నీలకంఠ దీక్షితుల వారి శ్రీ శివ లీలార్ణవము లోని ఇరవయ్యవ సర్గ
శ్లోకము 1
కపిలకీరముఖాః కవయస్తతః
కతిచిదాసత తామ్రనదీతటే |
ద్రుహిణశాపవశాజ్జననీ గిరా-
మవతతార పురా హి యదాత్మనా ||
తాత్పర్యం:
పూర్వం సరస్వతీ దేవి బ్రహ్మదేవుని శాపం వల్ల భూలోకంలో అవతరించినప్పుడు, ఆమెతో పాటు కపిలుడు, కీరుడు మొదలైన కొందరు కవులు తామ్రపర్ణీ నదీ తీరంలో నివసించేవారు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ కవుల పుట్టుకకు గల పౌరాణిక నేపథ్యం వివరించబడింది.
వాగ్దేవి అంశతో జన్మించిన వారు కాబట్టి వీరి కవిత్వం అత్యంత పవిత్రమైనదని భావం.
శ్లోకము 2
అథ చతుర్గుణితా ద్వయధికా దశ
త్రిదశదేశికధిక్కరణక్షమాః |
ప్రతి యయుర్మధురామభివందితుం
ప్రమథనాథమమీ కవిపుంగవాః ||
తాత్పర్యం:
అటుపిమ్మట నలభై ఇద్దరు (42) సంఖ్య గల ఆ కవిశ్రేష్ఠులు, దేవగురువైన బృహస్పతిని కూడా ధిక్కరించగలిగే పాండిత్యం కలవారై, మధురానగరంలో ఉన్న పరమశివుని సేవించుకోవడానికి బయలుదేరారు.
విశేషాలు:
'చతుర్గుణితా ద్వయధికా దశ' అంటే $(10 \times 4) + 2 = 42$ అని అర్థం.
వీరి పాండిత్యం దేవగురువుతో సమానమైనదని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకము 3
కవిశరీరభృతా కవయస్తు తే
సమధిగమ్య హరేణ పురస్కృతాః |
సమవగాహ్య సువర్ణసరోజినీం
దదృశురద్రిసుతాదయితం మహః ||
తాత్పర్యం:
కవి రూపంలో ఉన్న ఆ శివునిచే గౌరవించబడినవారై, ఆ కవులు పొన్నామర (సువర్ణ పద్మిని) సరస్సులో స్నానమాచరించి, పార్వతీపతియైన ఆ పరమేశ్వర తేజస్సును దర్శించుకున్నారు.
విశేషాలు:
శివుడు స్వయంగా కవి రూపంలో వచ్చి వారిని ఆహ్వానించడం భక్తవత్సలతకు నిదర్శనం.
మధురా క్షేత్రంలోని మీనాక్షి సుందరేశ్వరుల మహిమ ఇక్కడ స్ఫురిస్తుంది.
శ్లోకము 4
దృఢవినీతధియః సుధియస్తు తే
ద్రమిడసూత్రరహస్యవివేచనే |
మృదుసుగంధివచః కుసుమస్రజా
వివిధయా మధురేశమపూజయన్ ||
తాత్పర్యం:
ద్రావిడ భాషా సూత్రాలలోని రహస్యాలను వివేచించడంలో నేర్పరులైన ఆ కవులు, వినయంతో కూడిన బుద్ధి గలవారై, మృదువైన సుగంధ భరితమైన తమ వాక్కులనే పుష్పమాలలతో మధురాపురి నాథుని పూజించారు.
విశేషాలు:
బాహ్య పుష్ప పూజ కంటే వాఙ్మయ పూజ శ్రేష్ఠమని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
వీరికి ద్రావిడ (తమిళ) భాషా శాస్త్రంపై ఉన్న పట్టు వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 5
అకవయః కతిచిద్ విబుధాధమాః
కుకవయశ్చ పరే కృతసంవిదః |
కవిభిరప్రతిమైర్భువనేషు తైః
కలహమాదధిరేऽథ వితండయా ||
తాత్పర్యం:
ఆ సమయంలో లోకంలో సాటిలేని ఆ ఉత్తమ కవులతో, కవిత్వం రానివారు మరియు కుకవులు కొందరు అసూయతో కూడిన వితండవాదం చేస్తూ కలహానికి దిగారు.
విశేషాలు:
విద్వాంసులకు మరియు మూర్ఖులకు మధ్య ఉండే సహజమైన సంఘర్షణ ఇక్కడ చిత్రీకరించబడింది.
అసూయ వల్ల కలిగే వితండవాదాన్ని కవి విమర్శించారు.
శ్లోకము 6
శబ్దార్థౌ దోషనిర్ముక్తౌ
సాలంకారౌ గుణోత్తరౌ |
కావ్యమాతిష్ఠమానేభ్యః
కవిభ్యోऽయం కృతోऽంజలిః ||
తాత్పర్యం:
దోషాలు లేనివి, అలంకారములతో కూడినవి, ఉత్తమ గుణములు కలిగిన శబ్దార్థములతో కావ్యాన్ని రచించే కవులకు నేను దోసిలి యొగ్గి నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషాలు:
ఇది ఒక ఉత్తమ కావ్యానికి ఉండవలసిన లక్షణాలను (అదోషౌ, సగుణౌ, సాలంకారౌ) సూచిస్తోంది.
సత్కవుల పట్ల ఉండవలసిన గౌరవం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.
శ్లోకము 7
ఆద్యం హి శబ్దదోషాణా-
మసాధుత్వం మతం చ వః |
స్వరమశ్రద్ధధానానాం
స్వరూపే కేవ సాధుతా ||
తాత్పర్యం:
శబ్ద దోషాలలో మొదటిది అసాధుత్వం (వ్యాకరణ విరుద్ధం) అని మీ మతం కదా! వేద స్వరాల పట్ల శ్రద్ధ లేని వారికి శబ్ద స్వరూపంలో సాధుత్వం ఎక్కడ ఉంటుంది?
విశేషాలు:
ఉచ్చారణ మరియు స్వర నియమాలను పాటించని వారిని ఇక్కడ నిలదీయడం జరిగింది.
శబ్ద శుద్ధి అనేది అర్థ శుద్ధికి మూలమని భావం.
శ్లోకము 8
కావ్యార్థాదపి కిం దుష్టం
కామిదుశ్చరితోత్తరాత్ |
అత ఏవ హి కావ్యానా-
మాలాపః సద్భిరుజ్ఝితః ||
తాత్పర్యం:
కాముకుల దుశ్చర్యలతో నిండిన కావ్యార్థం కంటే దుష్టమైనది మరొకటి ఉంటుందా? అందుకే సత్పురుషులు అటువంటి కావ్యాల ప్రసంగాన్ని వదిలిపెట్టారు.
విశేషాలు:
కావ్యం కేవలం శృంగార పరంగా కాకుండా ఉదాత్తంగా ఉండాలని సూచన.
నీతి బాహ్యమైన రచనలు సమాజానికి హానికరమని హెచ్చరిక.
శ్లోకము 9
అథాన్య ఏవ కల్ప్యంతే
గుణదోషా నిజేచ్ఛయా |
కాకదంతాః పరీక్ష్యంతాం
గృహ్యంతాం గ్రామ్యసూక్తయః ||
తాత్పర్యం:
కొందరు తమ ఇష్టానుసారం గుణదోషాలను కల్పిస్తుంటారు. వారు కాకి పళ్ళను పరీక్షించేటంతటి వ్యర్థ ప్రయత్నాలు చేస్తూ, గ్రామ్య పదాలను (అనాగరిక వాక్కులను) స్వీకరిస్తుంటారు.
విశేషాలు:
'కాకదంత పరీక్ష' అనేది ఒక న్యాయం (సామెత వంటిది), అనగా లేని దాని కోసం వెతకడం లేదా వ్యర్థమైన పని చేయడం.
కుకవుల అసమర్థతను కవి ఎగతాళి చేశారు.
శ్లోకము 10
తత్ర తత్ర పురాణేషు
తంత్రేషు చ యది స్ఫుటమ్ |
కావ్యాలాపానువాదోऽస్తి
కా జిగీషా తతోऽపి వః ||
తాత్పర్యం:
అక్కడక్కడ పురాణాలలో, తంత్రాలలో కావ్య ప్రసంగాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నప్పుడు, ఇంకా మీకు గెలవాలనే కోరిక (వాదించే ఇచ్ఛ) ఎందుకు?
విశేషాలు:
పురాణేతిహాసాలలోని ప్రమాణాలను చూపిస్తూ వితండవాదులను ప్రశ్నించడం జరిగింది.
సత్యం తెలిసినా వాదించే మనస్తత్వాన్ని కవి తప్పుబట్టారు.
శ్లోకము 11
సర్వా వాచో వదంతీతి సప్తతంతౌ మహావ్రతే | గ్రామ్యోక్తయోऽపి కిం శాస్త్రే క్రత్వంగత్వేన నోదితాః ||
తాత్పర్యం: మహావ్రతమనే యాగంలో 'అన్ని వాక్కులు పలకాలి' అని విధి ఉన్నప్పుడు, శాస్త్రంలో గ్రామ్యోక్తులు (అనాగరిక మాటలు) కూడా యజ్ఞంలో భాగంగా చెప్పబడలేదా? (అని కొందరు వితండవాదులు వాదిస్తున్నారు).
విశేషాలు:
యజ్ఞయాగాదులలో కొన్ని ప్రత్యేక సందర్భాలలో వాడే శబ్దాలను సాకుగా చూపి, కావ్యాలలో కూడా గ్రామ్య పదాలను వాడవచ్చునని మూర్ఖులు వాదించడం ఇక్కడ చర్చించబడింది.
శ్లోకము 12
అయోగ్యానాం హి కావ్యానా- మగ్నిసేకాదివాక్యవత్ | మూకతైవ హి దుర్భేదా ముహ్యంత్యేషు కథం జనాః ||
తాత్పర్యం: 'నిప్పుతో తడుపుతున్నాడు' అనే వాక్యం ఎంతటి అర్థరహితమో, యోగ్యత లేని కావ్యాలు కూడా అంతటి నిరర్థకమైనవి. అటువంటి కావ్యాల విషయంలో మౌనంగా ఉండటమే శ్రేయస్కరం. కానీ జనులు అటువంటి వ్యర్థ రచనలను చూసి ఎందుకు మోహానికి లోనవుతున్నారో తెలియడం లేదు.
విశేషాలు:
తర్క శాస్త్రం ప్రకారం ఒక వాక్యం అర్థవంతం కావాలంటే దానికి 'యోగ్యత' ఉండాలి. అగ్నితో తడపడం అనేది అసంభవం కాబట్టి అది వాక్యమే కాదు. అలాగే చెత్త కావ్యాలు కూడా కావ్యాలు కావని భావం.
శ్లోకము 13
కథంచిద్యది సార్థక్యం కథంచితైవ దూషణమ్ | సఫలః క్లేశ ఇతి చ సంప్రదాయాగతో భ్రమః ||
తాత్పర్యం: ఏదో రకంగా అర్థం వస్తుంది కదా అని సరిపెట్టుకోవడం, లేదా ఏదో ఒక రకంగా తప్పులు వెతకడం అనేవి వ్యర్థమైన పనులు. 'కష్టపడితే ఫలితం ఉంటుంది' అనే సాకుతో చేసే ఇటువంటి పనులు కేవలం సంప్రదాయబద్ధంగా వస్తున్న భ్రమలు మాత్రమే.
విశేషాలు:
సహజ సిద్ధమైన అందం లేని కావ్యానికి బలవంతంగా అర్థాలు వెతకడం వల్ల కవికి, పాఠకుడికి శ్రమ తప్ప ప్రయోజనం లేదని విమర్శ.
శ్లోకము 14
అక్లేశేన ఫలే లభ్యే క్లేశో యుక్తిమర్హతి | న యస్మై ఫలాయ సా గౌణీ తదేవ స్ఫుటమీర్యతామ్ ||
తాత్పర్యం: ఎటువంటి శ్రమ లేకుండా సులభంగా ఫలితం దక్కుతున్నప్పుడు, అనవసరమైన క్లిష్టతను ఆశ్రయించడం తర్కబద్ధం కాదు. లక్ష్యానికి పనికిరాని గౌణ వృత్తుల కంటే, స్పష్టంగా చెప్పబడే అర్థమే శ్రేష్ఠమైనది.
విశేషాలు:
క్లిష్టమైన పదజాలం కంటే సరళమైన, స్పష్టమైన భావ వ్యక్తీకరణే గొప్పదని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
శ్లోకము 15
అర్థానపి వ్యాప్నువతీ హతసర్వనియంత్రణా | వ్యంజనా శబ్దవృతిశ్చేద్ వేశ్యా పత్నీ న కిం భవేత్ ||
తాత్పర్యం: ఎటువంటి నియంత్రణ లేకుండా, అన్ని రకాల అర్థాలకు విస్తరించే 'వ్యంజన' అనే శబ్ద వృత్తినే గొప్పదని నమ్మితే, అప్పుడు వేశ్య కూడా పత్ని ఎందుకు కాకూడదు? (అని వితండవాదుల పరిహాసం).
విశేషాలు:
ధ్వని సిద్ధాంతంలోని 'వ్యంజన' వృత్తిని తప్పుగా అర్థం చేసుకున్న వారి వాదనను కవి ఇక్కడ వ్యంగ్యంగా ప్రదర్శించారు.
శ్లోకము 16
ధూమేన ధ్వన్యతాం వహ్ని- శ్చక్షుషా ధ్వన్యతాం ఘటః | అర్థశ్చేద్ ధ్వనయేదర్థం కా ప్రమా వ్యవస్థితిః ||
తాత్పర్యం: పొగ ద్వారా నిప్పు ధ్వనించబడాలి, కంటి ద్వారా కుండ ధ్వనించబడాలి. ఒకవేళ అర్థమే మరొక అర్థాన్ని ధ్వనింపజేస్తే, అసలు ప్రమాణం అంటూ ఏది ఉంటుంది? వ్యవస్థ ఏమవుతుంది?
విశేషాలు:
కార్యకారణ సంబంధానికి మరియు ధ్వని సిద్ధాంతానికి మధ్య ఉన్న తారతమ్యాన్ని గుర్తించని మూర్ఖుల వాదన ఇది.
శ్లోకము 17
దుఃఖతోऽపి తు కావ్యంక్తః సుఖాయార్థో భవేద్యది | సుఖం భవంతః శృణ్వంతు స్వనిందాం కవిభిః కృతామ్ ||
తాత్పర్యం: ఒకవేళ కావ్యంలో చెప్పబడిన దుఃఖకరమైన విషయం కూడా మీకు సుఖాన్ని ఇస్తుందంటే, కవులు మిమ్మల్ని నిందిస్తూ చేసే మాటలను కూడా మీరు సుఖంగా వినండి.
విశేషాలు:
కావ్యంలోని రసానుభూతిని అర్థం చేసుకోలేని వారు, నిందను కూడా స్తుతిగా భావిస్తారని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకము 18
అహో భావవ్యక్తేః పరిణతిరహో గూఢరస ఇ- త్యలీకవ్యామీలన్నయన విగలద్బాష్పసలిలైః | ఉదంచద్రోమాంచైరుదరలులితామైరివ ముహుః కథం వ్యాప్తా భూమిః కవిభిరపటుజ్ఞానపశుభిః ||
తాత్పర్యం: "ఆహా! భావ వ్యక్తీకరణ ఎంత బాగుంది! ఎంతటి గూఢమైన రసం!" అని అబద్ధపు కళ్ళు మూసుకుని, కన్నీరు కారుస్తూ, గగుర్పాటు పొందుతున్నట్లు నటిస్తూ, పొట్ట నింపుకోవడం కోసం తిరిగే అజ్ఞానులైన పశుతుల్య కవులతో ఈ భూమి ఎలా నిండిపోయింది?
విశేషాలు:
వేషధారులైన కుకవులను, వారిని పొగిడే ముఠాలను కవి అత్యంత ఘాటుగా విమర్శించారు. వీరు కేవలం జీవనోపాధి కోసం కవిత్వం అనే ముసుగు వేసుకున్నారని భావం.
శ్లోకము 19
ఇతి నిగదితమేవాభీక్ష్ణమావర్తయద్భిః ప్రతికథకవచాంసి క్వాప్యనాకర్ణయద్భిః | అపథచిరవినీతైర్బాలిశైరాత్తగంధాః శరణమభిసమీయుశ్చంద్రచూడం కవీంద్రాః ||
తాత్పర్యం: ఈ విధంగా తాము అన్న మాటలనే పదే పదే అంటుూ, ఎదుటివారి మాటలు వినకుండా, తప్పుడు మార్గంలో వెళ్లే మూర్ఖుల వల్ల అవమానపడిన ఉత్తమ కవులు, పరమశివుడిని శరణు వేడుకున్నారు.
విశేషాలు:
పండితులకు మూర్ఖుల వల్ల కలిగే పరాభవం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. దిక్కుతోచని స్థితిలో వారు భగవంతుని ఆశ్రయించారు.
శ్లోకము 20
నాంధాశ్చక్షుస్సమేతా న చ ఖలు బధిరా ఆక్షిపంతః పరోక్తీః నాప్యేతే నాథ! మూకా విఫలమవిరలం యత్ తదుచ్చైః స్వనంతః | తత్తత్సైద్ధాంతికోక్తీరభిదధత ఇవ క్వాప్యనాఘ్రాతతత్త్వా దృశ్యంతే కేచిదేతే శివ శివ కుధియామేష సర్గోऽద్భుతస్తే ||
తాత్పర్యం: ఓ నాథా! వీరు కళ్ళు ఉన్నా అంధుల వలె ప్రవర్తిస్తున్నారు. చెవులు ఉన్నా ఎదుటివారి హితవు వినని చెవిటివారి వలె ఉన్నారు. మూగవారు కాకపోయినా నిరంతరం వ్యర్థంగా అరుస్తున్నారు. ఏ తత్త్వాన్ని ఎరుగకపోయినా సిద్ధాంతాలు చెపుతున్నట్లు నటిస్తున్నారు. ఓ శివా! నీ సృష్టిలో ఇటువంటి మందబుద్ధుల సృష్టి చాలా విచిత్రంగా ఉంది!
విశేషాలు:
లోకంలోని అజ్ఞానుల ప్రవర్తనపై కవి చేసిన గొప్ప విమర్శ ఇది. భగవంతుని సృష్టిలోని వైవిధ్యాన్ని పేర్కొంటూనే మూర్ఖులపై జాలిని వ్యక్తం చేశారు.
శ్లోకము 21
కావ్యాగమజ్ఞాః సుఖమాక్షిపంతు కా తత్ర చింతా భవతః ప్రసాదాత్ | అహో వయం ప్రవ్యథితా అమీభిః కావ్యాధ్వదుష్టశ్వభిరేడమూకైః ||
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! నీ అనుగ్రహం వల్ల కావ్య శాస్త్ర కోవిదులు మా రచనలను విమర్శించినా మాకు చింత లేదు. కానీ, కావ్య మార్గంలో తిరిగే దుష్ట శునకముల వంటి వారు, చెవిటివారు, మూగవారితో సమానమైన ఈ మూర్ఖుల వల్లనే మేము మిక్కిలి బాధపడుతున్నాము.
విశేషాలు:
విజ్ఞుల విమర్శను పండితులు ఆహ్వానిస్తారు, కానీ అల్పుల విమర్శ భరించలేనిదని ఇక్కడ కవి ఆవేదన.
మూర్ఖులను కావ్య మార్గంలోని 'దుష్ట శునకములతో' పోల్చడం ద్వారా వారి అజ్ఞానాన్ని తీవ్రంగా నిరసించారు.
శ్లోకము 22
దంతోల్లేఖనఖక్షతాదిదయితవ్యాపారపారంపరీ- నిగ్లీనాపి హి కామినీ దినముఖే నిస్సీమామానందతి | మార్జారీ నఖరాంకురాఖుదశనవ్యావిద్ధయమానా మనా- గాయుర్వేదవిదోऽభిగచ్ఛతి రుదత్యాసన్నమృత్యుర్యథా ||
తాత్పర్యం: ప్రియుని దంత నఖ క్షతాల వల్ల కలిగే బాధను కూడా ఒక కామిని ఉదయాన్నే ఆనందంగా భావిస్తుంది. కానీ అదే విధంగా పిల్లి గోళ్ళతో, ఎలుక దంతాలతో గాయపడిన వ్యక్తి మాత్రం, చావుకు దగ్గరైన వాడై ఏడుస్తూ వైద్యుని దగ్గరకు పరుగెత్తుతాడు. (కావ్యంలోని రసానుభూతి కూడా అలాగే ఉంటుంది).
విశేషాలు:
రసజ్ఞులకు కావ్యంలోని కష్టాలు కూడా ఆనందాన్ని ఇస్తాయి, కానీ అజ్ఞానులకు అవి కేవలం బాధాకరంగా తోస్తాయని అర్థం.
ఒకే రకమైన స్థితి వ్యక్తుల పరిపక్వతను బట్టి ఎలా మారుతుందో అందమైన ఉదాహరణతో వివరించారు.
శ్లోకము 23
తదలం తరుణేందుచూడ! నః పరితాపార్త్తిపరీక్షయానయా | పరివర్జయ పండితాధమై- రిదమైకాధికరణ్యమద్య నః ||
తాత్పర్యం: ఓ బాలేందు శేఖరా! మా బాధలను పరీక్షించడం చాలు. ఈ పండితాధములతో (మూర్ఖులతో) కలిసి ఒకే చోట నివసించవలసిన ఈ దుస్థితిని మాకు తప్పించు.
విశేషాలు:
'సజ్జన దుర్జన సాంగత్యం' కలిపి ఉండటం పండితులకు పెద్ద శిక్ష వంటిదని భావం.
కవులు శివుని తమ రక్షకుడిగా భావించి మొరపెట్టుకుంటున్నారు.
శ్లోకము 24
విజ్ఞాపితః కవివరైరితి సుందరేశః స్మిత్వా దదౌ ఫలకమేకమదృష్టపూర్వమ్ | యత్రాసతే కవయ ఏవ యథాభిలాష- మన్యే తు నాంఘ్రిమపి విన్యసితుం క్షమంతే ||
తాత్పర్యం: కవిశ్రేష్ఠుల విన్నపాన్ని విన్న సుందరేశ్వరుడు చిరునవ్వు నవ్వి, ఇంతకు ముందెన్నడూ చూడని ఒక వింత పీఠాన్ని (ఫలకాన్ని) వారికి ఇచ్చాడు. దానిపై కేవలం సత్కవులు మాత్రమే కూర్చోగలరు, ఇతరులు కనీసం కాలు కూడా పెట్టలేరు.
విశేషాలు:
ఇది మధురలోని ప్రసిద్ధ 'సంఘ ఫలకం' (సరస్వతీ పీఠం) పుట్టుకను వివరిస్తుంది.
యోగ్యత లేని వారు పాండిత్య సభలలో నిలవలేరని దీని అంతరార్థం.
శ్లోకము 25
అధ్యారూఢాః పీఠమీశాదవాప్తం దుర్దర్శ తద్ దుర్ధియాం దూరతోऽపి | అష్టాచత్వారింశదాద్యాః కవీంద్రా- శ్చక్రుర్భక్తిం భూయసీం చంద్రచూడే ||
తాత్పర్యం: మందబుద్ధులకు కంటికి కూడా కనబడని ఆ దివ్య పీఠాన్ని అధిరోహించి, నలభై ఎనిమిది మంది (48) కవి శ్రేష్ఠులు చంద్రశేఖరుని పట్ల అత్యంత భక్తిని చాటుకున్నారు.
విశేషాలు:
సత్కవుల సంఖ్య ఇక్కడ 48 గా పేర్కొనబడింది.
ఈ పీఠం యోగ్యులకు మాత్రమే దృశ్యమానం కావడం దాని ప్రత్యేకత.
శ్లోకము 26
వంశచూడామణిః పాండ్యో వంశశేఖరకస్తతః | జజ్ఞే యత్ర భువం న్యస్య జజ్ఞౌ స పరమామృతమ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ వంశానికి శిరోమణి వంటి వంశశేఖర పాండ్యుడు జన్మించాడు. అతడు తన రాజ్యాన్ని భగవంతునిపై ఉంచి, తాను పరమామృతమైన మోక్ష స్థితిని పొందాడు.
విశేషాలు:
పాండ్య రాజుల వంశ పరంపర మరియు వారి భక్తిని ఇక్కడ కవి ప్రశంసించారు.
రాజ్యభారం కంటే దైవచింతన మిన్న అని రాజర్షి లక్షణం చెప్పబడింది.
శ్లోకము 27
స తు కదాచన చంపకకోరకైః పరిచరన్ ప్రమథాధిపతిం మధౌ | అజని చంపకపాండ్య ఇతి ప్రథా- మభివహన్ కవిలోకశిఖామణిః ||
తాత్పర్యం: ఒకానొక వసంత కాలంలో సంపెంగ మొగ్గలతో పరమశివుడిని పూజించినందువల్ల, ఆ కవిలోక శిఖామణికి 'చంపక పాండ్యుడు' అనే పేరు ప్రసిద్ధి చెందింది.
విశేషాలు:
రాజుకు చంపక పాండ్యుడనే పేరు ఎలా వచ్చిందో ఇక్కడ వివరించారు.
వసంత ఋతువులోని పూజా విశేషం చెప్పబడింది.
శ్లోకము 28
కామినీరత్నసహస్రభోగభాగ్యోన్నత- శ్చంపకపాండ్యదేవః | మాసే మధౌ మన్మథమారరాధ నవోఢయా నర్మపరో మహిష్యా ||
తాత్పర్యం: వేలాది మంది ఉత్తమ స్త్రీలతో భోగ భాగ్యాలను అనుభవిస్తున్న చంపక పాండ్యుడు, వసంత మాసంలో తన నవవధువైన పట్టపురాణితో కలిసి మన్మథుని ఆరాధిస్తూ విలాసంగా గడిపాడు.
విశేషాలు:
రాజు యొక్క వైభవం మరియు శృంగార జీవనం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
'మాసే మధౌ' అనగా వసంత మాసం అని అర్థం.
శ్లోకము 29
అపారయంతీ త్రపయా గలంతీం నీవీం నియంతం సముపేక్షితుం వా | పత్యుర్ముఖం నాభిపదం చ బాలా పర్యాయతః కేవలమాలులోకే ||
తాత్పర్యం: ఆ నవవధువు సిగ్గు వల్ల జారిపోతున్న తన వస్త్రం (నీవి)ని సవరించుకోలేక, అలాగని వదిలేయలేక, పర్యాయక్రమంలో ఒకసారి భర్త ముఖాన్ని, మరోసారి తన నాభి ప్రదేశాన్ని చూస్తూ ఉండిపోయింది.
విశేషాలు:
నవోఢ (కొత్త పెళ్ళికూతురు) యొక్క లజ్జా స్వభావాన్ని కవి చాలా సహజంగా చిత్రించారు.
సిగ్గు మరియు ప్రేమ మధ్య జరిగే మానసిక సంఘర్షణ ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.
శ్లోకము 30
ఆలింగితుం చుంబితుమంతతస్తం స్ప్రష్టుం సమాభాషితుమీక్షితుం వా | నార్యై దదౌ నావసరం కదాచిద్ వ్రీడా సపత్నీవ నిబద్ధవైరా ||
తాత్పర్యం: భర్తను కౌగిలించుకోవడానికి, ముద్దు పెట్టుకోవడానికి, కనీసం తాకడానికి లేదా మాట్లాడటానికి కూడా ఆ స్త్రీకి 'సిగ్గు' (వ్రీడ) అవకాశం ఇవ్వలేదు. ఆ సిగ్గు ఆమెకు శత్రువైన సవతి వలె అడ్డుపడింది.
విశేషాలు:
సిగ్గును సవతితో పోల్చడం కవి యొక్క చమత్కారానికి నిదర్శనం.
నాయిక యొక్క మనోగతాన్ని శృంగార రస పరిపుష్టంగా వర్ణించారు
శ్లోకము 31
ఆచ్ఛాద్య బింబాధరమంగులీభి- రాబద్ధముగ్ధాంజలినా కరేణ | మా మేతి మందాక్షరమర్థితం య- దతః కిమస్యా మధురోऽధరోష్ఠః ||
తాత్పర్యం: ఆ నాయిక తన వేళ్లతో బింబఫలం వంటి అధరాన్ని మూసివేసి, చేతులతో ముగ్ధమైన నమస్కారం చేస్తూ, వద్దని మెల్లని స్వరంతో ప్రార్థించింది. ఆమె అధరము కంటే ఆమె పలికిన ఆ మధురమైన నిరోధక వచనాలే (వద్దనే మాటలే) ఎక్కువ తీపిని పంచాయి.
విశేషాలు:
నాయిక యొక్క లజ్జ మరియు ఆమె సుకుమారమైన మాటలు నాయకుడికి మరింత అనురాగాన్ని కలిగించాయని భావం.
శ్లోకము 32
ఏకత్ర విస్త్రంభకథావిఘాతః పక్షోऽపరః శంకితుమేవ నార్హః | కృచ్ఛ్రే తదస్మిన్నధరం కృశాంగ్యా గృహ్లాతు వా ముంచుతు వా యువాయమ్ ||
తాత్పర్యం: ఒకవైపున నమ్మకమైన మాటలకు అడ్డుకట్ట పడటం, మరోవైపు అనుమానించడానికి వీలులేని స్థితి. ఇటువంటి కష్టతరమైన సమయంలో, ఆ యువకుడు కృశాంగి అయిన ఆమె అధరాన్ని గ్రహించాలో లేక వదిలేయాలో అని సందిగ్ధంలో పడ్డాడు.
విశేషాలు:
శృంగార రసంలో నాయికానాయకుల మధ్య ఉండే మధురమైన తడబాటు ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 33
దష్టాధరోష్ఠా సుదృఢం పురైవ పత్యుః పునశ్చుంబనలాలసస్య | చాటుసహస్రం శపథాంచ్ఛతం చ తన్వీ విశశ్వాస న లేశతోऽపి ||
తాత్పర్యం: ఇంతకుముందే భర్త గట్టిగా ముద్దుపెట్టుకోవడం వల్ల పెదవిపై గాయమైన ఆ తన్వి, తిరిగి చుంబనం కోసం తహతహలాడుతున్న భర్త పలికిన వేలాది చాటువచనాలను, వందలాది ఒట్టులను ఇసుమంతైనా నమ్మలేదు.
విశేషాలు:
స్త్రీల సహజమైన బెరుకు మరియు భర్త చేసే అనునయ ప్రయత్నాలు ఇక్కడ మనోహరంగా చిత్రించబడ్డాయి.
శ్లోకము 34
ఆబద్ధసప్తాష్టనిషంగమన్వగా- సంజితద్విత్రకరాంగుళిత్రమ్ | ఆమర్దితైకద్వశరాసమాసీ- దన్యాదృగూష్మాయితమంగజస్య ||
తాత్పర్యం: మన్మథుడు ఏడెనిమిది అమ్ములపొదులను ధరించి, వేళ్లకు రక్షణ కవచాలను తగిలించుకుని, ఒకటి రెండు విల్లులను సిద్ధం చేసుకున్నట్లుగా, ఆ సమయంలో మన్మథ తాపం మునుపెన్నడూ లేని విధంగా పెరిగిపోయింది.
విశేషాలు:
మన్మథుని యుద్ధ సన్నద్ధతను వర్ణించడం ద్వారా గాఢమైన అనురాగాన్ని కవి సూచించారు.
శ్లోకము 35
విన్యస్య గాఢం భుజయోర్భుజౌ సా ముఖం ముఖే వక్షసి చాపి వక్షః | ఆలింగతి స్మ స్మరబాణవర్షా- దాచ్ఛాదయంతీవ తనుం ప్రియస్య ||
తాత్పర్యం: ఆమె తన చేతులను భర్త భుజాలపై వేసి, ముఖాన్ని ముఖంతో, వక్షస్థలాన్ని వక్షస్థలంతో కలిపి గాఢంగా కౌగిలించుకుంది. అది ఎలా ఉందంటే, మన్మథుని బాణ వర్షం నుండి తన ప్రియుని శరీరాన్ని కాపాడుతున్నట్లుగా ఉంది.
విశేషాలు:
కౌగిలిని ఒక కవచంగా పోల్చడం కవి యొక్క ఉత్ప్రేక్షా చమత్కారం.
శ్లోకము 36
సకృన్నఖాగ్రోల్లసితః కచౌఘః శ్లథాశ్లథం సంయమితా చ నీవీ | సా చాంగయష్టిర్ముదితా తరుణ్యాః సత్యం మునీనామపి మోహహేతుః ||
తాత్పర్యం: నఖ క్షతాలతో కూడిన దేహం, విడిపోయిన జుట్టు, సడలిన వస్త్రము (నీవి) కలిగి, సంతోషంతో ఉన్న ఆ తరుణి యొక్క సౌందర్యం మునులను కూడా మోహింపజేసేలా ఉంది.
విశేషాలు:
శృంగారానంతర నాయిక సౌందర్యాన్ని ఇక్కడ శాస్త్రోక్తంగా వర్ణించారు.
శ్లోకము 37
ఏకాకినీం తామపహాయ లజ్జా యాతా పురా యత్ కిల మారయుద్ధే | తతోऽపరాధాదివ తాముపేతాం పురేవ తన్వీ న పురశ్చకార ||
తాత్పర్యం: మన్మథ యుద్ధ సమయంలో తనను ఒంటరిగా వదిలి వెళ్ళిపోయిన 'సిగ్గు' (లజ్జ), ఆ తర్వాత తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఆ తన్వి దానిని మునుపటిలా ఆదరించలేదు. అది చేసిన అపరాధానికి శిక్షగా దానిని దూరం పెట్టింది.
విశేషాలు:
లజ్జను ఒక చెలికత్తెలా భావించి, అది అవసరమైనప్పుడు లేనందుకు నాయిక కోపగించుకున్నట్లు చెప్పడం అద్భుతమైన కల్పన.
శ్లోకము 38
సా గంతుమైచ్ఛచ్ఛయితుం స కాల్యే సాధత్త సంవ్యానమయం జహార | సానీవిమాముంచదయం వ్యముంచద్ భావేऽపి తుల్యే విభేదే క్రియాభిః ||
తాత్పర్యం: తెల్లవారుజామున ఆమె వెళ్లాలని అనుకుంటే, అతడు పడుకోమన్నాడు. ఆమె వస్త్రం ధరించాలని చూస్తే, అతడు దానిని లాగాడు. ఆమె వస్త్రాన్ని కట్టుకోవాలని ప్రయత్నిస్తే, అతడు విప్పాడు. వారిద్దరి భావం ఒక్కటే అయినా, వారి క్రియలు మాత్రం భిన్నంగా ఉన్నాయి.
విశేషాలు:
దంపతుల మధ్య ఉండే ప్రణయ కలహాలు మరియు ఒకరిపై ఒకరికి ఉన్న మక్కువ ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 39
ససర్జ తస్యాం కియతో విలాసాం- శ్చక్రే కథం నామ నిశాం త్రియామామ్ | శృంగారసారం కలయాపి వేధాః కిం వేద వేదాక్షరజీర్ణకోశః ||
తాత్పర్యం: ఆమెలో ఎన్ని విలాసాలను సృష్టించాడో, ఆ రాత్రిని ఎలా గడిపాడో! కేవలం వేద అక్షరాలతో నిండిన పాత కోశం (పుస్తకం) వంటి బ్రహ్మదేవుడికి, శృంగార సారంలోని ఒక కళ అయినా తెలుస్తుందా? (తెలియదని భావం).
విశేషాలు:
సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ కంటే ఈ రాజు అనుభవిస్తున్న శృంగారమే మిన్న అని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకము 40
అనన్యజే వర్షతి కామమిత్థ- మపవ్యవస్థం శరమండలాని | ఆదిర్నిశాదిః సురతస్య యూనో- రంతో నిశాంతోऽపి చ పర్యణంసీత్ ||
తాత్పర్యం: మన్మథుడు క్రమశిక్షణ లేకుండా బాణ వర్షం కురిపిస్తుండగా, ఆ యువ దంపతుల సురత క్రీడ రాత్రి ప్రారంభంలో మొదలై, రాత్రి ముగిసే వరకు (తెల్లవారే వరకు) కొనసాగింది.
విశేషాలు:
వారి అనురాగం యొక్క గాఢతను మరియు సుదీర్ఘమైన క్రీడను ఇక్కడ వివరించారు.
శ్లోకము 41
స జాతు ప్రాసాదే శయనమధిగచ్ఛన్ క్షితిపతిః సమాజఘ్నౌ గంధం కుసుమకులదుష్ప్రాపమతులమ్ | మహిష్యాః పద్మిన్యా మలయపవమానైరుపహృతం ప్రసూతం కేశాంతాత్ ప్రశిథిలదృఢగ్రంథిశిథిలాత్ ||
తాత్పర్యం: ఒకనాడు ఆ రాజు అంతఃపురంలో శయనించి ఉండగా, మలయ మారుతం (చల్లని గాలి) ద్వారా అద్భుతమైన సుగంధం ఒకటి సోకింది. అది ఏ పూలవనంలోనూ లభించనిది. పద్మినీ జాతికి చెందిన ఆ రాణి యొక్క సడలిన జుట్టు ముడి నుండి ఆ అద్భుత పరిమళం వెలువడింది.
విశేషాలు:
పద్మినీ జాతి స్త్రీల శరీరానికి సహజమైన పద్మ గంధం ఉంటుందని సాముద్రిక శాస్త్రం చెబుతోంది.
రాజు ఆ సహజ పరిమళానికి ముగ్ధుడైనట్లు ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 42
పద్మసౌరభ్యజాతీయం పద్మినీకేశసంభవమ్ | అనాఘ్రాతచరం గంధ- మవాసాసీత్ స తం నృపః ||
తాత్పర్యం: తామర పూల పరిమళం వంటి సువాసన కలిగినది, పద్మినీ జాతికి చెందిన తన రాణి కేశాల నుండి ఉద్భవించినది, అంతకుముందెన్నడూ అనుభవించనిది అయిన ఆ అద్భుత గంధాన్ని ఆ పాండ్య రాజు ఆఘ్రాణించాడు.
విశేషాలు:
రాజుకు ఒక సందేహం కలిగింది: స్త్రీల కేశాలకు సహజంగానే సువాసన ఉంటుందా? లేక పూల వల్ల ఆ వాసన వస్తుందా? అని.
శ్లోకము 43
మనోగతం మే కవయత్యవేత్య యః స ఏతదగ్ర్యం లభతాం సుధీరితి | అలంబయద్ ద్వారి సువర్ణముద్రికా- సహస్రమాబధ్య స పాండ్యభూపతిః ||
తాత్పర్యం: "నా మనస్సులో ఉన్న సందేహాన్ని ఏ పండితుడైతే కవిత్వ రూపంలో వివరిస్తాడో, ఆ సుధీమంతుడు ఈ బహుమానాన్ని పొందవచ్చు" అని ప్రకటిస్తూ, ఆ పాండ్య భూపతి వెయ్యి బంగారు నాణేల సంచీని సభా ద్వారం వద్ద వేలాడదీశాడు.
విశేషాలు:
రాజు తన సందేహాన్ని నేరుగా చెప్పకుండా, దానిని కనిపెట్టే మేధావి కోసం పరీక్ష పెట్టాడు.
శ్లోకము 44
ఉచ్చావచాభిరపి భంగిభిరుల్లిఖంతో నాద్రాక్షురస్య హృదయం కవయో మహాంతః | ఆసాద్య కశ్చన వటుః పునరాదిశైవః పద్యం ప్రభోరధిసభం పఠతి స్మ హృద్యమ్ ||
తాత్పర్యం: ఎందరో గొప్ప కవులు రకరకాల పద్ధతులలో ప్రయత్నించినప్పటికీ రాజు మనసులోని భావాన్ని తెలుసుకోలేకపోయారు. అప్పుడు ఒక పేద బ్రాహ్మణ యువకుడు (వటువు) సభకు వచ్చి, రాజు హృదయానికి హత్తుకునేలా ఒక పద్యం చదివాడు.
విశేషాలు:
ఆ వటువు మరెవరో కాదు, భక్తుడైన ధరణీధరుని కోసం స్వయంగా పరమశివుడే పంపిన ప్రతినిధి.
శ్లోకము 45
తస్మై కిలార్థితవతే సుచిరం ప్రసాద్య దారక్రియార్థమధనాయ ధనం సమగ్రమ్ | పద్యం దదౌ నృపతిభావనిబంధహృద్య- మార్యామయం తదఖిలాశయవిన్మహేశః ||
తాత్పర్యం: వివాహం చేసుకోవడానికి ధనం లేక బాధపడుతున్న ఆ పేద బ్రాహ్మణునిపై కరుణించి, సర్వజ్ఞుడైన మహేశ్వరుడు రాజు మనసులోని భావానికి అనుగుణంగా ఒక అందమైన ఆర్యా వృత్త పద్యాన్ని అతనికి ప్రసాదించాడు.
విశేషాలు:
భక్త రక్షణ కోసం పరమశివుడు స్వయంగా కవిగా మారి సహాయం చేయడం ఇక్కడ విశేషం.
శ్లోకము 46
జానాసి పుష్పగంధాన్ భ్రమర! త్వం బ్రూహి తత్త్వతో మేऽద్య | దేవ్యాః కేశకలాపే తుల్యో గంధేన కిం గంధః ||
తాత్పర్యం: "ఓ తుమ్మెదా! నీవు అన్ని రకాల పూల వాసనలు తెలిసిన దానివి కదా! నిజం చెప్పు, ఈ దేవి కేశపాశం నుండి వచ్చే సువాసనతో సమానమైన సువాసన ఏ పూలకైనా ఉందా?" (అని ఆ పద్యం యొక్క భావం).
విశేషాలు:
ఈ పద్యం రాజు సందేహానికి (స్త్రీల కేశాలకు సహజ పరిమళం ఉంటుందా లేదా అని) సమాధానం ఇచ్చింది.
శ్లోకము 47
ఇతి తావదిమామార్యా- మిందుకలాభరణవదనిర్గలితామ్ | పఠతి ద్విజే సభాయాం ప్రభోరభూద్ విస్మయో భూయాన్ ||
తాత్పర్యం: చంద్రశేఖరుని ముఖం నుండి వెలువడిన ఆ పద్యాన్ని ఆ బ్రాహ్మణుడు సభలో చదవగానే, రాజుకు అమితమైన ఆశ్చర్యం కలిగింది. తన మనసులోని మాటను సరిగ్గా పట్టుకున్నాడని రాజు సంతోషించాడు.
విశేషాలు:
దైవదత్తమైన కవిత్వం కాబట్టి అది రాజు హృదయాన్ని వెంటనే ఆకట్టుకుంది.
శ్లోకము 48
తదనుజ్ఞయా స వర్ణీ తత్ కనకం సదసి యావదాదత్తే | తావత్ తదసహమానః ప్రత్యవతస్థే కవిః కీరః ||
తాత్పర్యం: రాజు ఆజ్ఞతో ఆ బ్రాహ్మణుడు ఆ బంగారు సంచీని తీసుకోబోతుండగా, అది సహించలేని 'నక్కీరర్' (కీర కవి) అనే కవి అతడిని అడ్డుకుని ఆ పద్యంలో తప్పు ఉందని వాదించాడు.
విశేషాలు:
పాండిత్య ప్రకర్ష వల్ల కలిగే అసూయ ఇక్కడ నక్కీరర్ పాత్ర ద్వారా కనిపిస్తుంది.
శ్లోకము 49
అపరిష్కృతే ప్రసూనైరస్తి కచేऽపి కిమసృఙ్మలే గంధః | కిం చింతితమవనిభృతా కిం దృష్టం ధీమతా భవతా ||
తాత్పర్యం: "రక్తం, మలినంతో కూడిన కేశాలకు పూలు లేకపోయినా సహజంగా సువాసన ఉంటుందా? రాజు ఏదో ఆలోచిస్తే, నీవు బుద్ధిమంతుడివి అయి ఉండి ఇలాంటి అశాస్త్రీయమైన పద్యాన్ని ఎలా చెబుతావు?" అని కీర కవి ప్రశ్నించాడు.
విశేషాలు:
కీర కవి తర్కబద్ధంగా వాదిస్తూ, కేశాలకు సహజ పరిమళం ఉండదని వాదించాడు.
శ్లోకము 50
ఇతి తస్య దురాక్షేపా- దప్రతిభే బ్రహ్మచారిణి | ప్రాదుర్భూయాహ హరః కవివేషధరః స్తబ్ధే పురస్తేషామ్ ||
తాత్పర్యం: అతని కఠినమైన విమర్శకు ఆ బ్రాహ్మణుడు నిరుత్తరుడై స్తంభించిపోగా, పరమశివుడు స్వయంగా ఒక కవి వేషంలో అందరి ఎదుట ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
విశేషాలు:
తన భక్తుడు అవమాన పడటం చూడలేక శివుడు రంగప్రవేశం చేశాడు.
శ్లోకము 51
కేన కుధియా సభాయామంతేవాసీ మమాయమాక్షిప్తః | ప్రకృతిః సా పద్మిన్యాః పంకజగంధః శరీరే యః ||
తాత్పర్యం: "ఏ మందబుద్ధి నా శిష్యుడిని ఈ సభలో ఆక్షేపించాడు? పద్మినీ జాతి స్త్రీల శరీరానికి సహజంగానే పద్మ గంధం ఉండటం వారి ప్రకృతి సిద్ధమైన లక్షణం" అని శివుడు పలికాడు.
విశేషాలు:
శాస్త్ర ప్రమాణాలతో (పద్మినీ జాతి లక్షణం) శివుడు కీర కవి అజ్ఞానాన్ని ఖండించాడు. దీనితో శివుని సర్వజ్ఞత్వం వెల్లడైంది.
శ్లోకము 52
పార్థివకుసుమవిహీనే భవతి శచీకుంతలే కథం గంధః ! | కః శంకితోऽప్యుపాధిః క్రమతే కబరీపరీమలే గౌర్యాః ||
తాత్పర్యం: భూలోకానికి చెందిన పుష్పాలు లేకపోయినా ఇంద్రాణి (శచీదేవి) కేశాలకు సువాసన ఎలా కలుగుతోంది? అలాగే పార్వతీ దేవి కేశపాశంలోని సహజ పరిమళానికి కారణం ఏ ఇతర బాహ్య వస్తువు అని నీవు శంకిస్తున్నావు? (అని శివుడు కీర కవిని ప్రశ్నించాడు).
విశేషాలు:
దివ్య స్త్రీల కేశాలకు సహజ సిద్ధమైన పరిమళం ఉంటుందని, అది కేవలం పుష్పాల వల్ల వచ్చేది కాదని శివుడు ఇక్కడ నిరూపిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 53
కార్మణమలాత్మమూర్తిషు ఘటతే యది పార్థివేషు సౌరభ్యమ్ | కిమివ ఖలు పద్మినీనా- మపకృతమసృజాం మలైః కేశైః ||
తాత్పర్యం: మట్టితో తయారైన వస్తువులలోనే (పార్థివ ద్రవ్యాలు) మంత్ర తంత్రాల వల్ల లేదా ఇతర కారణాల వల్ల సువాసన కలిగినప్పుడు, పద్మినీ జాతి స్త్రీల కేశాలకు అటువంటి సహజ పరిమళం ఉండకూడదని అనడానికి కారణం ఏముంది?
విశేషాలు:
కీర కవి చేసిన 'మలినమైన కేశాలు' అనే వాదనను శివుడు తర్కంతో తిప్పికొట్టాడు.
శ్లోకము 54
ఇతి విజిత్య తముద్ధతముద్ధతైః కవివరే పరిగర్జతి భాషితైః | అలభత ద్రవిణం స వటుర్ఝటిత్య- వనిపోऽప్యవరోధగృహం యయౌ ||
తాత్పర్యం: ఈ విధంగా గంభీరమైన వాక్కులతో ఆ గర్విష్ఠియైన కీర కవిని ఓడించి, శివుడు గర్జించిన తర్వాత, ఆ బ్రాహ్మణ యువకుడు వెంటనే ధనాన్ని పొందాడు. రాజు కూడా తన అంతఃపురానికి వెళ్ళిపోయాడు.
విశేషాలు:
సత్యం నిరూపించబడటంతో భక్తుడికి దక్కవలసిన పురస్కారం దక్కింది.
శ్లోకము 55
కవిష్వేకీభూయ స్వయమపి హరః సంఘిషు చరన్ కథాః కుర్వన్ హృద్యాః స్వయమపి వసన్ సంఘఫలకే | వృతస్తైః స్వామిత్వే వివిధరచనాభిర్భణితిభిః కదాచిద్ గౌరీశః కలహమభజత్ కీరకవినా ||
తాత్పర్యం: పరమశివుడు స్వయంగా ఆ కవుల సంఘంలో ఒకడిగా కలిసిపోయి, ఆ సంఘ ఫలకం (పీఠం) మీద నివసిస్తూ, మనోహరమైన కథలను చెబుతూ ఉండేవారు. ఆ కవులందరూ ఆయనే తమ స్వామిగా భావించేవారు. అటువంటి సమయంలో ఒకసారి గౌరీపతికి, కీర కవికి మధ్య తిరిగి వాదం (కలహం) మొదలైంది.
విశేషాలు:
శివుడు కవుల మధ్య కవిగా ఉండి ఆనందించడం ఆయన లీలా విశేషం.
శ్లోకము 56
అవిశ్రాంతే స కీరేऽస్మి- న్నాక్షేపాభాసదుర్గ్రహాత్ | ప్రాదర్శయత్ స్వాత్మానం పంచవక్త్రం త్రిలోచనమ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ కీర కవి తన తప్పుడు వాదనలతో విరామం లేకుండా ఆక్షేపిస్తుండగా, శివుడు తన అసలు స్వరూపమైన పంచ ముఖాలను, మూడు కళ్ళను అతనికి ప్రదర్శించాడు.
విశేషాలు:
మూర్ఖుడికి తర్కం అర్థం కానప్పుడు దైవం తన ప్రభావం చూపవలసి వస్తుంది.
శ్లోకము 57
భక్తోऽపి కీరః పరమాద్భుతం తత్ పశ్యన్నపి ప్రత్యుత దుర్బభాషే | మౌఢ్యాన్నిరూఢాదపి పామరాణాం మౌఢ్యం చిదాభాసగతం గరీయః ||
తాత్పర్యం: కీర కవి పరమ భక్తుడైనప్పటికీ, ఆ అద్భుతమైన ఈశ్వర రూపాన్ని చూస్తూ కూడా, ఇంకా దుర్భాషలాడాడు. సామాన్య పామరుల అజ్ఞానం కంటే, చదువుకున్న పండితులలో ఉండే అహంకార పూరితమైన అజ్ఞానం చాలా ప్రమాదకరమైనది.
విశేషాలు:
'పండిత మూర్ఖత్వం' అనేది సామాన్య మూర్ఖత్వం కంటే భయంకరమైనదని ఇక్కడ నీతి.
శ్లోకము 58
చతసృష్వపి దిక్షు పశ్యతా చతురేణాపి మహేశ్వర ! త్వయా | కవికర్మాణి నైక్షి దూషణం కథముద్భావితమప్యహో ముహుః ||
తాత్పర్యం: "ఓ మహేశ్వరా! నాలుగు దిక్కులా చూడగలిగే చతురత ఉన్నప్పటికీ, నీవు కవిత్వం యొక్క లోతులను చూడలేకపోతున్నావు. నేను పదే పదే తప్పులు చూపిస్తున్నా నీవు వాటిని గ్రహించలేకపోతున్నావు కదా!" అని కీర కవి శివుడినే దూషించాడు.
విశేషాలు:
ఎదుట ఉన్నది దైవమని తెలిసినా తన వాదనయే సరైనదనే అహంకారం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
శ్లోకము 59
భావత్క్యః కృతయః శ్రుతిః శ్రుతిరితి ప్రౌఢిం పరాం ప్రాపితా అధ్యాహారవిపర్యయప్రకరణోత్కర్షానుషంగాదిభిః | తాత్పర్యాంతరవర్ణనేన చ సమర్థ్యంతే యదస్మాదృశై- స్తజ్జానన్ కవితాసు నః పశుపతే ! దోషేక్షికాం మా కృథాః ||
తాత్పర్యం: "నీవు రచించిన వేదాలు గొప్పవని మేము వివిధ వ్యాఖ్యానాల ద్వారా, అర్థాల ద్వారా సమర్థిస్తున్నాము. అటువంటి మా కవిత్వంలో నీవు తప్పులు వెతకవద్దు. మా వంటి వారు వివరించబట్టే నీ వేదాలకు అంత గౌరవం దక్కుతోంది" అని కీర కవి అతిశయంగా పలికాడు.
విశేషాలు:
భగవంతుడి కంటే తామే గొప్పవారమని భావించే పండిత గర్వాన్ని కవి ఇక్కడ ఎండగట్టారు.
శ్లోకము 60
ఈశ ! త్వమసి నను ధ్రువ- మీశానః సర్వవిద్యానామ్ | కీరకృతే త్వాక్షేపే కీరవదనుభాషణం జ్యాయః ||
తాత్పర్యం: "ఓ ఈశ్వరా! నీవు సర్వ విద్యలకు అధిపతివి కదా! ఈ కీర కవి (నక్కీరర్) చేసే ఆక్షేపణలకు, ఒక చిలుక (కీరము) వలె పదే పదే సమాధానం చెప్పడం నీకు తగదు (లేదా చిలుక పలుకుల వంటి అతని మాటలను పట్టించుకోకపోవడమే మేలు)" అని కొందరు భావించారు.
విశేషాలు:
'కీర' అనే శబ్దంతో కవి ఇక్కడ శ్లేషను (కీర కవి మరియు చిలుక) ప్రయోగించారు.
శ్లోకము 61
జ్ఞానాజ్ఞానవ్యతికరపరీణామమీశోऽస్య పశ్యన్ భక్తాజ్ఞానప్రశమమకృతం చింతయిత్వా స్వమాగః | కాలేనాస్య స్మృతికలుషతాముద్దిధీర్షుస్తిరోऽభూ- దేతావంతో యది హి న గుణాః కః స నశ్చంద్రచూడః ||
తాత్పర్యం: ఆ కీర కవిలోని జ్ఞానాజ్ఞానాల కలయికను చూసి, తన భక్తుని అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టలేకపోయానని శివుడు బాధపడ్డాడు. కాలక్రమేణా అతని బుద్ధిలోని కలుషితం తొలగిపోవాలని కోరుకుంటూ పరమశివుడు అదృశ్యమయ్యాడు. ఇన్ని సుగుణాలు (క్షమా గుణం) లేకపోతే ఆయన చంద్రశేఖరుడు ఎలా అవుతాడు?
విశేషాలు:
భక్తుడు తప్పు చేసినా, అతనిపై కోపగించుకోకుండా అతడిని ఉద్ధరించాలని చూసే శివుని కరుణ ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 62
శివాతివాదప్రభవేన పాప్మనా స తాపితో దుర్విషహేణ దుర్మతిః | పపాత గాంగేయపయోజినీజలే తదేవ జానన్నభిషజ్యభేషజమ్ ||
తాత్పర్యం: శివుడిని దూషించడం (శివాతివాదం) వల్ల కలిగిన భరించలేని పాపంతో ఆ దుర్మతి అయిన కీర కవి శరీరం తాపంతో దహించుకుపోయింది. ఆ వ్యాధికి పరమేశ్వరుని పాదోద్భవమైన గంగయే సరైన మందని భావించి, అతడు వెంటనే సువర్ణ పద్మిని (పొన్నామర) సరస్సులో పడిపోయాడు.
విశేషాలు:
భగవంతుని దూషించడం వల్ల కలిగే దుష్ఫలితం ఇక్కడ వివరించబడింది.
పొన్నామర సరస్సులోని నీరు కేవలం దేహ తాపాన్నే కాక, మనస్తాపాన్ని కూడా హరిస్తుందని భావం.
శ్లోకము 63
నిత్యాధమర్ణస్య సకృత్ప్రణత్యా నీపాటవీసన్నిహితస్య ధామ్నః | కారుణ్యతః సంజనితానుతాప- స్తుష్టావ కీరస్తుహినాంశుచూడమ్ ||
తాత్పర్యం: మధురానగరంలోని కదంబ వనంలో వెలసిన ఆ దివ్య తేజస్సు (శివుడు) పట్ల ఎప్పటికీ రుణపడి ఉండే కీర కవి, ఒకసారి శివునికి ప్రణమిల్లి, మనస్సులో కలిగిన పశ్చాత్తాపంతో చంద్రశేఖరుని స్తుతించాడు.
విశేషాలు:
పశ్చాత్తాపం మనిషిని పరిశుద్ధుడిని చేస్తుంది. కీర కవి తన తప్పు తెలుసుకుని శివకేశాదిపాద వర్ణన (కైలాసపాది) స్తోత్రం చేసినట్లు పురాణ గాథ.
శ్లోకము 64
అపి ప్రణేతా నిగమాగమానా- మాద్యః కవిస్తస్య తుతోష సద్యః | విజ్ఞానద్యోతవిజృంభితాభి- ర్వాగ్భిః స లుభ్యన్ గుణగంధతోऽపి ||
తాత్పర్యం: నిగమాగమాలకు కర్త, ఆద్య కవి అయిన పరమశివుడు, కీర కవి పలికిన విజ్ఞాన భరితమైన మాటలకు వెంటనే సంతోషించాడు. సద్గుణము అనే వాసన ఇసుమంత ఉన్నా దానికి శివుడు లోబడిపోతాడు.
విశేషాలు:
శివుడు 'భక్త సులభుడు'. తనను నిందించిన వాడైనా, మనస్ఫూర్తిగా శరణు కోరితే వెంటనే క్షమిస్తాడు.
శ్లోకము 65
ఉత్తార్యమాణే కనకాంబుజిన్యాః కీరే కరాలంబసమర్పణేన | ఉత్తారితం తం భవసాగరాద- ప్యూహాం బభూవుర్మునయః పురాణాః ||
తాత్పర్యం: పరమశివుడు తన చేయిని అందించి కీర కవిని బంగారు పద్మాల సరస్సు నుండి పైకి లేపగా, అది చూసిన పురాణ మునులు, శివుడు అతడిని కేవలం సరస్సు నుండి మాత్రమే కాదు, సంసార సాగరం నుండి కూడా ఉద్ధరించాడని తలచారు.
విశేషాలు:
భగవంతుని 'కరాలంబము' (చేయి అందించడం) లభించిన వారికి మోక్షం తథ్యమని ఇక్కడ సూచించబడింది.
శ్లోకము 66
అజ్ఞానమస్య కవితాపదసంప్రరూఢ- మాద్యః కవిః శమయితుం కలశోద్భవేన | ఉద్బోధయన్ ద్రమిడసూత్రరహస్యసార- ముచ్చైర్యశో జగతి కీరకవేర్వ్యతారీత్ ||
తాత్పర్యం: కీర కవి పాండిత్యంలో గూడుకట్టుకున్న అజ్ఞానాన్ని తొలగించడానికి, ఆద్య కవి అయిన శివుడు అగస్త్య మహర్షి ద్వారా ద్రావిడ భాషా సూత్రాలలోని రహస్యాలను అతనికి బోధింపజేశాడు. దీనివల్ల కీర కవి కీర్తి లోకంలో ఇనుమడించింది.
విశేషాలు:
అగస్త్యుడు ద్రావిడ (తమిళ) భాషకు మూలకర్తగా భావించబడతాడు. శివుడు అతడిని పంపి కీర కవికి సత్య జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించాడు.
శ్లోకము 67
అధీత్య కీరాద్ ద్రమిడాగమార్థ- మథాపరే సంఘకవిప్రవేకాః | వృత్తీర్విచిత్రాః స్వయమారచయ్య పస్పర్థిరే తే తు పరస్పరేణ ||
తాత్పర్యం: కీర కవి నుండి ద్రావిడ శాస్త్రార్థాలను నేర్చుకున్న ఇతర కవి శ్రేష్ఠులు, తమ సొంత పాండిత్యంతో విచిత్రమైన వ్యాఖ్యానాలను రచించి, ఒకరితో ఒకరు పోటీ పడటం ప్రారంభించారు.
విశేషాలు:
విజ్ఞానం పెరిగే కొద్దీ కవుల మధ్య ఆరోగ్యకరమైన లేదా అహంకార పూరితమైన పోటీ తలెత్తడం సహజం.
శ్లోకము 68
స్వస్య ప్రబంధోత్తమమధ్యమత్వే సంశయ్య సర్వే కృతసంవిదస్తే | సర్వజ్ఞమీశం శరణం ప్రపన్నా- స్తస్మిన్నతిష్ఠంత కృతప్రణామాః ||
తాత్పర్యం: తాము రచించిన ప్రబంధాలలో ఏది ఉత్తమమో, ఏది మధ్యమమో తేల్చుకోలేక సందేహించిన ఆ కవులందరూ, సర్వజ్ఞుడైన ఈశ్వరుని శరణు వేడి, ఆయనకు నమస్కరించి వేచి ఉన్నారు.
విశేషాలు:
కవులకు తమ రచనల మీద ఉండే మమకారం వల్ల తటస్థ నిర్ణయం తీసుకోలేక, దైవ నిర్ణయం కోసం అర్థించారు.
శ్లోకము 69
ఆవిర్భూయ తతో లింగా- దాహ తాన్ మధురేశ్వరః | తదీయేషు ప్రబంధేషు తారతమ్యవివేచనే ||
తాత్పర్యం: అప్పుడు మధురా నాథుడైన శివుడు లింగం నుండి ఆవిర్భవించి, వారి ప్రబంధాలలోని తారతమ్యాలను (మంచి చెడులను) వివేచించడానికి ఒక మార్గాన్ని చెప్పాడు.
విశేషాలు:
శివుడు కవుల ప్రార్థనను మన్నించి, వారికి దిశానిర్దేశం చేశాడు.
శ్లోకము 70
అస్తి రుద్ర ఇతి ఖ్యాతో వైశ్యః స్కందాంశసంభవః | శాపాన్మే మూకతాం ప్రాప్తః స వశ్ఛేత్స్యతి సంశయమ్ ||
తాత్పర్యం: "సుబ్రహ్మణ్య స్వామి అంశతో జన్మించిన 'రుద్రశర్మ' అనే వైశ్యుడు ఉన్నాడు. నా శాపం వల్ల అతడు ప్రస్తుతం మూగవాడిగా ఉన్నాడు. అతడు మీ సందేహాలను తీరుస్తాడు" అని శివుడు పలికాడు.
విశేషాలు:
'రుద్రశర్మ' అనే బాలుడు సామాన్య మానవుడు కాదని, దైవాంశ సంభూతుడని ఇక్కడ వెల్లడించబడింది.
శ్లోకము 71
శృణ్వతస్తస్య యాం హర్షాత్ స్యందతే బాష్పనిర్ఝరః | సకంటకాని చాంగాని సా వృత్తిర్గృహ్యతామితి ||
తాత్పర్యం: "ఆ మూగ బాలుడు మీ కవిత్వాన్ని వింటున్నప్పుడు, ఏ రచనను విని అతని కళ్ళ నుండి ఆనంద బాష్పాలు రాలుతాయో, ఏ రచనకు అతని శరీరం గగుర్పాటు (పులకరింత) చెందుతుందో, ఆ రచననే ఉత్తమమైనదిగా స్వీకరించండి" అని శివుడు ఆజ్ఞాపించాడు.
విశేషాలు:
ఉత్తమ కవిత్వానికి లక్షణం పాఠకునిలో లేదా శ్రోతలో కలిగే భావోద్వేగమే (రసానుభూతి) అని ఇక్కడ స్పష్టమైంది.
శ్లోకము 72
తదను తముపగమ్య శ్రావయంతః స్వసూక్తీః పృథగుపచితబాష్పాః కంటకోద్ధేదరమ్యాః | కపిలభరణకీరైః కల్పితా ఏవ వృత్తీః పరిజగృహురథాన్యాస్తత్యజుర్దూరతస్తే ||
తాత్పర్యం: అటుపిమ్మట ఆ కవులందరూ రుద్రశర్మ వద్దకు వెళ్ళి తమ సూక్తులను వినిపించారు. కపిలుడు, భరణుడు మరియు కీరుడు (నక్కీరర్) రచించిన వ్యాఖ్యానాలను విన్నప్పుడే ఆ బాలుడు ఆనంద బాష్పాలు రాల్చి, పులకించిపోయాడు. దీనితో వారు ఆ మూడు వ్యాఖ్యానాలనే ఉత్తమమైనవిగా స్వీకరించి, మిగిలిన వాటిని వదిలివేశారు.
విశేషాలు:
దీనితో 'సంఘ కవుల' వివాదం ముగిసి, సత్యమైన కవిత్వం ఏదో తేలిపోయింది. భగవంతుని నిర్ణయం అందరికీ శిరోధార్యమైంది.
శ్లోకము 73
దివం గతే చంపకపాండ్యదేవే తతశ్చిరాత్ కోऽపి తదన్వవాయే | రాజా కవీనామపి పార్థివానాం రాజా కులేశో ధరణీం బభార ||
తాత్పర్యం: చంపక పాండ్యుడు స్వర్గస్థుడైన తర్వాత, చాలా కాలానికి ఆ వంశంలో 'కులేశ పాండ్యుడు' అనే రాజు జన్మించాడు. అతడు కేవలం రాజులకు మాత్రమే కాదు, కవులకు కూడా రాజు వంటివాడై భూమిని పాలించాడు.
విశేషాలు:
కులేశ పాండ్యుడు విద్వత్కవి అని, పండిత పోషకుడని ఇక్కడ ప్రశంసించబడింది.
శ్లోకము 74
అథ సంఘిషు కస్యచిత్ కరే- రవమేనే స యదా సరస్వతీమ్ | మధురాధిపతేర్మనస్యభూత్ ప్రతిపో భక్తదయానిధేస్తదా ||
తాత్పర్యం: ఒకానొక సమయంలో, ఆ కవుల సంఘంలోని ఒక కవి యొక్క సరస్వతీ శక్తిని (పాండిత్యాన్ని) ఆ రాజు అవమానించాడు. అప్పుడు భక్త దయానిధి అయిన మధురాపురి నాథునికి (శివునికి) మనస్సులో కోపం కలిగింది.
విశేషాలు:
భక్తుడైన కవిని అవమానిస్తే భగవంతుడు సహించడు అనే సత్యం ఇక్కడ వెల్లడవుతోంది.
శ్లోకము 75
కదంబమూలముత్సృజ్య కవిభిః సహ శంకరః | స్థానముత్తరహాలాస్యం ప్రాప వేగవతీతటే ||
తాత్పర్యం: అప్పుడు శంకరుడు తన నివాసమైన కదంబ వనాన్ని (మీనాక్షి సుందరేశ్వర ఆలయ ప్రాంతం) వదిలి, కవులందరినీ వెంటబెట్టుకుని వేగవతీ నదీ తీరంలోని 'ఉత్తర హాలాస్యము' అనే ప్రదేశానికి వెళ్ళిపోయాడు.
విశేషాలు:
రాజు చేసిన అపరాధానికి నిరసనగా శివుడు నగరాన్ని వీడి వెళ్ళడం భక్తపక్షపాతానికి నిదర్శనం.
శ్లోకము 76
క్షితిపతిరథేశానం జానన్ రుషా పరినిర్గతం కవికులమశేషం కవిభిః సహ శంకరః | ప్రతినవసుధాధారాసారాస్పదైర్వచనైః స్తువన్ నగరమనయద్ భూయః శ్రేయస్కరం జగతాం హరమ్ ||
తాత్పర్యం: శివుడు తనపై కోపంతో కవులందరినీ తీసుకుని వెళ్ళిపోయాడని తెలుసుకున్న రాజు, వెంటనే పరుగున వెళ్ళి అమృత ధారల వంటి తీయని మాటలతో శివుని ప్రార్థించాడు. జగత్కల్యాణకారకుడైన ఆ పరమశివుని శాంతింపజేసి, తిరిగి నగరానికి తీసుకువచ్చాడు.
విశేషాలు:
రాజు తన తప్పును తెలుసుకుని పశ్చాత్తాపపడటం వల్ల శివుడు తిరిగి అనుగ్రహించాడు.
శ్లోకము 77
కాలేన కేనాపి తు కారణేన దేవీం క్వచిద్ దాసకులేऽవతీర్ణాం | పాణౌ గ్రహీష్యన్ ప్రమథాధినాథ- స్తీరం యయౌ దక్షిణవారిరాశేః ||
తాత్పర్యం: కొంత కాలానికి, ఒకానొక కారణం వల్ల (శాపవశాత్తు) పార్వతీ దేవి ఒక మత్స్యకారుల (దాశకుల) వంశంలో జన్మించింది. ఆమెను వివాహం చేసుకోవడం కోసం ప్రమథనాథుడైన శివుడు దక్షిణ సముద్ర తీరానికి చేరుకున్నాడు.
విశేషాలు:
ఇది ప్రసిద్ధమైన 'వలైవీశియ లీల' (చేపలు పట్టే లీల) కు నేపథ్యం.
శ్లోకము 78
స దాశమాశంసితకన్యకావరం సమేత్య దేవో మధురేశ్వరో యువా | సుతాం యయాచే స్వయముద్గిరన్ గిరా స్వమద్భుతం వాగురికత్వకౌశలమ్ ||
తాత్పర్యం: మధురేశ్వరుడు ఒక యువకుడి రూపంలో ఆ మత్స్యకార రాజు వద్దకు వెళ్ళాడు. తాను చేపలు పట్టడంలో (వాగురికత్వంలో) ఎంతటి నేర్పరినో మాటల్లో వివరిస్తూ, అతని కుమార్తెను (పార్వతిని) తనకు ఇచ్చి వివాహం చేయమని కోరాడు.
విశేషాలు:
భగవంతుడు తన భక్తుల కోసం ఏ వేషమైనా ధరిస్తాడని ఇక్కడ తెలుస్తుంది.
శ్లోకము 79
అదృష్టచరమద్భుతం వపురముష్య పశ్యన్నపి ప్రభావమవధారయన్నపి తతః స్ఫుటం ధీవరః | పరీక్షితుమముం పునర్జలధిగర్భసంచారిణం మయా సముపదర్శితం మకరమాహరేత్యాదిశత్ ||
తాత్పర్యం: మునుపెన్నడూ చూడని ఆ యువకుని అద్భుత రూపాన్ని చూసి, అతని ప్రభావం గొప్పదని గ్రహించినప్పటికీ, ఆ మత్స్యకారుడు అతడిని పరీక్షించదలచాడు. "సముద్ర గర్భంలో తిరుగుతూ మమ్మల్ని ఇబ్బంది పెడుతున్న ఆ పెద్ద చేపను (మకరం) పట్టుకుని తీసుకురా, అప్పుడు నా కుమార్తెను నీకిస్తాను" అని ఆజ్ఞాపించాడు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ మకరం అంటే ఒక పెద్ద చేప అని అర్థం. భగవంతుడిని పరీక్షించడం లోక సహజమైన లీల.
శ్లోకము 80
ఆసాద్య వైసారిణతాం చరంత- మమ్భోనిధౌ నందినమాత్మశాపాతాత్ | సందర్శితం దాశకులేశ్వరేణ సానందమాలోకత చంద్రచూడః ||
తాత్పర్యం: శివుని శాపం వల్ల చేప రూపం ధరించి సముద్రంలో తిరుగుతున్న నందీశ్వరుడిని, ఆ మత్స్యకార రాజు చూపించగా, చంద్రశేఖరుడు సంతోషంతో చూశాడు.
విశేషాలు:
పూర్వం శివపార్వతుల ఏకాంతానికి భంగం కలిగించినందుకు నందికి చేపగా పుట్టమని శివుడు శాపమిచ్చాడు. ఇప్పుడు ఆ శాప విమోచన కాలం వచ్చింది.
శ్లోకము 81
మహామాయాజాలం మహదపి నిజం స్వప్రపదనాద్ విజిత్య స్వచ్ఛందం పయసి విహరంతం జలనిధేః | గ్రహీతుం శైలాదిం కిల కరుణయ వాగురికయా విశాలం చిక్షేప త్రిపురమథనో జాలముదధౌ ||
తాత్పర్యం: సముద్ర జలాల్లో స్వేచ్ఛగా విహరిస్తున్న ఆ నందీశ్వరుడిని (శైలాది) పట్టుకోవడానికి, త్రిపురాంతకుడైన శివుడు కరుణతో ఒక పెద్ద జాలాన్ని (వల) సముద్రంలోకి విసిరాడు. తన మాయా జాలం కంటే కూడా పెద్దదైన ఆ వలను ఆయన ప్రయోగించాడు.
విశేషాలు:
భగవంతుడు తన భక్తుడైన నందిని ఉద్ధరించడానికి మత్స్యకారుడిలా వల వేయడం ఆయన లీలల్లో ఒకటి.శ్లోకము 82
తద్భక్తివాగురాబద్ధ- స్తరుణేందుశిఖామణిః | ఆక్షిప్య కరుణాజాల- మాచకర్ష తమర్ణవాత్ ||
తాత్పర్యం: ఆ భక్తుని (నందీశ్వరుని) భక్తి అనే వలకు కట్టుబడినవాడై, బాలచంద్రుని ధరించిన పరమశివుడు, తన కరుణ అనే వలను సముద్రంలోకి విసిరి ఆ చేపను (నందిని) బయటకు లాగాడు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ భక్తికి, కరుణకు మధ్య ఉన్న సంబంధం వర్ణించబడింది. భక్తుని భక్తి భగవంతుని కరుణను ఆకర్షిస్తుందని భావం.
ఇక్కడ 'తం' (అతడిని) అనే పదానికి అర్థం 'ఆ చేపను' అని.
వివరణ: సముద్రంలో చేప రూపంలో ఉన్న నందీశ్వరుడిని శివుడు పట్టుకున్నాడని చెప్పడానికి ఇక్కడ 'తం' అనే సర్వనామాన్ని వాడారు. అంటే భక్తికి కట్టుబడిన పరమశివుడు, చేప రూపంలో ఉన్న తన భక్తుడైన నందిని కరుణతో ఉద్ధరించాడని భావం.
శ్లోకము 83
మీనగ్రహాయాపి కృతప్రవృత్తిం మృగాంకమౌలిం వనితాదరేణ | పశ్యన్ననంగో విజయధ్వజం స్వం ప్రాయేణ చక్రే తదుపక్రమం तम् ||
తాత్పర్యం: పార్వతీ దేవిపై ఉన్న ప్రేమతో ఒక చేపను పట్టుకోవడానికి కూడా సిద్ధపడిన ఆ చంద్రశేఖరుడిని చూసి, మన్మథుడు తన విజయ ధ్వజాన్ని ఎగురవేసినట్లుగా భావించాడు. శివుని ఈ ప్రయత్నం మన్మథుని విజయానికి ఆరంభంలా అనిపించింది.
విశేషాలు:
త్రిపురాంతకుడైన శివుడు కూడా ప్రేమైక వశుడై చేపలు పట్టే వాడిగా మారడం మన్మథుని శక్తికి నిదర్శనమని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకము 84
ఆసాద్య సంచరం దేహ- మాగమాన్వేషణోచితమ్ | ఆలులోకే పరం తత్త్వ- మాగమాన్విష్టమైశ్వరమ్ ||
తాత్పర్యం: చేప శరీరాన్ని వదిలి, శాస్త్రాల (ఆగమాల) అన్వేషణకు తగిన దివ్యమైన దేహాన్ని తిరిగి పొందినవాడై, ఆ నందీశ్వరుడు ఆగమాలలో వెతకబడే పరమేశ్వర తత్త్వాన్ని (శివుడిని) తన కళ్లెదుట దర్శించుకున్నాడు.
విశేషాలు:
నందికి శాప విమోచనం కలిగి తన పూర్వ రూపం లభించింది. భగవంతుని దర్శనమే పరమ తత్త్వ దర్శనమని ఇక్కడ సూచించబడింది.
ఇక్కడ 'దేహమ్' అనే పదానికి బదులుగా 'దివ్యం' అని చదవడం సమంజసంగా ఉంటుంది.
వివరణ: ఈ శ్లోకంలో కర్త (పనిని చేసేవాడు) నందీశ్వరుడు. చేప రూపాన్ని వదిలి నంది తన అసలు రూపమైన 'దివ్య దేహాన్ని' పొందాడని చెప్పడం ఇక్కడ ఉద్దేశ్యం.
ఒకవేళ 'సఞ్చరమ్' అనే పదాన్ని మార్చవలసి వస్తే, దాని స్థానంలో:
'స చిరమ్' (అతడు చాలా కాలం పాటు) అని కానీ,
'స చిరాద్' (అతడు చాలా కాలం తర్వాత) అని కానీ చదవడం పాఠ్య శుద్ధికి (Correctness) సహకరిస్తుంది.
అంటే, చాలా కాలం పాటు చేప రూపంలో ఉన్న నంది, చివరకు శాప విమోచనం పొంది తన దివ్య శరీరాన్ని తిరిగి పొంది పరమేశ్వరుని దర్శించుకున్నాడని తాత్పర్యం.
శ్లోకము 85
పర్యుపాసితపాదోऽయం ప్రకృతిస్థేన నందినా | కైవర్తకన్యాం జగ్రాహ కైరవప్రియశేఖరః ||
తాత్పర్యం: తిరిగి తన సహజ స్థితిని పొందిన నందీశ్వరునిచే సేవించబడుతున్నవాడై, చంద్రశేఖరుడైన శివుడు ఆ మత్స్యకార కన్యను (పార్వతిని) వివాహం చేసుకున్నాడు.
విశేషాలు:
శివుడు తన లీలను పూర్తి చేసి, పార్వతీ దేవిని తిరిగి తన అర్ధాంగిగా స్వీకరించాడు.
శ్లోకము 86
సముత్సృజన్ స మత్స్యతాం ననంద నందికేశ్వరః స ధీవరశ్చ భూతలే సుధీవరత్వమాగతః | విమానమాగమయ్య తాం సమాగతే పురం శివే తదా తదాశయే ముదం దదాశ దాశకన్యక్యా ||
తాత్పర్యం: చేప రూపాన్ని వదిలిన నందీశ్వరుడు ఆనందించాడు. ఆ మత్స్యకార రాజు భూమిపై గొప్ప పండితుడిగా (సుధీవరుడు) మారిపోయాడు. శివుడు విమానాన్ని రప్పించి, ఆ మత్స్యకార కన్యతో కలిసి మధురా నగరానికి చేరుకోగా, ఆమె మనస్సు నిండా అమితమైన ఆనందం నిండిపోయింది.
విశేషాలు:
భగవంతుని లీల వల్ల కేవలం నందికే కాక, ఆ రాజుకు కూడా జ్ఞానం లభించింది.
'ధీవర' (జాలరి) పదానికి 'సుధీవర' (గొప్ప పండితుడు) అనే పదంతో శ్లేషను వాడి కవి అద్భుతమైన ముగింపునిచ్చారు.
ఇతి మహాకవిశ్రీనీలకంఠదీక్షితప్రణీతే శివలీలార్ణవే వింశః సర్గః ॥ 20 ॥
(మహాకవి శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితులు రచించిన శివలీలార్ణవములోని ఇరవయ్యవ సర్గ సమాప్తం)
No comments:
Post a Comment