పరో భవన్- నభిజిత్య తాన్ నృపసభే విరోధినః । సహసా యదా పురహరస్తిరోదధే సకలైస్తదా సదసి విస్మితం జనైః ॥
తాత్పర్యం: అప్పుడు ఆ శివుడే స్వయంగా బాలుడి మేనమామ (అర్థపతి) రూపంలో వచ్చి, రాజసభలో ఆ బంధువుల వాదనలను ఓడించి బాలుడికి న్యాయం చేకూర్చాడు. కార్యము పూర్తయిన వెంటనే ఆయన అదృశ్యం కావడంతో సభలోని వారందరూ ఆశ్చర్యపోయారు.
విశేషాలు: భక్తుల కోసం భగవంతుడు ఏ రూపంలోనైనా వచ్చి సాక్ష్యం చెబుతాడనేది ఈ లీల సారాంశం.
శ్లోకము 34
తనయం తతో వరగుణం తపోబలా- చ్ఛివభక్తమేత్య శివపాదశేఖరః । అఖిలం మహీవలయమర్పయన్ సుతే శఫరేక్షణాచరణయోరలీయత ॥
తాత్పర్యం: ఆ తర్వాత, శివపాదశేఖరుడు తన తపోబలం వల్ల శివభక్తుడైన 'వరగుణుడు' అనే కుమారుడిని పొందాడు. తన రాజ్యాన్ని కుమారుడికి అప్పగించి, ఆ రాజు మీనాక్షి అమ్మవారి (శఫరేక్షణ) పాదపద్మాలలో ఐక్యమైపోయాడు.
విశేషాలు: రాజధర్మాన్ని నెరవేర్చి, చివరకు మోక్షాన్ని పొందే ఉత్తమ భక్తుని లక్షణంతో ఈ సర్గ ముగుస్తుంది.
శ్లోకము 35
స కదాచిదేత్య మృగయాం పరాపతన్ శయితం క్వచిద్ ద్రుమతలే పథి ద్విజమ్ । నిహతం తురంగఖురఘట్టనైర్విదన్ బిభయామ్బభూవ జగృహే చ హత్యయా ॥
తాత్పర్యం: ఒకానొక సమయంలో వరగుణ పాండ్యుడు వేటకు వెళ్ళాడు. తిరిగి వస్తున్నప్పుడు దారిలో ఒక చెట్టు కింద నిద్రిస్తున్న బ్రాహ్మణుడు, రాజు గుర్రపు కాళ్ల తొక్కిడికి గురై మరణించాడు. అది తెలిసిన రాజు ఎంతో భయపడి, తనకు బ్రహ్మహత్యా పాతకం చుట్టుకుందని మిగుల చింతించాడు.
విశేషాలు: తెలియక చేసినా పాపం పాపమేనని, ఉత్తమ పాలకుడైన రాజు తన వల్ల జరిగిన పొరపాటుకు ఎంతగానో కలత చెందాడని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 36
వసుధేశ్వరో వరగుణోऽథ దుఃఖితః సకలం నినాయ సచివేషు భూభరమ్ । జపదానహోమవిధిభిర్జగత్పతిం సతతం యజన్నపి న శాంతిమాప సః ॥
తాత్పర్యం: దుఃఖితుడైన వరగుణ మహారాజు రాజ్య భారమంతటినీ తన మంత్రులకు అప్పగించాడు. ఆ పాతక నివృత్తి కోసం జపాలు, దానాలు, హోమాలు చేస్తూ నిరంతరం జగత్పతిని పూజించినప్పటికీ, అతని మనస్సుకు శాంతి లభించలేదు.
విశేషాలు: పాపభీతి కలిగిన భక్తుడికి భగవంతుని సాక్షాత్కారం కలిగే వరకు మనశ్శాంతి లభించదనే సత్యాన్ని ఇది తెలుపుతోంది.
శ్లోకము 37
అశృణోత్ స వాచమశరీరిణీం తతః కరుణాలయస్య హరిణాంకధారిణః । మధురాకృతస్య హి మహత్త్వమంహసః సుకృతస్య వా న పథి వర్తతే గిరామ్ ॥
తాత్పర్యం: అప్పుడు కరుణామయుడు, చంద్రశేఖరుడైన శివుని నుండి ఒక ఆకాశవాణి వినిపించింది. మధురలో వెలసిన ఆ స్వామి యొక్క ప్రభావం, ఆయన తొలగించే పాపాల పరిమాణం లేదా ఆయన ప్రసాదించే పుణ్యం గురించి వర్ణించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.
విశేషాలు: మధురాపుర నాయకుడైన సుందరేశ్వరుని మహత్తు వాక్కులకు అందనిదని ఇక్కడ స్తుతించబడింది.
శ్లోకము 38
మమ లింగమర్జునతరోరధస్తలే మహదస్తి సహ్యతనయాతటే శుభే । తదుపాసనేన తవ తాత ! దుష్కృతం సకలం ప్రయాతి విలయం క్షణాదితి ॥
తాత్పర్యం: "ఓ నాయనా! కావేరీ నది (సహ్యతనయ) తీరంలో ఒక మద్ది చెట్టు (అర్జున వృక్షం) కింద నా శుభప్రదమైన లింగం ఉంది. దానిని దర్శించి ఉపాసించడం వల్ల నీ పాపాలన్నీ క్షణకాలంలో నశించిపోతాయి" అని ఆ వాణి పలికింది.
విశేషాలు: తీర్థయాత్రల ద్వారా మరియు నిర్దిష్ట క్షేత్ర దర్శనం ద్వారా పాప ప్రక్షాళన జరుగుతుందని శివుడు స్వయంగా మార్గనిర్దేశం చేశాడు.
శ్లోకము 39
స తథేతి కార్యమవధార్య నిస్సరన్- నపదిశ్య చోలనరపాలవిగ్రహమ్ । శివమర్జునేశమభివంద్య తత్క్షణాద్- అభవన్ నివృత్తకలుషో మహీపతిః ॥
తాత్పర్యం: రాజు ఆ ఆజ్ఞను శిరసావహించి, చోళరాజుతో యుద్ధం నెపంతో బయలుదేరి, ఆ క్షేత్రానికి చేరుకున్నాడు. అక్కడ మద్ది చెట్టు కింద వెలసిన 'అర్జునేశ్వరుని' దర్శించి నమస్కరించిన వెంటనే, ఆ రాజు పాపవిముక్తుడై పవిత్రుడయ్యాడు.
విశేషాలు: భగవంతుని దర్శనం సర్వపాపహరమని, రాజుకు తక్షణమే కలిగిన మనశ్శాంతి ద్వారా నిరూపితమైంది.
శ్లోకము 40
స పునః సమేత్య నగరీమకల్మషః ఫణివక్త్రముక్త ఇవ పార్వికో విధుః । ప్రశశాస వాసవ ఇవ త్రివిష్టపం వసుధేశ్వరో వరగుణః క్షమాతలమ్ ॥
తాత్పర్యం: పాపము నుండి విముక్తుడైన ఆ రాజు, రాహువు నోటి నుండి విడుదలైన పున్నమి చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తూ తిరిగి తన నగరానికి చేరుకున్నాడు. స్వర్గాన్ని ఇంద్రుడు పాలించినట్లుగా, వరగుణ మహారాజు ఈ భూమండలాన్ని ధర్మబద్ధంగా పాలించాడు.
విశేషాలు: కష్టాల తర్వాత లభించే సుఖం, పాప విముక్తి తర్వాత కలిగే తేజస్సు ఇక్కడ చంద్రునితో పోల్చబడ్డాయి.
శ్లోకము 41
అథ భద్ర ఇత్యభిమతః క్షమాపతే- రతివిశ్రుతశ్చ భువి గాయకాగ్రణీః । ఉపవీణయన్ననిశముత్పలప్రియం చిరమాస్త కశ్చన కదమ్బకాననే ॥
తాత్పర్యం: ఆ కాలంలో 'భద్రుడు' అనే గొప్ప గాయకుడు ఉండేవాడు. అతను రాజుకు అత్యంత ప్రియమైనవాడు. నిరంతరం వీణ వాయిస్తూ, కదంబ వనవాసి అయిన శివుని (ఉత్పలప్రియ) స్తుతిస్తూ మధురలో నివసించేవాడు.
విశేషాలు: కళను భగవంతుని సేవకు అంకితం చేసిన పరమ భక్తునిగా భద్రుని పరిచయం ఇక్కడ జరిగింది.
శ్లోకము 42
అథ తం విజేతుమపరస్తు గాయకః ప్రథయన్ యశో బిరుదడిండిమస్వనైః । నృపతిం దదర్శ స యదా తదా శివః స్వయమేవ భక్తమవితుం మనో దధే ॥
తాత్పర్యం: అప్పుడు భద్రుడిని ఓడించి కీర్తి పొందాలని వేరొక గాయకుడు బిరుదులు, డప్పుల మోతలతో రాజు వద్దకు వచ్చాడు. తన భక్తుడైన భద్రుని గౌరవాన్ని కాపాడాలని శివుడు స్వయంగా సంకల్పించాడు.
విశేషాలు: భక్తులకు పరీక్ష ఎదురైనప్పుడు భగవంతుడే బాధ్యత వహించి వారిని కాపాడుతాడనే లీల ఇక్కడ ప్రారంభమవుతుంది.
శ్లోకము 43
స నిధాయ మూర్ధ్ని శశిఖండమండనే సుమహంతమింధనభరం నరాకృతిః । దివసావసానసమయావధి భ్రమన్ పరితశ్చచార మధురాపురే హరః ॥
తాత్పర్యం: చంద్రకళను ధరించే ఆ పరమశివుడు ఒక సామాన్య మనిషి రూపం ధరించి, తలపై పెద్ద కట్టెల మోపును పెట్టుకున్నాడు. సాయంకాలం వరకు మధురాపుర వీధుల్లో కట్టెలు అమ్మేవాడిలా తిరిగాడు.
విశేషాలు: లోకేశ్వరుడైన శివుడు భక్తుని కోసం కట్టెలు మోసే కూలివాడిగా మారడం ఆయన వ్యాజ కరుణకు నిదర్శనం.
శ్లోకము 44
ఇదమింధనం ధనమివాహృతం చిరాద్- అతిశుష్కమవ్రణమకంటకం గురు । క్షమమస్య మూల్యముపకల్ప్య గృహ్యతామ్- ఇతి ఘోషయన్ పరిచచార శంకరః ॥
తాత్పర్యం: "ఈ కట్టెలు చాలా కాలం సేకరించిన సంపద వంటివి, బాగా ఎండినవి, గరుకుదనం లేనివి మరియు శ్రేష్ఠమైనవి. తగిన ధర ఇచ్చి వీటిని తీసుకోండి" అని చాటుతూ శంకరుడు వీధుల్లో తిరిగాడు.
విశేషాలు: భగవంతుడు చేసే ప్రతి పనిలోనూ ఒక అంతరార్థం ఉంటుంది. ఇక్కడ కట్టెల అమ్మకం అనేది ఒక లీలా విశేషం.
శ్లోకము 45
ఉపగాయతోऽస్య పథి గానవైభవాద్- ఉపజాతపల్లవతయాతికోమలమ్ । అపి మస్తకస్థసరిదమ్భసార్దితం న తదింధనం జగృహిరే పురౌకసః ॥
తాత్పర్యం: ఆయన దారిలో పాడుతున్న పాట యొక్క మాధుర్యానికి, తలపై ఉన్న ఎండుకట్టెలు కూడా చిగురించాయి. గంగమ్మ నీటితో తడిసినా కూడా ఆ కట్టెలు పచ్చగా మారడం చూసి, ఇవి ఎండుకట్టెలు కావని భావించి పట్టణ ప్రజలెవరూ వాటిని కొనలేదు.
విశేషాలు: శివుని గానానికి జడపదార్థాలు కూడా చైతన్యాన్ని పొందుతాయని, ఆ గాన వైభవం అద్భుతమని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 46
చరతోऽస్య తత్ర నగరే తతస్తతశ్- చరణాబ్జవిన్యసనభావితం రజః । చతురాననప్రభృతిభిః సమం సురైః ప్రణిపత్య సంజగృహిరే మహర్షయః ॥
తాత్పర్యం: ఆ నగర వీధుల్లో ఆయన సంచరిస్తున్నప్పుడు, ఆయన పాదపద్మాల నుండి రాలిన ధూళిని బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు, మహర్షులు భక్తితో నమస్కరించి తమ తలలపై ధరించారు.
విశేషాలు: బయటకు కట్టెలు అమ్ముకునే వానిలా కనిపిస్తున్నా, ఆయన సాక్షాత్తూ పరమేశ్వరుడని తెలిసిన జ్ఞానులు ఆయన పాదధూళిని సేకరించడం విశేషం.
శ్లోకము 47
కరయుగ్మసంగమితభారమంథరం ఘటితశ్రమామ్బుకణమస్య వీథిషు । క్రయవాదనాదజితకోకిలారవం గతమాగతం చ న గతం మమాశయాత్ ॥
తాత్పర్యం: రెండు చేతులతో పట్టుకున్న కట్టెల మోపు బరువు వల్ల మందగించిన నడకతో, ముఖంపై శ్రమ వల్ల కలిగిన స్వేద బిందువులతో, కోకిల స్వరాన్ని సైతం ఓడించేలా 'కట్టెలు కొనండి' అని ఆయన చేసిన ఆ నాదం, ఆ వీధుల్లో ఆయన అటు ఇటు తిరిగిన తీరు నా మనస్సు నుండి చెరిగిపోవడం లేదు.
విశేషాలు: భక్తుని కోసం పరమేశ్వరుడు పడిన శ్రమను కవి అత్యంత భక్తితో, ఆర్తితో ఇక్కడ స్మరించుకుంటున్నారు.
శ్లోకము 48
అథ కాష్ఠభారమవరోప్య దుర్భరం స బహిర్గృహాదభినవస్య గాయతః । ఉపవిశ్య వీతభరణశ్రమః శనై- రుపగాయతి స్మ మధురం యదృచ్ఛయా ॥
తాత్పర్యం: అటుపిమ్మట, మోయలేని ఆ కట్టెల మోపును దించి, కొత్తగా వచ్చిన ఆ గాయకుడి (భద్రుని ఓడించడానికి వచ్చిన వాడు) ఇంటి బయట శివుడు కూర్చున్నాడు. మోపు దించిన శ్రమ తీర్చుకుంటున్నట్లుగా నటిస్తూ, మెల్లగా మధురంగా పాడటం ప్రారంభించాడు.
విశేషాలు: శత్రువుకు భయం కలిగించడానికి, భక్తుని గొప్పతనాన్ని చాటడానికి శివుడు పన్నిన ఉపాయం ఇది.
శ్లోకము 49
అథ ఖండవౌడవవిభేది సర్వమ- ప్యవలమ్బ్య రాగకులమస్తసంకరమ్ । స జగావనుల్లిఖితతానధోరణీ- మధురం హ్రియే హృది భియే చ గాయతామ్ ॥
తాత్పర్యం: ఆయన షాడవ, ఔడవ రాగ భేదాలను ప్రదర్శిస్తూ, రాగ సంకరం లేకుండా (కల్తీ లేకుండా) స్పష్టంగా పాడాడు. ఆ గానంలోని తానములు, మాధుర్యం ఇతర గాయకుల హృదయాల్లో సిగ్గును, భయాన్ని కలిగించే విధంగా ఉన్నాయి.
విశేషాలు: సంగీత శాస్త్రంలో శివుడు పరమ ప్రావీణ్యం గలవాడని, ఆయన గానం ముందు సామాన్య గాయకులు నిలవలేరని ఇక్కడ వివరించబడింది.
1. రాగ లక్షణాలు:
షాడవ రాగము: ఆరు స్వరములు కలిగిన రాగమును 'షాడవము' అంటారు.
ఔడవ రాగము: ఐదు స్వరములు కలిగిన రాగమును 'ఔడవము' అంటారు. (శ్లోకం 49లో శివుడు ఈ రాగ భేదాలను ప్రదర్శిస్తూ పాడారని వివరించబడింది.)
2. పాఠ్య భేదము:
కొన్ని ప్రాచీన ప్రతులలో (ఖ-పుస్తకము) ఒక నిర్దిష్ట పదానికి బదులుగా 'చర్య' అనే పాఠ్యం (పదం) కనిపిస్తోంది. ఇది గ్రంథ పరిశోధనలో పండితులు గమనించే విషయము
శ్లోకము 50
అథ విస్మయాదభినవస్య గాయతో గురుసంప్రదాయమభిగమ్య పృచ్ఛతః । స జగాద భద్రసదనే గతాగతై- రదసీయగీతిగుణరీతిమాహృతామ్ ॥
తాత్పర్యం: ఆ గానానికి ఆశ్చర్యపోయిన కొత్త గాయకుడు, ఈయన గురు సంప్రదాయం ఏమిటో తెలుసుకోవాలని అడిగాడు. అప్పుడు శివుడు ఇలా అన్నాడు: "నేను భద్రుడి ఇంట్లో కట్టెలు మోసే కూలీని. ఆయన పాడుతుండగా విన్న కొన్ని పద్ధతులను నేర్చుకున్నాను" అని సమాధానమిచ్చాడు.
విశేషాలు: భద్రుని వద్ద పనిచేసే ఒక కూలీయే ఇంత గొప్పగా పాడుతుంటే, ఇక భద్రుడు ఇంకెంత గొప్పగా పాడతాడో అని శత్రువుకు భయం కలిగించడం ఇక్కడ విశేషం.
శ్లోకము 51
తదుదీరితశ్రవణలబ్ధసాధ్వసే ప్రపలాయితే సపది తత్ర గాయకే । ఉపగమ్య భద్రముచితైర్విభూషణై- ర్బహుమన్యతే స్మ నృపతిర్ధనైరపి ॥
తాత్పర్యం: ఆ మాటలు విన్న కొత్త గాయకుడు భయంతో అక్కడి నుండి వెంటనే పారిపోయాడు. అప్పుడు రాజు భద్రుని వద్దకు వెళ్లి, తగిన ఆభరణాలతో, ధనంతో అతనిని గొప్పగా సత్కరించాడు.
విశేషాలు: భగవంతుడు స్వయంగా వచ్చి భక్తుని గౌరవాన్ని కాపాడటమే కాక, అతనికి రాజగౌరవం లభించేలా చేశాడు.
శ్లోకము 52
స దదౌ సమస్తమపి తన్మహేశ్వరే వితతార యద్ వరగుణోऽస్య పార్థివః । అపి సంచితం వసు దిశన్ శివాశ్రమిష్వ- ధనో బభూవ బహుధార్జయన్నపి ॥
తాత్పర్యం: వరగుణ మహారాజు ఇచ్చిన సంపదనంతటినీ భద్రుడు మహేశ్వరుడికే అర్పించాడు. తాను ఎంత సంపాదించినా, దానిని శివ భక్తులకు, ఆశ్రమాలకు దానం చేస్తూ తాను మాత్రం నిరుపేదగానే ఉండిపోయాడు.
విశేషాలు: నిజమైన భక్తుడు సంపదను తన కోసం ఉంచుకోకుండా, పరమేశ్వరుని సేవకే వినియోగిస్తాడనే త్యాగగుణం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
శ్లోకము 53
కవిగాయకాభిమతకల్పశాఖినః సవిధే కదాచిదథ చేరభూపతేః । ప్రవితీర్య పుత్రమపి భక్తమాత్మనః ప్రజిఘాయ భద్రమమృతాంశుశేఖరః ॥
తాత్పర్యం: కవులకు, గాయకులకు కల్పవృక్షం వంటి వాడైన 'చేరరాజు' వద్దకు, శివుడు తన భక్తుడైన భద్రుని పంపించాడు. భద్రుని పట్ల శివుడు తన పుత్రవాత్సల్యాన్ని ప్రదర్శించాడు.
విశేషాలు: భక్తులకు ఇబ్బంది కలిగినప్పుడు భగవంతుడు వారిని ఇతర దాతల వద్దకు పంపి వారి యోగక్షేమాలను చూస్తాడని ఈ లీల తెలుపుతోంది.
శ్లోకము 54
స్వపనే పురైవ స చ తత్సమాగమం ప్రతిబోధితః పురహరేణ పార్థివః । అభిగమ్య భద్రమమితైర్విభూషణ- ద్రవిణాంబరైః సపది పర్యపూజయత్ ॥
తాత్పర్యం: శివుడు అంతకుముందే చేరరాజుకు కలలో కనిపించి భద్రుని రాక గురించి తెలిపాడు. రాజు ఎదురువెళ్లి భద్రుని ఆహ్వానించి, అపారమైన ఆభరణాలు, ధనం, వస్త్రాలతో అతనిని పూజించాడు.
విశేషాలు: భగవంతుడు తన భక్తుని కోసం రాజుల మనస్సులను కూడా మారుస్తాడని ఇక్కడ అర్థమవుతోంది.
శ్లోకము 55
ఇతి కందలత్యహరహర్దయారసే శఫరేక్షణాసహచరస్య గాయకే । భవతి స్మ భక్తిరపి తస్య తావతీ చరమం శరీరమధితష్టుషస్తదా ॥
తాత్పర్యం: మీనాక్షి అమ్మవారి ప్రాణనాథుడైన ఆ శివుని దయ భద్రునిపై అనునిత్యం పెరుగుతూనే ఉంది. తన అంతిమ దశలో కూడా భద్రుడు అదే విధమైన నిశ్చల భక్తిని కలిగి ఉన్నాడు.
విశేషాలు: జీవితాంతం భగవంతుని నమ్ముకున్న భక్తుడికి చివరి వరకు దైవకృప తోడుంటుందని వివరించబడింది.
శ్లోకము 56
ఉషసి ప్రగే తదను సంగవే తతో దినమధ్యగే దినమణా వనిశాముఖే । రజనీదలే చ నియమాదసేవత ప్రమథాధినాథముపవీణయన్నయమ్ ॥
తాత్పర్యం: భద్రుడు ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం మరియు అర్థరాత్రి—ఇలా ఆరు కాలాల్లోనూ క్రమం తప్పకుండా వీణ వాయిస్తూ శివుని సేవించేవాడు.
విశేషాలు: భక్తుని యొక్క నిత్య నియమబద్ధమైన ఆరాధనను కవి ఇక్కడ ప్రశంసించారు.
శ్లోకము 57
సమయేషు షట్సు నియమేన యజ్జగౌ స బహిర్వృషాత్ స్వయమనావృతే వసన్ । ద్రఢిమానమస్య నియమే పరీక్షితం జలదానచోదయత వృష్టయే హరః ॥
తాత్పర్యం: ఆరు కాలాల్లో భద్రుడు ఆలయం వెలుపల ఎండకు, వానకు తట్టుకుంటూ పాడుతుండేవాడు. అతని నియమం యొక్క దృఢత్వాన్ని పరీక్షించడానికి శివుడు మేఘాలను ఆజ్ఞాపించి గొప్ప వర్షం కురిపించాడు.
విశేషాలు: భక్తుని నిశ్చలత్వాన్ని లోకానికి చాటడానికి భగవంతుడు అప్పుడప్పుడు పరీక్షలు పెడతాడని ఇక్కడ సూచించబడింది.
శ్లోకము 58
స్తనితారవైర్బధిరతామగుర్దిశ- స్తటితాం త్విషా తనుభృతాం హృతా దృశః । అపతన్ క్షితావశనయః పదే పదే తిమిరం నిరంతరమరుద్ధ రోదసీ ॥
తాత్పర్యం: ఉరుముల శబ్దానికి దిక్కులన్నీ చెవుడు పట్టినట్లు అయ్యాయి. మెరుపుల కాంతికి కళ్లు మిరుమిట్లు గొలిపాయి. పిడుగులు పడుతుండగా, అంతటా చీకటి అలుముకుని ఆకాశం, భూమి ఏకమైనట్లు అనిపించింది.
విశేషాలు: భయంకరమైన వర్షం యొక్క తీవ్రతను వర్ణించడం ద్వారా భక్తుని పరీక్ష ఎంత కఠినంగా ఉందో కవి వివరించారు.
శ్లోకము 59
జగదాస్త బద్ధమివ జాతసాధ్వసం సమయే యదా స తు తదైవ గాయకః । అవగాహ్య హేమకమలాకరే శనై- రభిగమ్య సన్నిధిమగాయదైశ్వరమ్ ॥
తాత్పర్యం: లోకమంతా భయంకరమైన వర్షానికి, ఉరుములకు భయపడి స్తంభించిపోయిన వేళ, ఆ గాయకుడు (భద్రుడు) ఏమాత్రం చలించలేదు. ఆయన నిమ్మళంగా 'హేమకమలాకర' (పొట్రామరై) కొలనులో స్నానమాచరించి, ఈశ్వరుని సన్నిధికి చేరుకుని మధురంగా గానం చేయడం ప్రారంభించాడు.
విశేషాలు: ప్రకృతి ప్రకోపించినా, భక్తుని దైవచింతనను ఏదీ అడ్డుకోలేదని ఇక్కడ భద్రుని నిశ్చలత్వం ద్వారా వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 60
అథ మేఘరంజిమహిరంజిముఖ్యతన్- మృదుగానసంవలితరాగవైభవాత్ । ద్రవతాం ప్రపన్నమివ భూనభోంతరం దదృశే తదా జలధరైర్నిశాత్యయే ॥
తాత్పర్యం: ఆయన మేఘరంజి, మహిరంజి వంటి రాగాలను అత్యంత మృదువుగా, వైభవంగా ఆలపించాడు. ఆ గాన మాధుర్యానికి భూమి, ఆకాశం కూడా కరిగిపోతున్నాయా అన్నట్లుగా అనిపించింది. రాత్రి గడిచేసరికి మేఘాలు కూడా ఆ సంగీతానికి వశమై శాంతించాయి.
విశేషాలు: సంగీతానికి మేఘాలను సైతం కరిగించే శక్తి ఉందని, అది భక్తితో కూడినప్పుడు మరింత ప్రభావవంతంగా ఉంటుందని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది.
శ్లోకము 61
కరకోపలైర్విఘటితా విపంచికా కరజా న తస్య వశవర్త్తినోऽభవన్ । అపి కంపమానవపురప్రకంపినీ- మవలమ్బ్య భక్తిమయముజ్జగౌ పునః ॥
తాత్పర్యం: వడగళ్ల వాన దెబ్బకు వీణె అస్తవ్యస్తమైంది. అతిశీతలం వల్ల ఆయన చేతి వేళ్లు కూడా వశం తప్పాయి. శరీరం వణుకుతున్నా, ఆయన తన నిశ్చలమైన భక్తినే ఆధారంగా చేసుకుని మరల అత్యంత ఉత్సాహంతో గానం చేశాడు.
విశేషాలు: బాహ్య పరిస్థితులు ప్రతికూలంగా ఉన్నా, అంతరంగంలోని భక్తి దృఢంగా ఉంటే కార్యసిద్ధి కలుగుతుందని ఇక్కడ భద్రుని దీక్ష నిరూపిస్తోంది.
శ్లోకము 62
ఘనకర్దమద్రవనిమగ్నమగ్రతశ్- చరణద్వయం చలయితుం చ నాశకత్ । స యదా తదాస్య విపులం సమున్నతం స్వయముద్బభూవ మణిచిత్రమాసనమ్ ॥
తాత్పర్యం: వర్షం వల్ల ఏర్పడిన బురదలో ఆయన పాదాలు కూరుకుపోయి, కదలలేని స్థితి ఏర్పడింది. అప్పుడు ఆయన భక్తికి మెచ్చి, ఆ పరమశివుని అనుగ్రహంతో మణులతో అలంకరించబడిన ఒక ఉన్నతమైన పీఠం (ఆసనం) స్వయంగా అక్కడ ఆవిర్భవించింది.
విశేషాలు: భక్తుని కష్టాలను చూసి భగవంతుడు సహించలేడని, వారికి అవసరమైన సౌకర్యాలను స్వయంగా కల్పిస్తాడని ఈ లీల నిదర్శనం.
శ్లోకము 63
స నివిశ్య తత్ర శివసక్తయా దృశా నిరవర్త్తయన్నియమమత్వరో యదా । విరతం ఘనైర్విమలమమ్బరం బభౌ విలలాస దిక్షు చ తదైవ కౌముదీ ॥
తాత్పర్యం: ఆ మణిపీఠంపై కూర్చుని, శివునిపైనే దృష్టి నిలిపి ఆయన తన గాన నియమాన్ని ప్రశాంతంగా పూర్తి చేశాడు. వెంటనే మేఘాలు తొలగిపోయి ఆకాశం నిర్మలమైంది. దిక్కులన్నీ వెన్నెలతో ప్రకాశించాయి.
విశేషాలు: భక్తుని పరీక్ష ముగియగానే ప్రకృతి మరల ప్రసన్నమైందని కవి వర్ణించారు.
శ్లోకము 64
ఫలకం తదద్భుతమవేక్ష్య పార్థివః ప్రణిపత్య భద్రమసకృత్ ప్రశస్య చ । శివలింగతోऽపి శివయోగిషు స్థిరాం శివభావనామకృత తత్ప్రభృత్యయమ్ ॥
తాత్పర్యం: అక్కడ ఉద్భవించిన అద్భుతమైన పీఠాన్ని చూసి వరగుణ మహారాజు ఆశ్చర్యపోయాడు. భద్రునికి నమస్కరించి, అతడిని ఎంతో కొనియాడాడు. అప్పటి నుండి ఆ రాజు శివలింగం కంటే కూడా, శివుని నమ్ముకున్న శివయోగులందే శివత్వాన్ని దర్శించడం ప్రారంభించాడు.
విశేషాలు: "భక్తుడే భగవంతుడు" అనే సత్యాన్ని రాజు గ్రహించాడు. దైవ పూజ కంటే భక్త పూజ మిన్న అనే భావం ఇక్కడ వ్యక్తమైంది.
శ్లోకము 65
అథ రాజరాజ ఇతి దిక్షు విశ్రుతం తనయం బహుశ్రుతమసావవిందత । తపసా ప్రసాద్య తరుణేందుశేఖరం మలయధ్వజాన్వయమహానిధిం నృపః ॥
తాత్పర్యం: అటుపిమ్మట, వరగుణ మహారాజు తన తపస్సుతో చంద్రశేఖరుని ప్రసన్నం చేసుకుని, 'రాజరాజు' అనే కుమారుడిని పొందాడు. ఆ కుమారుడు మలయధ్వజ వంశానికి ఒక గొప్ప నిధి వంటివాడు మరియు సకల శాస్త్ర కోవిదుడు.
విశేషాలు: పాండ్య వంశం యొక్క గొప్పతనాన్ని, వంశోద్ధారకుడైన రాజరాజు జననాన్ని ఇక్కడ వర్ణించారు.
శ్లోకము 66
అవరోప్య భారమఖిలం భువః సుతే లఘురుత్పతన్ వరగుణః శివాంతికమ్ । అవనీభృతః పునరధాత్ ఫణాధర- నియమస్య భూభరణవాసనేదృశీ ॥
తాత్పర్యం: వరగుణ మహారాజు రాజ్యభారాన్నంతటినీ తన కుమారుడికి అప్పగించి, బరువు బాధ్యతలు లేనివాడై శివసాన్నిధ్యానికి (మోక్షానికి) చేరుకున్నాడు. శివ సాయుజ్యాన్ని పొందిన ఆ రాజు, పరమశివునికి ఆభరణమైన శేషనాగుగా మారి భూభారాన్ని మోసే బాధ్యతను (వాసనను) మరల పొందాడు.
విశేషాలు: శివ సాయుజ్యం పొందిన భక్తుడు భగవంతుని అలంకారంగా మారుతాడని ఇక్కడ చమత్కారంగా చెప్పబడింది.
సాధారణంగా మోక్షం పొందిన భక్తులు భగవంతునిలో లీనమవుతారు. అయితే, పరమ శివభక్తుడైన వరగుణ పాండ్యుని విషయంలో ఇక్కడ ఒక అద్భుతమైన అంతరార్థం ఉంది:
శివ సాయుజ్యము: అనగా భక్తుడు భగవంతునితో సమానమైన రూపాన్ని లేదా భగవంతునిలో ఐక్యతను పొందడం.
నాగభూషణుడు: వరగుణ మహారాజు శివ సాయుజ్యాన్ని పొంది, సాక్షాత్తూ ఆ పరమశివుని మెడలో అలంకారమైన శేషనాగు (పాము) రూపం ధరించాడని ఇక్కడ తాత్పర్యం.
భూభరణ వాసన: రాజుగా ఉన్నప్పుడు భూమిని (రాజ్యాన్ని) మోసిన సంస్కారం (వాసన) ఆయనలో అలాగే ఉంది. అందుకే మోక్షం పొందాక కూడా, శివుని అలంకారమైన శేషునిగా మారి, తన తలపై భూమండలాన్ని మోస్తూ భగవంతుని సేవలోనే ఉండిపోయాడు.
అనగా, వరగుణ మహారాజు కేవలం ముక్తిని పొందడమే కాకుండా, శివుడిని ఎప్పుడూ అంటిపెట్టుకుని ఉండే ఆభరణముగా మారి తన భక్తిని సార్థకం చేసుకున్నాడు.
శ్లోకము 67
ఉదితోదితం వివిధయా సపర్యయా భజతాం స్వమేవ భువి పాండ్యభూభుజామ్ । అపవర్గమేకవిధమర్పయన్నయం మధురేశ్వరోऽపి మహతీం హ్రియం దధే ॥
తాత్పర్యం: మధురేశ్వరుడైన శివుడు తనను నిత్యం వివిధ పూజలతో సేవించే పాండ్య రాజులందరికీ మోక్షాన్ని (అపవర్గాన్ని) ప్రసాదించాడు. అయితే, వారు తనపై చూపిన అపారమైన భక్తికి ప్రతిగా తాను కేవలం మోక్షాన్ని మాత్రమే ఇవ్వగలిగానని, వారి భక్తికి సరితూగేది ఏదీ ఇవ్వలేకపోయానని ఆ స్వామి సిగ్గుపడ్డాడు (హ్రియం దధే).
విశేషాలు: భక్తుల భక్తి ముందు భగవంతుడు కూడా ఋణపడి ఉంటాడని చెప్పడం భక్తి పరాకాష్టకు నిదర్శనం.
శ్లోకము 68
అథ రాజరాజ ఇతి లబ్ధమాఖ్యయా పురభిత్సఖత్వమతిశయ్య వర్త్తితుమ్ । పితరౌ గురుం సుహృదమాత్మనః ప్రభుం కులదైవతం చ కురుతే స్మ తం నృపః ॥
తాత్పర్యం: 'రాజరాజు' అనే పేరు కలిగిన ఆ కొత్త రాజు, కుబేరుని (రాజరాజు) కంటే మిన్నగా శివుడిని సేవించాడు. ఆ పరమశివుడినే తన తల్లిగా, తండ్రిగా, గురువుగా, స్నేహితుడిగా, ప్రభువుగా మరియు కులదైవంగా భావించి పూజించాడు.
విశేషాలు: సకల సంబంధాలు దైవంతోనే అనుసంధానించుకోవడం ఉత్తమ భక్తుని లక్షణం.
శ్లోకము 69
నిమమజ్జ తస్య హృదయం నిసర్గతః శఫరేక్షణాసహచరాంఘ్రిపద్మయోః । కులశేఖరాన్వయభువాం శివవ్రతే కుత ఏష కారణగవేషణశ్రమః ॥
తాత్పర్యం: ఆ రాజు హృదయం సహజంగానే మీనాక్షి అమ్మవారి ప్రాణనాథుడైన శివుని పాదపద్మాలపై లగ్నమైంది. కులశేఖర వంశంలో పుట్టిన వారికి శివభక్తి అనేది రక్తంలోనే ఉంటుంది, దానికి ప్రత్యేక కారణాలు వెతకాల్సిన అవసరం లేదు.
విశేషాలు: వంశపారంపర్యంగా వచ్చే భక్తి సంస్కారాన్ని ఇక్కడ కవి ప్రశంసించారు.
శ్లోకము 70
అథ భద్రనామని చిరాయ గాయకే శివలోకమేయుషి తదీయమేహినీ । చతురా తతోऽపి కిల గానవిద్యయా శివమారాధయ సమయేషు షట్స్వపి ॥
తాత్పర్యం: గొప్ప గాయకుడైన భద్రుడు శివలోకానికి వెళ్లిన తర్వాత, అతని భార్య ఆ బాధ్యతను స్వీకరించింది. ఆమె భద్రుని కంటే మిన్నగా గానవిద్యలో నేర్పరి. ఆమె కూడా ప్రతిరోజూ ఆరు కాలాల్లోనూ శివుడిని తన సంగీతంతో ఆరాధించి ధన్యురాలైంది.
విశేషాలు: భక్తి మరియు కళ అనేవి లింగ భేదం లేకుండా అందరికీ భగవంతుని చేరువ చేస్తాయని ఈ శ్లోకం ద్వారా అష్టాదశ సర్గ మంగళకరంగా ముగుస్తుంది.
శ్లోకము 71
అవరోధగేహమధిజగ్ముషీ విభో-
రవనీపతేర్దయితయా కయాచన ।
కలహాయతే స్మ నిజగానవిద్యయా
దృఢయా మహేశదయయా చ జాతు సా ॥
తాత్పర్యం:
ఒకానొక సమయంలో, భద్రుని భార్య (గాయకురాలు) రాజు యొక్క అంతఃపురానికి వెళ్ళింది. అక్కడ ఆమె తన గాన విద్యపై గల దృఢమైన నమ్మకంతో మరియు పరమశివుని దయపై గల అచంచలమైన విశ్వాసంతో, ఒక రాజకాంతతో గాన విషయంలో స్పర్థకు (కలహానికి) దిగింది.
విశేషాలు:
భక్తులకు తమ కళ పట్ల, దైవకృప పట్ల ఉండే ఆత్మవిశ్వాసం ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తోంది.
శ్లోకము 72
తదుపక్రమం ధరణీవల్లభోऽపి తా-
మవమంతూమాహితకుతూహలశ్చిరాత్ ।
స్వయమానినాయ జలరాశిమధ్యతః
సుదృశం స కాంచిదథ గానకోవిదామ్ ॥
తాత్పర్యం:
ఆ వివాదం గురించి తెలుసుకున్న రాజు, భద్రుని భార్యను (భద్రికను) పరీక్షించాలనే కుతూహలంతో, సముద్రం అవతల ఉన్న సింహళ ద్వీపం నుండి గొప్ప గాన విదుషీమణి అయిన మరొక సుందరాంగిని పిలిపించాడు.
విశేషాలు:
రాజు తన అంతఃపుర గాయకురాలి పక్షం వహించి, భద్రుని భార్య గర్వాన్ని పరీక్షించదలిచాడు.
శ్లోకము 73
జగతుస్తతః సదసి తే మహీపతే-
రధికేత్యగృహ్యత తు తత్ర నూతనా ।
మనసాధిగమ్య మధురేశ్వరం శుచా
భణతి స్మ భద్రగృహిణీ పునర్నృపమ్ ॥
తాత్పర్యం:
రాజసభలో వారిద్దరూ పోటీ పడి పాడారు. అయితే, సభాసదులు కొత్తగా వచ్చిన గాయకురాలే గొప్పగా పాడిందని తీర్పునిచ్చారు. దీనికి విచారించిన భద్రుని భార్య, మనసులో మధురేశ్వరుని ధ్యానిస్తూ రాజుతో ఇలా పలికింది.
విశేషాలు:
లౌకిక సభలలో అప్పుడప్పుడు పక్షపాతం ఉండవచ్చునని, కానీ దైవ సన్నిధిలో నిజం తేలుతుందని ఆమె భావం.
శ్లోకము 74
సదసి స్థితా మయి చిరాదమర్షిణో
యది కించిదాహురిహ కిం తతః క్షతమ్ ।
అభిగమ్య సన్నిధిమనంగశాసితుః
కథయంత్వమీ తరతమత్వమావయోః ॥
తాత్పర్యం:
"ఈ సభలోని వారు నాపై అసూయతో ఉన్నవారు. వారు పక్షపాతంతో తీర్పు చెబితే నా విద్యకు వచ్చిన లోటు ఏమీ లేదు. మనమందరం సాక్షాత్తూ ఆ మన్మథాంతకుడైన శివుని సన్నిధికి వెళ్దాం. అక్కడ ఆ స్వామే మా ఇద్దరిలో ఎవరు గొప్పో నిర్ణయిస్తారు" అని ఆమె సవాలు విసిరింది.
విశేషాలు:
భగవంతుడే పరమ ప్రామాణికుడు అనే భక్తురాలి విశ్వాసం ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 75
విజయేత యా భవతు సాత్ర భట్టినీ
విజితా తు యా భవతు సాత్ర కింకరీ ।
ఇతి సా యదాహ తదనిచ్ఛతోऽప్యభూద్-
అభినందనీయమవనీభుజస్తదా ॥
తాత్పర్యం:
"ఆ స్వామి సన్నిధిలో ఎవరైతే గెలుస్తారో వారు యజమానురాలు (భట్టినీ) అవుతారు, ఓడిన వారు వారికి దాసిగా (కింకరీ) సేవ చేయాలి" అని ఆమె నియమం విధించింది. రాజుకు ఇది ఇష్టం లేకపోయినా, ఆమె పట్టుదలను చూసి అంగీకరించక తప్పలేదు.
విశేషాలు:
విద్యపై ఉన్న మమకారం కన్నా, దైవ నిర్ణయంపై ఉన్న గౌరవం ఈ శ్లోకంలో కనిపిస్తుంది.
శ్లోకము 76
అథ తే సమేత్య సవిధం మహేశితుః
సహ పార్థివేన సదసి స్థితైరపి ।
జగతుర్గిరా మధురయాదితస్తతః
పరివాదినీమురలికావిపంచిభిః ॥
తాత్పర్యం:
అప్పుడు రాజు, సభాసదులు మరియు ఆ ఇద్దరు గాయనీమణులు శివ సన్నిధికి చేరుకున్నారు. అక్కడ వారు వీణలు, మురళీ నాదాలతో శ్రావ్యంగా పాడటం ప్రారంభించారు.
విశేషాలు:
దేవాలయంలో జరిగే గాన సభ భక్తిభావంతో నిండిపోయింది.
శ్లోకము 77
ధికా తు యద్యపి నవైవ తత్త్వతః
తదపి ప్రపన్నజనపక్షపాతినః ।
మధురేశ్వరస్య కిల మాయయా వృతా
బహుధా సమస్తువత భద్రగేహినీమ్ ॥
తాత్పర్యం:
వాస్తవానికి కొత్తగా వచ్చిన గాయకురాలే (సింహళ గాయని) శాస్త్రయుక్తంగా గొప్పగా పాడింది. కానీ, తనను శరణు వేడిన భక్తుల పట్ల పక్షపాతం చూపే ఆ మధురేశ్వరుడు తన మాయను ప్రయోగించాడు. దానివల్ల సభలోని వారందరికీ భద్రుని భార్య పాటే అత్యద్భుతంగా వినిపించింది. వారందరూ ఆమెనే పొగిడారు.
విశేషాలు:
భగవంతుడు భక్తుల కోరికను తీర్చడానికి అప్పుడప్పుడు ఇటువంటి లీలలు చేస్తాడని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 78
జయభంగయోర్విదితయోర్విపర్యయా-
దపి విజితా నవైవ విజితం తు భద్రయేత్యగదీదభీక్ష్ణమవశో మహీపతిః ॥
తత్ర నీపవనభర్తురాజ్ఞయా ।
తాత్పర్యం:
అక్కడ కదంబవన నాథుడైన శివుని ఆజ్ఞ (మాయ) వల్ల, జయాపజయాలు తలకిందులయ్యాయి. కొత్త గాయని ఓడిపోయిందని, భద్రుని భార్యే గెలిచిందని రాజు కూడా పరవశుడై ప్రకటించాడు.
విశేషాలు:
భగవంతుని మాయ ముందు మానవ వివేకం పనిచేయదని ఈ శ్లోకం సూచిస్తోంది.
శ్లోకము 79
అవలంబ్య దాస్యమథ సింహలాగతా
సదసి స్వయం పరిచచార భద్రికామ్ ।
స చ పార్థివః కనకభూషణామ్బరై-
ర్వివిధైరపూజయత విస్మయేన తామ్ ॥
తాత్పర్యం:
తమ మధ్య ఉన్న నియమం ప్రకారం, సింహళం నుండి వచ్చిన గాయని ఓటమిని అంగీకరించి భద్రికకు దాసిగా సేవ చేయడం ప్రారంభించింది. రాజు ఆశ్చర్యపోయి భద్రికను (భద్రుని భార్యను) బంగారు ఆభరణాలతో, వస్త్రాలతో ఘనంగా సత్కరించాడు.
విశేషాలు:
భక్తులకు లభించే అంతిమ విజయాన్ని ఈ లీల చాటి చెబుతోంది.
శ్లోకము 80
ఇతి రాజరాజధరణీపతేః క్షితిం
పరిరక్షతః ప్రణిహితేన చేతసా ।
వినయో వివేకత ఇవాతివిశ్రుత-
స్తనయోऽభవత్ సుగుణ ఇత్యభిఖ్యయా ॥
తాత్పర్యం:
ఈ విధంగా రాజరాజ నరేంద్రుడు ఏకాగ్రతతో భూమిని పాలిస్తుండగా, వివేకం నుండి వినయం పుట్టినట్లుగా, అతనికి 'సుగుణుడు' అనే ప్రసిద్ధుడైన కుమారుడు జన్మించాడు.
విశేషాలు:
వంశాభివృద్ధి మరియు తదుపరి తరం యొక్క ఉత్తమ లక్షణాలను కవి ఇక్కడ ప్రశంసించారు.
శ్లోకము 81
తారుణ్య ఏవ వినయావనతం కుమారం
తం రాజరాజనృపతిః సకలాగమజ్ఞమ్ ।
పశ్యన్నఖండితపరాక్రమమభ్యషించత్-
సంప్రార్థితః ప్రకృతిభిః కిలయౌవరాజ్యే ॥
తాత్పర్యం:
యవ్వనంలోనే వినయవంతుడు, సకల శాస్త్ర కోవిదుడు మరియు అఖండ పరాక్రమవంతుడైన తన కుమారుడు సుగుణుడిని చూసి రాజరాజు మురిసిపోయాడు. ప్రజల కోరిక మేరకు అతనికి యౌవరాజ్య పట్టాభిషేకం చేశాడు.
విశేషాలు:
ఒక ఉత్తమ రాజ్యపాలన తదుపరి సమర్థుడైన వారసుడికి అప్పగించబడటంతో ఈ సర్గ మంగళకరంగా ముగుస్తుంది.
।। ఇతి మహాకవిశ్రీనీలకంఠదీక్షితప్రణీతే శివలీలార్ణవే అష్టాదశః సర్గః ।।
సారాంశం: ఈ సర్గలో శివభక్తులైన హేమనాయిక, భద్రుడు మరియు వారి కుటుంబీకుల పట్ల పరమశివుడు చూపిన అపారమైన కరుణ, వివిధ లీలల ద్వారా వర్ణించబడింది. భక్తి ముందు పాండిత్యం, అధికారం మరియు గర్వం ఎలా తలవంచుతాయో ఈ కథలు నిరూపిస్తాయి.
No comments:
Post a Comment