శ్రీ శివ లీలార్ణవము 21 వ సర్గ
నీలకంఠ దీక్షితుల వారి "శ్రీ శివ లీలార్ణవము" లోని ఇరవై ఒకటవ సర్గ నుండి మీరు కోరిన పది శ్లోకాల ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.
శ్లోకము 1
కులేశమారాధయతో మహేశం
కులేశపాండ్యాదభవత్ కుమారః |
అన్వర్థాం స్వామరిమర్దనాఖ్యాం
బభార పిత్రా విధృతాం భువం యః ||
తాత్పర్యం:
కులేశ్వర మహాదేవుని ఆరాధించే కులేశ పాండ్య మహారాజుకు ఒక కుమారుడు జన్మించాడు. ఆ కుమారుడు తన తండ్రి పాలించిన భూమండలాన్ని ధరించడమే కాకుండా, శత్రువులను అణచివేసేవాడు కావడం వల్ల తన "అరిమర్దనుడు" అనే పేరును సార్థకం చేసుకున్నాడు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ రాజు యొక్క భక్తి మరియు అతని కుమారుని పరాక్రమం వర్ణించబడ్డాయి.
"అరిమర్దనుడు" అనగా శత్రువులను మర్దించేవాడు అని అర్థం.
శ్లోకము 2
ఆస్థానభూషామణిరస్య రాజ్ఞః
సర్వాగమజ్ఞః సచివః సుమేధాః |
ఆసీద్ ద్విజో వాతపురీశనామా
వాచస్పతిర్వాసవసంసదీవ ||
తాత్పర్యం:
దేవేంద్రుని సభలో బృహస్పతి వలె, ఈ అరిమర్దన పాండ్యుని సభలో వాతపురీశుడు (మాణిక్యవాచకర్) అనే బ్రాహ్మణుడు మంత్రిగా ఉండేవాడు. ఆయన సకల శాస్త్రాలను తెలిసినవాడు, గొప్ప బుద్ధిశాలి మరియు ఆ సభకే ఒక ఆభరణం వంటివాడు.
విశేషాలు:
మంత్రిని దేవగురువు అయిన బృహస్పతితో పోల్చడం ఆయన పాండిత్యానికి నిదర్శనం.
వాతపురీశుడు అనగా తిరువాతవూరార్ (మాణిక్యవాచకర్).
శ్లోకము 3
స సఞ్జిఘృక్షుస్తురగానుదారాన్
సర్వైర్ధనౌఘైరపి పాండ్యదేవః |
తమాదిశద్ వాతపురీశమేవ
చోలేషు గన్తుం తటమమ్బురాశేః ||
తాత్పర్యం:
ఉత్తమమైన గుర్రాలను సేకరించాలని తలచిన పాండ్యరాజు, ధనరాశులన్నింటినీ ఇచ్చి, సముద్ర తీరమున ఉన్న చోళ దేశానికి వెళ్ళవలసిందిగా ఆ మంత్రి వాతపురీశుడిని ఆదేశించాడు.
విశేషాలు:
గుర్రాల వ్యాపారం కోసం సముద్ర తీర ప్రాంతాలు ప్రసిద్ధి చెందాయని దీని ద్వారా తెలుస్తుంది.
శ్లోకము 4
లబ్ధాభ్యనుజ్ఞః సచివః స గచ్ఛన్
ద్విత్రైర్దినైః ప్రైక్షత చోలదేశమ్ |
స్తోతుం ప్రసక్తే విషయాన్తరేఽపి
జాగర్తి యస్మిన్నుపమానభావః ||
తాత్పర్యం:
రాజు అనుమతి పొందిన ఆ మంత్రి ప్రయాణమై, రెండు మూడు రోజులలో చోళ దేశాన్ని చేరుకున్నాడు. ఆ దేశం ఎంతటి సౌందర్యవంతమైనదంటే, వేరే ఏదైనా వస్తువును వర్ణించవలసి వచ్చినా, దానికి చోళ దేశాన్నే ఉదాహరణగా చూపేంత గొప్పగా అది ఉంది.
విశేషాలు:
చోళ దేశపు ప్రకృతి సౌందర్యం మరియు సమృద్ధి ఇక్కడ సూచించబడింది.
శ్లోకము 5
కాన్తాసహస్రోపగతస్య సిన్ధోః
కా వా రతిః ప్రావృషి సేవయేతి |
సఙ్గచ్ఛతే తేన నిదాఘ ఏవ
సహ్యాత్మజా యత్ర హి నిస్సపత్నమ్ ||
తాత్పర్యం:
వేలకొలది నదులనే కాంతలతో కలిసే సముద్రుడికి, వర్షాకాలంలో కొత్తగా వచ్చే నీటి వల్ల కలిగే సుఖం ఏముంటుంది? అందుకే కావేరీ నది (సహ్యాత్మజ) ఎటువంటి అడ్డంకులు లేకుండా, కేవలం గ్రీష్మ కాలంలోనే సముద్రునితో ఏకాంతంగా సంగమిస్తున్నట్లు ఆ దేశంలో కనిపిస్తుంది.
విశేషాలు:
కావేరీ నది ఎల్లప్పుడూ ప్రవహించే జీవనది అని కవి చమత్కారంగా వర్ణించారు.
శ్లోకము 6
వర్షాస్వవజ్ఞైవ శరద్యుపేక్షా
ద్వేషో హిమే వాథ హిమాత్యయే వా |
యత్రాప్సు రాగః సురభౌ శుచౌ చ
తత్రైవ యస్మిన్ సరితో వహన్తి ||
తాత్పర్యం:
వర్షాకాలంలో నీటిపై ఆదరణ ఉండదు, శరత్కాలంలో ఉపేక్ష ఉంటుంది, హేమంత శిశిరాల్లో నీరు చల్లగా ఉండి ద్వేషాన్ని కలిగిస్తుంది. కానీ వసంత, గ్రీష్మ కాలాల్లో మాత్రమే ప్రజలకు నీటిపై అనురాగం కలుగుతుంది. అటువంటి సమయంలో కూడా ఆ దేశంలో నదులు సమృద్ధిగా ప్రవహిస్తుంటాయి.
విశేషాలు:
ఎండకాలంలో కూడా నీటి ఎద్దడి లేని చోళ దేశపు జలవనరుల గొప్పతనం ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకము 7
ప్రావృడ్విమర్దో దిశి పశ్చిమాయా-
ముత్పీడపీడా పునరుత్తరస్యామ్ |
స్వైరోపయోగో యది సహ్యజాయా
యత్రైవ సౌభాగ్యమితః కిమస్య ||
తాత్పర్యం:
పశ్చిమ దిశలో వర్షాల తాకిడి ఎక్కువగా ఉంటుంది, ఉత్తర దిశలో మంచు బాధ ఉంటుంది. కానీ ఎక్కడైతే కావేరీ నదిని స్వేచ్ఛగా అనుభవించడానికి వీలవుతుందో, అదే నిజమైన సౌభాగ్యం. ఆ సౌభాగ్యం ఈ చోళ దేశానికి మించి మరెక్కడ ఉంటుంది?
విశేషాలు:
భౌగోళిక పరిస్థితులను బట్టి కావేరీ తీర ప్రాంతమే నివాసయోగ్యమని కవి భావన.
శ్లోకము 8
ప్రత్యగ్రపూగాభిగతేషు యస్మిన్
ప్రస్నిగ్ధరంభావనమేదురేషు |
కవేరకన్యాతటకాననేషు
కామః సమున్మీలతి ధర్మ ఏవ ||
తాత్పర్యం:
కొత్త పోక తోటలతో, నునుపైన అరటి వనాలతో నిండిన కావేరీ నదీ తీరారణ్యాలలో కలిగే కోరిక (కామము) కూడా ధర్మబద్ధమైనదిగానే కనిపిస్తుంది. అక్కడ ప్రకృతి అంతటి పవిత్రతను కలిగి ఉంటుంది.
విశేషాలు:
ప్రకృతి సౌందర్యం మనుషులలోని భావాలను కూడా పవిత్రం చేస్తుందని దీని అర్థం.
శ్లోకము 9
హవ్యాయ యత్రాపతతాం సురాణా-
మాతిథ్యనిర్వర్తనతోఽనువేలమ్ |
గన్ధర్వవిద్యాధరకిన్నరాద్యా
నిర్విద్య నిన్దన్తి పథి స్థితిం స్వామ్ ||
తాత్పర్యం:
యజ్ఞ భాగాలను స్వీకరించడానికి వచ్చే దేవతలకు ఆ దేశ ప్రజలు నిరంతరం ఆతిథ్యం ఇస్తుంటారు. అది చూసి గంధర్వులు, విద్యాధరులు మొదలైనవారు తమ దేవలోక మార్గంలో ఉండడం కంటే, ఈ చోళ దేశంలో ఉండడమే మిన్న అని భావిస్తూ తమ స్థితిని నిందించుకుంటారు.
విశేషాలు:
చోళ దేశంలో యజ్ఞ యాగాదులు నిరంతరం జరుగుతుండేవని వర్ణన.
శ్లోకము 10
అధ్యేతుమధ్యాపయితుం చ తంత్రా-
ణ్యాహర్తుమర్థానథ చోపభోక్తుమ్ |
స్వర్గాపవర్గౌ చ వశే విధాతుం
జాత్యైవ యస్మిన్ ద్రమిడా నిరూఢాః ||
తాత్పర్యం:
శాస్త్రాలను చదవడానికి, బోధించడానికి, ధనాన్ని సంపాదించడానికి, సుఖాలను అనుభవించడానికి, చివరికి స్వర్గ మోక్షాలను సాధించడానికి కూడా ఆ దేశంలోని ద్రవిడ ప్రజలు పుట్టుకతోనే సమర్థులుగా ప్రసిద్ధి చెందారు.
విశేషాలు:
ద్రావిడ దేశపు ప్రజల పాండిత్యం, ఐశ్వర్యం మరియు ఆధ్యాత్మిక సాధన ఇక్కడ కొనియాడబడ్డాయి.
శ్లోకము 11
స్వాదీయసీ యత్ర కవేరజైవ తతస్తరాం కేరఫలోదకాని | తతస్తమాం చాథ గిరాం విలాసాః ప్రసన్నగమ్భీరపదాః కవీనామ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ చోళ దేశంలో కావేరీ నది నీరు ఎంతో రుచికరంగా ఉంటుంది. అంతకంటే రుచికరమైనవి అక్కడి కొబ్బరి బొండాల నీరు. అయితే, వాటన్నిటికంటే మిన్నగా, ప్రసన్నమైనవి మరియు గంభీరమైన పదాలతో కూడిన కవుల వాక్కులు అత్యంత మధురంగా ఉంటాయి.
విశేషాలు:
ఇక్కడ కవి క్రమంగా ఒకదాని కంటే ఒకటి రుచికరమైనవిగా చెబుతూ, అన్నిటికంటే గొప్పది కవిత్వమని (కావ్యరసమని) వర్ణించారు.
శ్లోకము 12
ద్రష్టుం న రమ్భాపనసామ్రకేర- చ్ఛాయావృతే యత్ర హి శక్యమర్కమ్ | శక్యం తు సమ్భావయితుం సరోజ- సౌరభ్యసమ్భారహరైః సమీరైః ||
తాత్పర్యం: అరటి, పనస, మామిడి మరియు కొబ్బరి చెట్ల నీడతో దట్టంగా కప్పబడిన ఆ దేశంలో సూర్యుడు కంటికి కనిపించడు. కానీ, పద్మాల సుగంధాన్ని మోసుకొచ్చే చల్లని గాలుల ద్వారా మాత్రమే సూర్యుడు ఉన్నాడని (అనగా పద్మాలు వికసించాయి కాబట్టి పగలు అని) ఊహించవలసి ఉంటుంది.
విశేషాలు:
ఆ ప్రాంతం ఎంతటి దట్టమైన వృక్షసంపదతో నిండి ఉందో ఈ వర్ణన తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకము 13
యే జాతిభేదాః క్రముకామ్రకేర- శాలిక్షురమ్భాఫణివల్లరీణామ్ | వ్యుత్పితసవస్తేషు చరన్తి పాన్థా విశ్రమ్య విశ్రమ్య చిరాయ యస్మిన్ ||
తాత్పర్యం: పోక, మామిడి, కొబ్బరి, వరి, చెరకు, అరటి మరియు తమలపాకు తీగలలో ఉన్న అనేక రకాలను తెలుసుకోవాలని ఆశపడే బాటసారులు, ఆ వనాలలో అలసట తీర్చుకుంటూ చాలా కాలం అక్కడే గడుపుతారు.
విశేషాలు:
చోళ దేశంలోని వివిధ రకాల పంటలు మరియు వృక్షజాతుల సమృద్ధిని ఇక్కడ ప్రస్తావించారు.
శ్లోకము 14
ఆదాయ శస్త్రాణ్యవగాహ్య సిన్ధుం తపాంసి విక్రీయ చ తన్త్రయంతే | యత్రాన్యతస్తత్ర కలౌ యదీయా యజంత్యవిచ్ఛిన్నమధీయతే చ ||
తాత్పర్యం: కలికాలం ప్రభావం వల్ల ఇతర ప్రాంతాలలో ప్రజలు ఆయుధాలు పట్టి సముద్రయానం చేయడం, తపస్సును అమ్ముకోవడం వంటి పనులు చేస్తుంటే; ఈ దేశంలో మాత్రం ప్రజలు ఎల్లప్పుడూ వేదాలను చదువుతూ, నిరంతరం యజ్ఞాలు చేస్తూ ధర్మాన్ని రక్షిస్తున్నారు.
విశేషాలు:
ఇతర చోట్ల కలి ప్రభావం ఉన్నా, ఈ పుణ్యభూమిలో మాత్రం వేదధర్మం వర్ధిల్లుతోందని భావం.
శ్లోకము 15
సాన్యత్ర సింధుర్నను యత్ర కుల్యా తేఽన్యత్ర ధన్యా ఇహ యే కదర్యాః | అభ్యస్తవిద్యా ఇవ యేఽత్ర కిన్చి- దన్యత్ర విద్యాగురవస్త ఏవ ||
తాత్పర్యం: ఇతర చోట్ల సముద్రం వంటి పెద్ద నదులు ఏవి ఉన్నాయో, అవి ఇక్కడ కేవలం చిన్న కాలువలతో సమానం. ఇతర చోట్ల ఎవరిని ధన్యులు అంటారో, వారు ఇక్కడ లోభులుగా (సామాన్యులుగా) పరిగణించబడతారు. ఇక్కడ కొంచెం విద్య తెలిసిన వారు కూడా ఇతర ప్రాంతాలకు వెళితే గొప్ప విద్యాగురువులుగా గౌరవించబడతారు.
విశేషాలు:
చోళ దేశపు సంపద, దాతృత్వం మరియు విద్యాసంపన్నతను ఇది చాటిచెబుతోంది.
శ్లోకము 16
గచ్ఛన్నహోభిః కతిభిశ్చిదస్మిన్ స పశ్చిమే యోజనతః పయోధేః | మాకందరమ్భావనసాన్ద్రమేకం మాహేశ్వరం ధామ సమాలులోకే ||
తాత్పర్యం: మంత్రి వాతపురీశుడు కొన్ని రోజుల ప్రయాణం తర్వాత, సముద్రానికి పడమర దిశలో ఒక యోజనం దూరంలో మామిడి, అరటి వనాలతో దట్టంగా ఉన్న ఒక గొప్ప శివక్షేత్రాన్ని (పెరుందురై) చూశాడు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ వాతపురీశుడు తన గమ్యస్థానానికి చేరుకోవడం మరియు ఆ క్షేత్ర సౌందర్యం వర్ణించబడ్డాయి.
శ్లోకము 17
అధ్యాసితం పాశుపతైర్మహద్భి- రాలోక్య వల్మీకపతేః పదం తత్ | అప్రాకృతీం భాగ్యవశాత్ తతోఽయ- మాధ్యాత్మికీం తామపి శుద్ధిమూహే ||
తాత్పర్యం: గొప్పవారైన శివభక్తులతో (పాశుపతులతో) నిండి ఉన్న ఆ వల్మీకేశ్వరుని క్షేత్రాన్ని దర్శించగానే, తన అదృష్టం వల్ల ఆ మంత్రి తన మనస్సులో లౌకికమైన ఆలోచనలు పోయి, దివ్యమైన ఆధ్యాత్మిక శుద్ధి కలగడాన్ని గమనించాడు.
విశేషాలు:
పుణ్యక్షేత్ర దర్శనం వల్ల కలిగే మానసిక పరివర్తన ఇక్కడ సూచించబడింది.
శ్లోకము 18
ఆస్థాయ కారుణ్యరసైకరూపా- మాచార్యమూర్తిం మధురైర్వచోభిః | ప్రబోధయన్తం శతశో మహర్షీన్ ప్రత్యక్షమైక్షిష్ట స చంద్రచూడమ్ ||
తాత్పర్యం: కరుణారసమే స్వరూపంగా ధరించి, ఒక ఆచార్యుని రూపంలో ఉండి, మధురమైన మాటలతో వందలాది మంది మహర్షులకు జ్ఞానాన్ని బోధిస్తున్న ఆ చంద్రశేఖరుడిని (శివుడిని) ఆయన ప్రత్యక్షంగా చూశాడు.
విశేషాలు:
శివుడు గురువుగా (దక్షిణామూర్తి స్వరూపంగా) దర్శనమివ్వడం ఇక్కడ విశేషం.
శ్లోకము 19
అంగైః క్షితావష్టభిరానమన్తం తం దూరతో బాష్పతరంగితాక్షమ్ | దృష్ట్యా దయాశీలతయానుగృహ్ణన్ దేవః సమీపస్థితిమాదిదేశ ||
తాత్పర్యం: దూరం నుండే అష్టాంగ ప్రణామం చేస్తూ, కళ్లలో ఆనందబాష్పాలు కారుస్తున్న ఆ మంత్రిని చూసి, పరమశివుడు దయతో తన దగ్గరకు రమ్మని ఆదేశించాడు.
విశేషాలు:
భక్తుడి పట్ల భగవంతునికున్న వాత్సల్యం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది.
శ్లోకము 20
ఉత్ప్రేక్షితస్యొద్వణశక్తిపాతం శుద్ధాధ్వలిప్సాసుభగైర్వచోభిః | సమ్భావయన్ నైష్ఠికదీక్షయా తం చంద్రార్ధచూడః స్వయమన్వగృహ్ణాత్ ||
తాత్పర్యం: తీవ్రమైన శక్తిపాతం కలిగిన ఆ భక్తుడిని చూసి, మోక్ష మార్గము నందు ఆసక్తి కలిగించే పవిత్రమైన మాటలతో శివుడు అతనికి నైష్ఠిక దీక్షను ఇచ్చి స్వయంగా అనుగ్రహించాడు.
విశేషాలు:
శివుడు స్వయంగా గురువై మంత్రికి ఉపదేశం చేయడం దీనిలోని ముఖ్య ఘట్టం.
శ్లోకము 21
ఆరుహ్య మాహేశ్వరమాశ్రమం సః సఞ్ఛిన్నపాశః సచివః క్షణేన | అశ్వాయ నీతైర్ద్రవిణైర్మహేశ- మారాధయన్ పార్థివమప్యరక్షత్ ||
తాత్పర్యం: ఆ మాహేశ్వర ఆశ్రమాన్ని ఆశ్రయించి, క్షణ కాలంలో సంసార బంధాల నుండి విముక్తుడైన ఆ మంత్రి, గుర్రాల కొనుగోలు కోసం తెచ్చిన ధనంతో శివారాధన (శివాలయ నిర్మాణం వంటివి) చేశాడు. తద్వారా పరోక్షంగా తన రాజును కూడా రక్షించాడు (శివభక్తి వల్ల రాజుకు కూడా పుణ్యం లభిస్తుందని భావం).
విశేషాలు:
లౌకిక బాధ్యతల కంటే దైవకార్యమే మిన్న అని మంత్రి భావించారు.
శ్లోకము 22
ఆకారితో దూతముఖేన రాజ్ఞా కర్ణేజపాలాపకలంకితేన | అశ్వైః సహైవాగమనం స్వకీయం శమ్భోర్నిదేశేన స సందిదేశ ||
తాత్పర్యం: అక్కడ జరుగుతున్నది తెలుసుకున్న దుష్టుల మాటలు విని, రాజు ఆగ్రహించి దూత ద్వారా మంత్రిని పిలిపించాడు. అప్పుడు ఆ మంత్రి శివుని ఆజ్ఞ మేరకు, తాను త్వరలోనే గుర్రాలతో సహా వస్తానని తిరుగు సందేశం పంపాడు.
విశేషాలు:
రాజుకు మరియు మంత్రికి మధ్య తలెత్తిన చిక్కుముడి ఇక్కడ ప్రారంభమవుతుంది.
శ్లోకము 23
అశ్వానసంఖ్యానహమానయేయ- మాసీద రాజానమపేతశంకః | ఇతి స్థిరం వ్యాహృతమిందుమౌలే- ర్విశ్వస్య భూయః స పురీమవిక్షత్ ||
తాత్పర్యం: "నేను లెక్కలేనన్ని గుర్రాలను తీసుకొని వస్తాను, రాజా! నీవు ఎటువంటి సందేహం పెట్టుకోవద్దు" అని ఆ మంత్రి రాజుకు ధైర్యంగా చెప్పాడు. చంద్రశేఖరుడైన శివుని మాటల మీద ఉన్న అచంచలమైన విశ్వాసంతో ఆయన తిరిగి మధురానగరంలో ప్రవేశించాడు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ భక్తుడికి భగవంతునిపై ఉన్న అచంచల విశ్వాసం కనిపిస్తుంది. శివుడు గుర్రాలను పంపిస్తాడన్న నమ్మకంతోనే ఆయన రాజుకు అభయం ఇచ్చాడు.
శ్లోకము 24
సమీపమాసాదితానప్యవిమర్దనాయ | అశ్వానమూల్యానమితాన్ నివేదయన్ వృత్తమిదం స సర్వం న్యవేదయన్నీపవనేశ్వరేఽపి ||
తాత్పర్యం: అరిమర్దన పాండ్యుని దగ్గరకు వెళ్లి, విలువకట్టలేని అనేక గుర్రాలు త్వరలోనే చేరుతాయని నివేదించాడు. అనంతరం జరిగిన వృత్తాంతమంతా మధురలో వెలసిన మీనాక్షీ సుందరేశ్వరుడికి (నీపవనేశ్వరుడు) కూడా విన్నవించుకున్నాడు.
విశేషాలు:
లౌకిక రాజుకు సమాధానం చెప్పినా, తన బాధను అంతా దైవానికే చెప్పుకున్నాడని దీని అర్థం.
శ్లోకము 25
పన్థానమాలక్ష్య తురంగమాణాం పాండ్యే పరేద్యుః స్వయమాదినాన్తాత్ | క్రుద్ధ్యత్యుదాకుర్వత రాజభృత్యాః క్రూరాశయా మంత్రిణి లబ్ధరంధ్రాః ||
తాత్పర్యం: మరుసటి రోజు ఉదయం నుండి సాయంత్రం వరకు రాజు స్వయంగా గుర్రాలు వచ్చే దారి వైపు చూశాడు. కానీ గుర్రాలు రాలేదు. దీంతో రాజు కోపగించాడు. ఆ సమయం కోసం వేచి చూస్తున్న క్రూరబుద్ధి గల ఇతర రాజ సేవకులు, మంత్రిపై లేనిపోని చాడీలు చెప్పి రాజు కోపాన్ని మరింత పెంచారు.
విశేషాలు:
అసూయపరులైన సహోద్యోగుల వల్ల మంత్రికి కష్టాలు మొదలయ్యాయి.
శ్లోకము 26
కృతాభ్యనుజ్ఞైః కుపితేన రాజ్ఞా క్రూరైశ్చిరద్వేషిభిరస్య భృత్యైః | కదర్థ్యమానః కరుణం స భూయో విసృజ్య ధైర్యం విలలాప ధీరః ||
తాత్పర్యం: కోపించిన రాజు అనుమతి తీసుకుని, పాత పగలు ఉన్న క్రూర సేవకులు ఆ మంత్రిని హింసించడం మొదలుపెట్టారు. అప్పుడు గొప్ప ధైర్యశాలి అయిన ఆ మంత్రి, ఆ బాధను భరించలేక ధైర్యం కోల్పోయి మిక్కిలి దీనంగా విలపించాడు.
విశేషాలు:
దైవకార్యానికి వెచ్చించిన ధనం వల్ల భౌతికంగా ఆయన శిక్ష అనుభవించవలసి వచ్చింది.
శ్లోకము 27
వ్యాసజ్జసే కిమధునా విధికేశవాద్యై- ర్వ్యాసజ్జసే కిమథవా లలితైర్భవాన్యాః | క్రందంతి కత్యశరణా ఇహ మాదృశోఽన్యే కర్ణాతీథిర్భవతు కస్య తవార్త్తనాదః ||
తాత్పర్యం: "ఓ శివా! నీవు ఇప్పుడు బ్రహ్మ విష్ణువులతో కలిసి ఏవైనా ఆలోచనల్లో ఉన్నావా? లేక పార్వతీదేవి విలాసాల్లో మునిగి ఉన్నావా? నా వంటి దిక్కులేని వారు ఎందరో ఇక్కడ రోదిస్తున్నారు. నా ఈ ఆర్తనాదం నీ చెవికి ఎప్పుడు చేరుతుంది?" అని మంత్రి ఆవేదన చెందాడు.
విశేషాలు:
ఇది భక్తుడు దేవుడిని నిలదీసే 'నిందాస్తుతి' లాంటిది. తన మొర వినడం లేదని వాపోతున్నాడు.
శ్లోకము 28
బద్ధస్య దుష్పరిహరైర్మలకర్మమాయా- బన్ధైస్త్రిభిర్మమ చిరాదపి దీనబంధో ! | బన్ధం హరిష్యసి కిలేతి ధృతక్షణస్య బన్ధం తురీయమపి హా కథమద్య దత్సే ||
తాత్పర్యం: "దీనబంధూ! మలము, కర్మము, మాయ అనే మూడు పాశాల (బంధనాల) నుండి నన్ను విముక్తుడిని చేస్తావని నేను నమ్మాను. కానీ, ఆ మూడింటిని వదిలించాల్సింది పోయి, ఈనాడు కొత్తగా ఈ నాలుగో బంధనాన్ని (కారాగార బంధనం లేదా సంకెళ్లు) ఎలా ప్రసాదించావు?"
విశేషాలు:
శైవ సిద్ధాంతంలో మల, కర్మ, మాయలను మూడు బంధాలుగా చెప్తారు. ఆ ఆధ్యాత్మిక బంధాల నుండి విడుదల కోరితే, ఇక్కడ భౌతికమైన సంకెళ్లు లభించాయని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకము 29
కర్మేతి కాల ఇతి వాపదిశంతి యేఽన్యే కిం తైరితి త్రిజగతీం తృణవద్ విచింత్య | త్వామేవ సంశ్రితవతోఽపి దశా యదీయం త్వం బుధ్యసే క్వను భవత్యయశో యశో వా ||
తాత్పర్యం: "లోకంలో కొందరు కర్మ అని, కొందరు కాలం అని అంటారు. కానీ వాటన్నింటినీ గడ్డిపోచలా భావించి నిన్నే నమ్ముకున్నాను. నీ ఆశ్రయంలో ఉన్న నాకు ఇటువంటి స్థితి కలిగితే, ఆ అపకీర్తి నీకా? నాకా? నీవే ఆలోచించు."
విశేషాలు:
భక్తుడి కష్టానికి భగవంతుడే బాధ్యత వహించాలని ఇక్కడ మంత్రి వాదిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 30
నాహం బిభేమి నృపతేర్న చ తద్భటేభ్యః కుర్వంతి నామ కిమమీ పరతోఽపి మృత్యోః | ఇత్థం కృతాన్తవశగేఽపి హి మయ్యుపేక్షా కిం తే భవేదితి విషీదతి కింతు చేతః ||
తాత్పర్యం: "నేను రాజుకు భయపడను, ఆయన భటులకు భయపడను. వారు మరణం కంటే ఎక్కువగా నన్ను ఏమీ చేయలేరు. కానీ, యముడి వశమైన నన్ను కూడా నీవు ఉపేక్షిస్తే, అది నీకు తగునా? అని నా మనస్సు ఎంతో బాధపడుతోంది."
విశేషాలు:
మరణ భయం కంటే దైవం తనను చేయి విడుస్తున్నాడనే భయమే భక్తుడికి ఎక్కువగా ఉందని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 31
ఏకం విధేయమవలంబనమిత్యుపేక్ష్య నీతిం శ్రితోఽస్మి చరణౌ తవ చంద్రమౌలే ! | ఆతః కిమిత్థమియమాపది మే మహత్యా- మన్యొన్యదత్తభరయోరనయోరుపేక్షా ||
తాత్పర్యం: "ఓ చంద్రమౌళీ! రాజనీతిని, ఇతర లోక విలువలనే ఏకైక ఆధారంగా భావించే పద్ధతిని వదిలిపెట్టి, కేవలం నీ పాదాలనే ఆశ్రయించాను. అటువంటప్పుడు, నేను ఇంతటి గొప్ప ఆపదలో ఉన్నప్పుడు, నీవు నన్ను ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు? ఒకరిపై ఒకరు భారం వేసుకున్న మన ఇద్దరి మధ్య ఈ నిర్లక్ష్యం ఎందుకు?"
విశేషాలు:
భక్తుడు తన పూర్తి భారాన్ని దేవుడిపై వేశానని, దేవుడు తనను రక్షించే బాధ్యత తీసుకోవాలని ఇక్కడ చమత్కారంగా వాదిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 32
కిం జ్ఞానయోగవిభవైః శివ! కిం తపోభిః కిం కర్మభిశ్చ హృదయం తవ రఞ్జయేయమ్ | క్రందల్లుఠత్కృపణదర్శనకౌతుకం వా నిర్వర్త్య దాస్యపదవీం తవ నిర్వహేయమ్ ||
తాత్పర్యం: "ఓ శివా! జ్ఞానముతోనో, యోగముతోనో, తపస్సుతోనో లేదా కర్మలతోనో నీ హృదయాన్ని మెప్పించగలనా? లేక ఏడుస్తూ, నేలపై దొర్లుతూ దీనంగా కనిపిస్తే నీకు సంతోషం కలుగుతుందా? ఏది ఏమైనా నీ దాసుడిగానే నేను జీవితాన్ని గడుపుతాను."
విశేషాలు:
తనలో ఎటువంటి గొప్ప యోగ్యతలు లేవని, కేవలం భక్తితో కూడిన దీనత్వమే తన దగ్గర ఉందని మంత్రి చెప్పుకుంటున్నాడు.
శ్లోకము 33
ప్రారబ్ధకర్మణి చలత్యవిలంఘనీయే భక్తిః కరిష్యతి కిమీశపదార్పితేతి | దుర్నిశ్చయో హతధియామిహ దుఃశ్రవోఽయం నిన్దేవ తే మనసి మే परिवर्तమానః ||
తాత్పర్యం: "దాటశక్యం కాని ప్రారబ్ధ కర్మ అనుభవిస్తుంటే, ఈశ్వర భక్తి మాత్రం ఏం చేస్తుందిలే అని కొందరు బుద్ధిహీనులు అంటుంటారు. ఆ మాట వినడానికే చాలా కష్టంగా ఉంది. నీ భక్తిని తక్కువ చేసే ఇటువంటి మాటలు నీకు నిందగా అనిపించడం లేదా?"
విశేషాలు:
భగవద్భక్తి ప్రారబ్ధ కర్మను కూడా తొలగిస్తుందన్న నమ్మకాన్ని ఇక్కడ కవి చాటిచెప్పారు.
శ్లోకము 34
కిం మత్కృతేఽవతరితవ్యమశిక్షితం తే కిం వా భుజాభుజి పరైః కలహాయితవ్యమ్ | సంకల్పమాత్రమపి చేన్న చికీర్షసి త్వం శమ్భో ! మమైవ తు జితం దురితైర్దురంతైః ||
తాత్పర్యం: "ఓ శంభూ! నా కోసం నీవు కొత్తగా అవతారాలు ఎత్తనక్కరలేదు, ఎవరితోనూ యుద్ధాలు చేయనక్కరలేదు. కేవలం ఒక్క సంకల్పం చేస్తే చాలు నా కష్టాలు తీరుతాయి. ఆ చిన్న సంకల్పం కూడా నీవు చేయకపోతే, నా పాపాలే గెలిచినట్లు నేను భావిస్తాను."
విశేషాలు:
భగవంతుని సంకల్పం ముందు ఏ పాపమైనా, ఏ కష్టమైనా తలవంచక తప్పదని దీని అర్థం.
శ్లోకము 35
భక్తిర్దృఢా యది మమాస్తి భవేత్ కిమేవం కో వేద తత్త్వమిదమస్తి తు మేఽన్తరంగే | లోకాస్తు భక్త ఇతి మాం జగృహుర్యథా తే త్వాం భక్తవశ్యమవయంతి తథా దయేథాః ||
తాత్పర్యం: "నా భక్తి దృఢమైనదైతే నాకు ఇన్ని కష్టాలు ఎందుకు వస్తాయి? నా మనస్సులో ఏముందో నీకే తెలుసు. కానీ లోకం నన్ను నీ భక్తుడిగా గుర్తిస్తోంది. నిన్ను భక్తవశంకరుడిగా పిలుస్తోంది. ఆ లోక నింద రాకుండా, నీవు భక్తవశంకరుడవు అని నిరూపించుకోవడానికి అయినా నన్ను కరుణించు."
విశేషాలు:
తన కోసం కాకపోయినా, దేవుని కీర్తి కోసం తనను రక్షించమని భక్తుడు కోరుతున్నాడు.
శ్లోకము 36
కః స్వాపరాధిషు పరాక్రమతే న లోకః శృంగేణ హన్తి నను గౌరపి దణ్డహస్తమ్ | భక్తాపదక్షమతయైవ తవేశ్వరత్వమ్ తాం నాశయ ద్రఢయ వా సమయస్తవాయమ్ ||
తాత్పర్యం: "తమకు అపకారం చేసిన వారిపై ఎవరైనా పరాక్రమం చూపిస్తారు. చేతిలో కర్ర పట్టుకున్న వాడిని ఆవు కూడా తన కొమ్ములతో పొడుస్తుంది. కానీ, భక్తుల ఆపదలను పోగొట్టడమే నీ ఈశ్వరత్వానికి నిజమైన గుర్తు. ఆ ఆపదను తొలగిస్తావో లేక నన్ను ఇలాగే వదిలేస్తావో, అది నీ ఇష్టం. సమయం నీదే."
విశేషాలు:
కేవలం శిక్షించడం కాదు, రక్షించడమే గొప్పతనం అని కవి ఈ శ్లోకంలో స్పష్టం చేశారు. ఒక ఆవు కూడా తనను తాను రక్షించుకుంటుంది, కానీ పరమేశ్వరుడు తన భక్తుడిని రక్షించినప్పుడే ఆయనకు 'ఈశ్వరుడు' అన్న పేరు సార్థకమవుతుంది.
శ్లోకము 37
యత్ ప్రాలపం చరణయోస్తవ యత్తదిత్థం ముగ్ధో విదగ్ధ ఇవ ముగ్ధశశాంకమౌలే ! | తత్ క్షమ్యతాం మమ తు కో వచనేఽధికారః స్వామీ పరామృశతు వా స్వముపేక్షతాం వా ||
తాత్పర్యం: "ఓ బాలచంద్రుడిని శిరస్సున ధరించిన శివా! తెలియనివాడినైన నేను, ఏదో తెలిసినవానిలా నీ పాదాల చెంత ఇన్ని మాటలు పలికాను. వాటన్నింటినీ క్షమించు. నీ ముందు మాట్లాడే అధికారం నాకు ఎక్కడిది? నీవు నన్ను నీవానిగా భావించి రక్షిస్తావో లేక ఉపేక్షిస్తావో నీ చిత్తం."
విశేషాలు:
భక్తుడు తన ఆవేదనను వెళ్లగక్కిన తర్వాత, చివరకు భగవంతుని నిర్ణయానికే తనను తాను సమర్పించుకోవడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
శ్లోకము 38
ఇతి నిశమ్య స వాతపురీశితుః కరుణమాలపితం కరుణానిధిః | తురగ లక్ష ఖురక్షత రేణుభిః పరిపతన్ దదృశే విధుశేఖరః ||
తాత్పర్యం: వాతపురీశుడు (మాణిక్యవాచకర్) పలికిన ఈ దీనమైన మాటలను విని, కరుణానిధి అయిన పరమశివుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు. లక్షలాది గుర్రాల గిట్టల తాకిడికి లేచిన ధూళి ఆకాశమంతా కమ్ముకోగా, ఆ ధూళి మధ్య నుండి గుర్రపు రౌతు వేషంలో శివుడు రావడం కనిపించింది.
విశేషాలు:
భక్తుడి మొర ఆలకించి భగవంతుడు లీలామానుష రూపంలో తరలివచ్చిన అద్భుత ఘట్టం ఇది.
శ్లోకము 39
శివే తురగసాదిత్వం శ్రితే భక్తానుకమ్పయా | శివా స్వయం తురగతాం శిశ్రాయ బహుధా తదా ||
తాత్పర్యం: భక్తునిపై ఉన్న అనుగ్రహంతో పరమశివుడు గుర్రపు రౌతుగా మారగా, నక్కలు (శివా అంటే నక్క అని కూడా అర్థం) శివుని ఆజ్ఞతో ఉత్తమమైన గుర్రాలుగా మారిపోయాయి.
విశేషాలు:
ఇక్కడ 'శివ' (మంగళకరుడైన ఈశ్వరుడు), 'శివా' (నక్కలు/పార్వతి) అనే పదాల మధ్య చమత్కారం ఉంది. నక్కలను గుర్రాలుగా మార్చిన శివలీల ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.
శివా జమ్బుకః అథ పార్వతీ |
'శివా' అనే పదానికి ఈ సందర్భంలో రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఒకటి 'నక్క' (జమ్బుకము), రెండవది 'పార్వతీ దేవి'.
విశేషాలు:
39వ శ్లోకంలో ఈ పదం ప్రయోగించబడింది. పరమశివుడు గుర్రపు రౌతుగా వచ్చినప్పుడు, అడవిలోని నక్కలు గుర్రాలుగా మారాయని పురాణ గాథ. ఇక్కడ 'శివా' అనే పద ప్రయోగం ద్వారా కవి చమత్కరించారు. అంటే, మంగళప్రదుడైన శివుడు రౌతుగా మారగా, ఆయన శక్తి స్వరూపిణి లేదా ఆయన ఆజ్ఞాబద్ధమైన నక్కలు గుర్రాలుగా మారాయని భావం.
శ్లోకము 40
కుముదకజ్జలకుంకుమదాడిమీ- కుసుమహేమకువేలసమత్విషః | పరుషహేషితభీషితశాత్రవా దదృశిరే దిశి దిశ్యపి సైంధవాః ||
తాత్పర్యం: తెల్లని కలువలు, కాటుక, కుంకుమ, దానిమ్మ పువ్వులు, బంగారము మరియు నీలం రంగుల వలె రకరకాల రంగులతో మెరిసిపోతున్న గుర్రాలు దిక్కుదిక్కులా కనిపించాయి. ఆ గుర్రాల గంభీరమైన సకిలింపులు శత్రువుల గుండెల్లో వణుకు పుట్టించేలా ఉన్నాయి.
విశేషాలు:
ఆ గుర్రాల రంగులు మరియు పరాక్రమాన్ని కవి వివిధ వస్తువులతో పోల్చి వర్ణించారు.
శ్లోకము 41
సముత్తుంగత్వంగత్తరతురగరింఖాశతహత- క్షమారేణుశ్రేణిక్షణచులుకితైరమ్బునిధిభిః | స్థలీభూతైః సద్యః సతి ధరణిభాగే ద్విగుణితే భవిష్యన్ కైముత్యాదజని విశదస్తస్య విజయః ||
తాత్పర్యం: ఆ గుర్రాల గిట్టల నుండి ఎగిసిన ధూళి సముద్రాలను కప్పివేసింది. సముద్రాలు కూడా భూమిలా మారిపోవడంతో, లోకమంతా భూమండలమే అన్నట్లుగా విస్తరించింది. అటువంటి సైన్యంతో వస్తున్న ఆ రౌతుకు విజయం లభించడంలో ఎటువంటి సందేహం లేదు.
విశేషాలు:
గుర్రాల రాక వల్ల కలిగిన ధూళి వర్ణన ద్వారా కవి ఇక్కడ అతిశయోక్తిని అద్భుతంగా ప్రదర్శించారు.
ప్రాచీన గ్రంథాలను పరిష్కరించేటప్పుడు వివిధ ప్రతులను (Manuscripts) పరిశీలిస్తారు. వాటికి క, ఖ, గ వంటి పేర్లు పెడతారు. 41వ శ్లోకము కొన్ని ప్రతులలో ఉండి, 'ఖ' అనే ప్రతిలో లేదు. దీనిని పాఠభేదము లేదా ప్రక్షిప్తము అని అంటారు.
శ్లోకము 42
యది మరుద్ విజితం విజితం మనో యది మనో విజితం విజితం జగత్ | జితవతాం మరుతం చ తదర్వతాం కిమభిధేయమతస్త్రిజగజ్జయే ||
తాత్పర్యం: ఎవరైతే గాలిని జయిస్తారో వారు మనస్సును జయిస్తారు, మనస్సును జయించిన వాడు జగత్తును జయిస్తాడు. ఇక్కడ వాయువేగంతో పరిగెత్తే గుర్రాలను అధిరోహించిన వారికి మూడు లోకాలను జయించడం పెద్ద కష్టమేమీ కాదు.
విశేషాలు:
గుర్రాల వేగాన్ని వాయువుతోను, మనస్సుతోను పోలుస్తూ ఆధ్యాత్మిక కోణంలో చెప్పబడిన శ్లోకం ఇది.
శ్లోకము 43
ఉదాత్తేష్వారోహన్ ప్రసభమనుదాత్తేష్వవతర- ఞ్ఛనైః క్రామన్నేవ స్వరితపథమేకశ్రుతిమపి | సముద్యన్మీమాంసాద్వయమయఖలీనైకవిధృతః పురః ప్రాదుర్భూతః పురమథితురామ్నాయతురగః ||
తాత్పర్యం: వేదాలే గుర్రాలుగా మారగా, పరమశివుడు వాటిని అధిరోహించాడు. ఆ గుర్రాలు ఉదాత్త, అనుదాత్త, స్వరిత అనే స్వర భేదాలతో వేద మంత్రాల వలె నడుస్తున్నాయి. పూర్వ, ఉత్తర మీమాంసలు అనే కళ్ళెములతో అదుపు చేయబడిన ఆ వేదమయ గుర్రంపై త్రిపురాంతకుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
విశేషాలు:
గుర్రపు నడకను వేద స్వరాలతో పోల్చడం కవి యొక్క అపారమైన వేద పాండిత్యానికి నిదర్శనం.
శ్లోకము 44
తత్ర కంచిదతిచిత్రతేజసం సాదినం ప్రపతనప్రసాదినమ్ | పశ్యతి స్మ బహుమానవిస్మయస్మేరదృష్టిరరిమర్దనో నృపః ||
తాత్పర్యం: అత్యంత అద్భుతమైన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న ఒక రౌతును, ఆ రౌతు నైపుణ్యాన్ని చూసి అరిమర్దన పాండ్య మహారాజు ఆశ్చర్యపోయాడు. ఎంతో గౌరవంతో, విస్మయంతో కూడిన చిరునవ్వుతో ఆయనను చూస్తూ ఉండిపోయాడు.
విశేషాలు:
రాజుకు కలిగిన విస్మయం మరియు ఆ రౌతు (శివుడు) పట్ల కలిగిన తెలియని ఆకర్షణ ఇక్కడ వర్ణించబడింది. రాజుకు ఆ వచ్చినవాడు సాక్షాత్తు పరమశివుడని అప్పటికి తెలియదు.
శ్లోకము 45
వ్రీడానుతాపవ్యథితోఽథ పాండ్యః ప్రకాశయన్ వాతపురీశమగ్రే | సమీపమాసేదుషి సాదివర్యే ప్రత్యుద్యయౌ తేన సమం ప్రహృష్టః ||
తాత్పర్యం: మంత్రిని హింసించినందుకు సిగ్గుతో, పశ్చాత్తాపంతో బాధపడుతున్న పాండ్యరాజు, వాతపురీశుడిని (మంత్రిని) తన ముందు ఉంచుకొని, గుర్రపు రౌతు వేషంలో సమీపిస్తున్న ఆ పరమశివుడిని ఎదుర్కోవడానికి ఎంతో సంతోషంతో వెళ్లాడు.
విశేషాలు:
గుర్రాలు రావడం చూసిన రాజుకు తన తప్పు తెలిసొచ్చింది. భగవంతుడు గుర్రపు రౌతుగా రావడం ఇక్కడ విశేషం.
శ్లోకము 46
కృతప్రణామేవ కృతప్రణామః స్తువన్ నృపేణ స్తువతా స భూయః | కృతాః కథాః కాశ్చిదథాంతతోఽశ్వాన్ విక్రీయ యచ్ఛన్నిదమాచచక్షే ||
తాత్పర్యం: రాజు నమస్కరించగా, ఆ రౌతు కూడా ప్రతి నమస్కారం చేశాడు. రాజు ఆయనను స్తుతించగా, ఆయన కూడా రాజును గౌరవిస్తూ కొన్ని మాటలు మాట్లాడాడు. చివరకు గుర్రాలను అప్పగిస్తూ (విక్రయిస్తూ) ఆ రౌతు ఇట్లా అన్నాడు.
విశేషాలు:
దైవం మానవ రూపంలో వచ్చి లోకరీతిని అనుసరిస్తూ రాజుతో సంభాషించడం ఇక్కడ గమనించవచ్చు.
శ్లోకము 47
ఆనీతమాసీద్ ధనమశ్వహేతో- రనేన యత్ తే సచివేన రాజన్ ! | తత్ సర్వమాదాయ తవైవ భూత్యై మయాహృతాః పశ్య శివాస్తురంగాః ||
తాత్పర్యం: "రాజా! గుర్రాల కోసం నీ మంత్రి తెచ్చిన ధనాన్ని అంతటినీ నేను తీసుకున్నాను. నీ క్షేమం కోరి అత్యంత శుభప్రదమైన (శివ ప్రసాదితమైన) ఈ గుర్రాలను నీ కోసం తీసుకువచ్చాను, చూడు!"
విశేషాలు:
ఇక్కడ 'శివాః తురంగాః' అంటే శుభకరమైన గుర్రాలు అని అర్థం. కానీ అంతర్గతంగా అవి 'శివ' (నక్కలు) అని కవి చమత్కారం.
శ్లోకము 48
గుల్మేషు కుంజేశు వనోదరేషు కేదారకేషూపవనేషు చామీ | స్వచ్ఛందచారా లఘువిక్రమాశ్చ తరన్తి తోయేష్వపి దుస్తరేషు ||
తాత్పర్యం: "ఈ గుర్రాలు పొదలలో, కుంజవనాలలో, అడవులలో, పొలాలలో మరియు తోటలలో ఎంతో వేగంగా, స్వేచ్ఛగా సంచరించగలవు. దాటడానికి వీలుకాని జలభాగాలను కూడా ఇవి సులభంగా దాటగలవు."
విశేషాలు:
నక్కల స్వభావాన్ని గుర్రాల లక్షణాలుగా వర్ణిస్తూ శివుడు రాజును ఒప్పించడం ఇక్కడ చమత్కారం.
శ్లోకము 49
న శ్వోఽయమస్తీతి కిలాశ్వశబ్ద- స్తంతైర్నిరుక్తో విదితస్తవాపి | సమ్యక్ పరీక్ష్య త్వమిమం గృహాణ ధనం మమైతత్ తురగాస్తవేమే ||
తాత్పర్యం: "రేపటి వరకు ఉండని దానిని 'అశ్వము' అంటారని శాస్త్ర నిర్వచనం నీకు కూడా తెలిసిందే కదా! కాబట్టి బాగా పరీక్షించుకొని వీటిని తీసుకో. ఇక ఈ ధనం నాది, ఈ గుర్రాలు నీవి."
విశేషాలు:
'అశ్వ' అంటే సంస్కృతంలో 'శ్వః న భవతి' (రేపు ఉండనిది) అని ఒక వ్యుత్పత్తి ఉంది. ఈ గుర్రాలు రేపు నక్కలుగా మారిపోతాయని శివుడు ఇండైరెక్ట్ గా హెచ్చరిస్తున్నా, రాజు అది గ్రహించలేకపోయాడు.
శ్లోకము 50
తథేతి తస్య ప్రతినంద్య వాచం తం భూషణైర్హేమభిరమ్బరైశ్చ | సంభావ్య సద్యో విసృజన్ నృపాల- స్తృప్తిం న లేభే తురగాన్ స పశ్యన్ ||
తాత్పర్యం: రాజు ఆ మాటలకు సంతోషించి, ఆ రౌతును బంగారు ఆభరణాలతో, పట్టు వస్త్రాలతో సత్కరించాడు. ఆ గుర్రాల సౌందర్యాన్ని చూస్తూ రాజు ఎంతకీ తృప్తి చెందలేదు.
విశేషాలు:
మాయా గుర్రాల అందానికి రాజు ముగ్ధుడైపోయాడని భావం.
శ్లోకము 51
ఆజ్ఞాపితా ద్రాగరిమర్దనేన పాండ్యేన భృత్యాః పరితో భ్రమంతః | బబంధురశ్వానథ మందురాసు సార్ధం వినీతైస్తురగైః పురాణైః ||
తాత్పర్యం: పాండ్యరాజు ఆజ్ఞతో సేవకులు వెంటనే ఆ గుర్రాలన్నింటినీ తీసుకువెళ్లి, పాత గుర్రాలు ఉన్న శాలల్లో (మందురలలో) కట్టేశారు.
విశేషాలు:
కొత్తగా వచ్చిన గుర్రాలను పాతవాటితో కలిపి ఉంచడం వల్ల తర్వాత జరగబోయే అనర్థానికి పునాది పడింది.
శ్లోకము 52
పరేద్యురశ్వావసథే నియుక్తాః ప్రాతః సమైక్షంత నృపాలభృత్యాః | సమంతతోఽశ్వాన్ దశతః పురాణాం- శ్శబ్దాయమానాన్ శతశః శృగాలాన్ ||
తాత్పర్యం: మరుసటి రోజు ఉదయం గుర్రపు శాలల్లో ఉన్న సేవకులు చూసేసరికి, అక్కడ గుర్రాలు లేవు! వందలాది నక్కలు అరుస్తూ, పాత గుర్రాలను కరుస్తూ బీభత్సం సృష్టిస్తున్నాయి.
విశేషాలు:
శివుని మాయ తొలగిపోవడంతో గుర్రాలు తిరిగి నక్కలుగా మారిపోయాయి.
శ్లోకము 53
ఆకర్ణ్య వృత్తం మహదద్భుతం తత్ పాండ్యః ప్రజజ్వాల రుషా స భూయః | ఇత్థం కిలేదం కృతమింద్రజాల- మనేన నూనం మయి మంత్రిణేతి ||
తాత్పర్యం: ఈ వింత వార్త విన్న పాండ్యరాజు కోపంతో రగిలిపోయాడు. "ఈ మంత్రి నాపై ఇంద్రజాలం ప్రయోగించి నన్ను మోసం చేశాడు" అని భావించి మండిపడ్డాడు.
విశేషాలు:
దైవలీల తెలియని రాజు, దీనిని మంత్రి చేసిన కుతంత్రంగా భావించాడు.
శ్లోకము 54
దుష్టైః స్వతో రాజనిదేశరూక్షైః కదర్థితొ రాజభటైః స భూయః | ఆత్మానమాత్మన్యనుసందధానో న క్లేశలేశం గణయాంబభూవ ||
తాత్పర్యం: రాజు ఆజ్ఞతో భటులు మళ్లీ మంత్రిని కఠినంగా హింసించడం ప్రారంభించారు. కానీ ఆ మంత్రి తన మనస్సును పరమాత్మ యందే నిలిపి, ఆ శారీరక బాధలను ఏమాత్రం లెక్కచేయలేదు.
విశేషాలు:
నిజమైన భక్తుడు కష్టాల్లో కూడా దైవ చింతన విడువడని ఇక్కడ నిరూపితమైంది.
శ్లోకము 55
భక్తమనుగ్రహీతుమాలోచ్య కారుణ్యనిధిర్మహేశః | భయానకాం దుర్లలితైస్తరంగైః ప్రావర్తయద్ వేగవతీమకాండే ||
అత్రాంతరే..
తాత్పర్యం: తమ భక్తుడిని రక్షించాలని కరుణానిధి అయిన మహేశ్వరుడు తలచాడు. అకాలంలో (సమయం కాని సమయంలో) భయంకరమైన అలలతో వేగవతీ నదిని (వైగై నదిని) పొంగిపొర్లేలా చేశాడు.
విశేషాలు:
మంత్రిని రక్షించడానికి శివుడు చేసిన తదుపరి లీల ఇది. నదికి వరదలు రావడం ఇక్కడ ప్రధాన ఘట్టం.
శ్లోకము 56
సా నిష్పతంత్యేవ పురం సమస్తం కల్లోలజాలైః కబలీచకార | సంరుధ్య యే మంత్రిణమభ్యహింసన్ సంభ్రమ్య దూరే పరిదుద్రువుస్తే ||
తాత్పర్యం: ఉప్పెనలా వచ్చిన ఆ నది నీరు నగరాన్నంతటినీ ముంచెత్తింది. ఏ భటులైతే మంత్రిని బంధించి హింసించారో, వారు భయంతో మంత్రిని వదిలేసి దూరంగా పారిపోయారు.
విశేషాలు:
భగవంతుడు తన భక్తుడిని కష్టాల నుండి విముక్తుడిని చేయడానికి ప్రకృతిని సైతం ఆజ్ఞాపిస్తాడని దీని సారాంశం.
శ్లోకము 57
పూరేణ తస్యాః పురశాసనస్య కారుణ్యపూరేణ వినిర్యతేవ | నిర్మోచితో వాతపురీశ్వరోఽపి హాలాస్యనాథాంతికమాససాద ||
తాత్పర్యం: ఆ నదీ ప్రవాహము సాక్షాత్తు పరమశివుని కారుణ్య ప్రవాహము వలె ఉప్పొంగింది. దాని వల్ల బంధనాల నుండి విముక్తుడైన వాతపురీశ్వరుడు (మాణిక్యవాచకర్), వెంటనే మధురలో వెలసిన హాలాస్యనాథుని (సుందరేశ్వరుని) సన్నిధికి చేరుకున్నాడు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ నదీ ప్రవాహాన్ని శివుని కరుణతో పోల్చడం జరిగింది. భక్తుని రక్షించడానికి భగవంతుడే ఆ వరదను సృష్టించాడని భావం.
శ్లోకము 58
తాం బధ్యమానాం శతశోఽపి మర్త్యైః పాత్రోదరే వేగవతీమమాంతీమ్ | ఆలక్ష్య బంధుం నృపతిః స పౌరా- నాబాలవృద్ధాంగనమాదిదేశ ||
తాత్పర్యం: వందలాది మంది మనుషులు ప్రయత్నించినా, వేగవతీ నది ప్రవాహం అదుపులోకి రాక గట్టు దాటి ప్రవహిస్తోంది. అది చూసి భయపడిన రాజు, ఆ గట్టును నిర్మించి నదిని బంధించమని పిల్లలు, వృద్ధులు, స్త్రీలతో సహా పురప్రజలందరినీ ఆదేశించాడు.
విశేషాలు:
వరద ఉధృతి ఎంత ఎక్కువగా ఉందో, దానిని అరికట్టడానికి ఊరి వారందరూ కదలవలసి వచ్చిందని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 59
బధ్నత్సు పౌరేషు విభజ్య సీమా- మాపూపికీ కాచిదతీవ జీర్ణా | నిర్బధ్యమానా నృపతేర్భుజిష్యై- ర్విచిన్వతీ కర్మకరం చచార ||
తాత్పర్యం: రాజు ఆజ్ఞ ప్రకారం ప్రజలందరూ గట్టు పనులను పంచుకున్నారు. ఆ క్రమంలో 'వంతి' అనే ఒక పేద వృద్ధురాలు (పిండివంటలు అమ్మే ఆవిడ) కూడా తన వంతు పని చేయవలసి వచ్చింది. కానీ ఆమె చాలా ముసలిది కావడం వల్ల, తన బదులు పని చేసే కూలీ కోసం వెతకడం ప్రారంభించింది.
విశేషాలు:
శివలీలలో ఈ వృద్ధురాలి పాత్ర అత్యంత కీలకం. ఆమె నిరుపేద మరియు పరమ శివభక్తురాలు.
శ్లోకము 60
సా పిష్టకానేవ సదా పచంతీ నివేదయంతీ మనసా మహేశే | తద్విక్రయేణాపి చ వర్తయంతీ దయాస్పదం భూతపతేర్బభూవ ||
తాత్పర్యం: ఆమె నిరంతరం పిండివంటలు (అప్పాలు/పిట్టు) వండుతూ, వాటిని మనసులోనే శివునికి నివేదించేది. వాటిని అమ్మి వచ్చిన ధనంతోనే జీవించేది. ఆమె నిష్కల్మషమైన భక్తికి పరమశివుడు ముగ్ధుడై ఆమెపై దయ చూపాడు.
విశేషాలు:
భగవంతుడు ధనవంతుల యజ్ఞాల కంటే, పేదవారి భక్తిపూర్వక నివేదనకే లొంగుతాడని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 61
గవేషయంతీ జరతీ సమన్తాద్ గవేష్యమాణం నిగమైః సమస్తైః | ఐక్షిష్ట సా కర్మకరం యువానం అంసోపరిన్యస్తఖనిత్రమేకమ్ ||
తాత్పర్యం: తన పని కోసం కూలీని వెతుకుతున్న ఆ వృద్ధురాలికి, సకల వేదాలు దేని కోసమైతే వెతుకుతుంటాయో అట్టి పరమాత్మ ఒక యువ కూలీ రూపంలో కనిపించాడు. భుజంపై ఒక గడ్డపార (ఖనిత్రం) ధరించి ఆయన ఆమె కంట పడ్డాడు.
విశేషాలు:
వేదాలకు కూడా అందని పరమాత్మ, భక్తురాలి కోసం మట్టి మోసే కూలీగా రావడం గొప్ప విశేషం.
శ్లోకము 62
తామాహ వృద్ధామభిగమ్య దేవః కిం కర్మ కుర్యాం తవ శంస మాతః ! | అనాశ్రయః కర్మకరో జనానా- మాసే చిరాదత్ర హి నాథకామః ||
తాత్పర్యం: ఆ దేవుడే స్వయంగా వృద్ధురాలి దగ్గరకు వచ్చి— "అమ్మా! నీకు ఏ పని చేయాలో చెప్పు. నేను దిక్కులేని కూలీని, యజమాని కోసం చాలా కాలంగా ఇక్కడే ఎదురుచూస్తున్నాను" అని పలికాడు.
విశేషాలు:
జగత్తుకే యజమాని అయిన శివుడు, ఒక పేద ఇల్లాలు తనకు యజమాని కావాలని కోరుకోవడం ఆయన భక్తవాత్సల్యానికి నిదర్శనం.
శ్లోకము 63
ఆపూపికీం కిం ధనమర్థయిష్యే భక్ష్యేణ మే కర్మకృతో హి భావ్యమ్ | విక్రీయ పూర్ణాన్ వితరత్వపూపాన్ క్షామానథామాంఛిథిలాంశ్చ మహ్యమ్ ||
తాత్పర్యం: "అమ్మా! నీ దగ్గర డబ్బులు అడగను. కూలీగా నాకు కేవలం భోజనం పెడితే చాలు. నీవు వండిన అప్పాలలో విరిగిపోయినవి, సరిగ్గా కాలనవి, అమ్మడానికి వీలులేనివి ఏవైనా ఉంటే అవి నాకు ఇవ్వు, అవే నా కూలీ" అని శివుడు అన్నాడు.
విశేషాలు:
భగవంతుడు తన భక్తురాలికి భారం కాకూడదని, ఆమె వద్ద మిగిలిపోయిన పదార్థాలనే కూలీగా అడగడం ఆయన లీల.
శ్లోకము 64
కియానయం వేగవతీనిరోధః కియానయం రాజభటానురోధః | ప్రతీహి మాతః ! పచ పిష్టకం త్వం విన్యస్య భారం మయి వీతశంకా ||
తాత్పర్యం: "అమ్మా! ఈ వేగవతీ నదిని ఆపడం ఎంత పని? ఈ రాజభటుల భయం నీకెందుకు? నా మీద భారం వేసి నీవు ధైర్యంగా ఉండు, వెళ్లి నాకు పిండివంటలు వండు" అని ఆయన ఆమెకు అభయమిచ్చాడు.
విశేషాలు:
తనపై భారం వేసిన భక్తులను భగవంతుడు ఎలా రక్షిస్తాడో ఇక్కడ సూచించబడింది.
శ్లోకము 65
ఆమంత్రణైరేవ విమోహయంతాం- అంబేతి దేవీతి పితామహీతి | విస్రంసయన్నూష్మలమూష్మలం స జగ్రాహ తత్ సర్వమపూపజాతమ్ ||
తాత్పర్యం: ఆమెను అమ్మా, దేవీ, అవ్వా అని పిలుస్తూ తన మాటలతో ముగ్ధురాలిని చేశాడు. ఆమె వండిన వేడివేడి అప్పాలను అన్నింటినీ ఆయన ఎంతో ఇష్టంగా ఆరగించాడు.
విశేషాలు:
శివుడు ఆ వృద్ధురాలిని తల్లిగా, అవ్వగా సంబోధించడం ఆయన సౌలభ్యాన్ని (సులభంగా లభించే గుణం) తెలియజేస్తుంది.
శ్లోకము 66
జగౌ జహాస ప్రననర్త చిత్రం వవల్గ వల్గూని వచాంస్యభాణీత్ | వ్యాసంజయన్ కర్మకృతః సమస్తాన్ విస్రబ్ధమేకో విజహార దేవః ||
తాత్పర్యం: ఆ అప్పాలు తిన్న ఆనందంలో శివుడు పాటలు పాడాడు, నవ్వాడు, వింతగా నాట్యం చేశాడు. తోటి కూలీలందరినీ ఆటపట్టిస్తూ, ఎంతో ఉత్సాహంగా అటు ఇటు తిరుగుతూ కాలక్షేపం చేశాడు కానీ పని మాత్రం చేయలేదు.
విశేషాలు:
ఇది భగవంతుని 'ఆనంద తాండవం' యొక్క మరొక రూపం. భక్తురాలి ప్రేమకు లొంగి ఆయన చిన్నపిల్లాడిలా ప్రవర్తించాడు.
శ్లోకము 67
ఇదం ఖనిత్రం పిటకోఽయమేష రాశిర్మృదామద్య మయోపనీతః | పశ్యేతి రాజ్ఞో గణకాన్ సమేతాన్ ప్రసారయంస్తానహసీన్నివృత్తాన్ ||
తాత్పర్యం: "ఇదిగో నా గడ్డపార, ఇదిగో నా గంప, ఇదిగో నేను తెచ్చిన మట్టి కుప్ప.. చూశారా!" అని రాజు తరపున పనిని పర్యవేక్షించే అధికారులను (గణకులను) ఆటపట్టిస్తూ, వారు అటు తిరగగానే నవ్వుతూ తన లీలను కొనసాగించాడు.
విశేషాలు:
అధికారుల కళ్లు గప్పి శివుడు చేస్తున్న ఈ వింత చేష్టలు చూసేవారికి ఆశ్చర్యం కలిగించాయి.
శ్లోకము 68
ఉచ్ఛృంఖలైరూర్మిభిరుత్పతంతీం భూయోఽప్యమాంతీం తటయోః స్రవంతీమ్ | భీతా భటా భూమిభుజే శశంసుః పాండ్యోఽపి తాం ప్రైక్షితుమాజగామ ||
తాత్పర్యం: నది ప్రవాహం ఇంకా తగ్గలేదు, అదుపులేని అలలతో గట్లు తెంచుకొని ప్రవహిస్తూనే ఉంది. భయపడిన భటులు ఈ విషయాన్ని రాజుకు విన్నవించారు. దాంతో పాండ్యరాజు స్వయంగా పరిస్థితిని చూడటానికి నదీ తీరానికి వచ్చాడు.
విశేషాలు:
రాజు రాకతో ఈ లీలా ఘట్టం ముగింపు దశకు చేరుకుంటుంది. పని పూర్తి చేయని ఆ కూలీని (శివుడిని) రాజు శిక్షించడం, తద్వారా లోకానికి సత్యం తెలియడం తర్వాతి కథాంశం.
శ్లోకము 69
ఆలక్ష్య రాజాగమమప్రమత్తాన్ కర్మాంతికాన్ కర్మకృతః స పశ్యన్ | ఖనన్నివ క్ష్మాం మృదమాపగాయాం క్షిపన్నివాంతః స్వయమప్యచారీత్ ||
తాత్పర్యం: రాజు వస్తున్నాడని గమనించిన ఆ కూలీ (శివుడు), పని పర్యవేక్షకులు మరియు తోటి కూలీలు జాగ్రత్తగా ఉండటం చూసి, తాను కూడా పని చేస్తున్నట్లు నటించడం ప్రారంభించాడు. నేలను తవ్వుతున్నట్లు, ఆ మట్టిని నదిలో వేస్తున్నట్లు అటు ఇటు తిరుగుతూ హడావిడి చేశాడు.
విశేషాలు:
సర్వవ్యాపి అయిన పరమాత్మ, ఒక సామాన్య మానవుడిలా రాజుకు భయపడుతున్నట్లు నటించడం ఆయన లీలలలోని మాధుర్యాన్ని తెలుపుతుంది.
శ్లోకము 70
తతస్తతస్తత్ర తటీర్నిబద్ధాః పరామృశన్ పాండ్యనృపోఽతిరుష్టః | అపూరితం క్వాపి స వీక్ష్య నిమ్నం కేనేదమిత్థం కృతమిత్యపృచ్ఛత్ ||
తాత్పర్యం: పాండ్యరాజు అక్కడికి చేరుకుని గట్టు పనులన్నింటినీ పరిశీలించాడు. ఒకచోట గట్టు పూర్తికాకుండా పల్లంగా ఉండటం చూసి ఆయనకు చాలా కోపం వచ్చింది. "ఈ భాగాన్ని పూర్తి చేయకుండా ఇలా వదిలేసింది ఎవరు?" అని అధికారులను గద్దించాడు.
విశేషాలు:
ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక భాగం కేటాయించబడింది. ఆ వృద్ధురాలికి (వంతికి) కేటాయించిన భాగం పూర్తి కాకపోవడమే ఇక్కడ సమస్య అయ్యింది.
శ్లోకము 71
ఆపూపికీకర్మకరం యువాన- మాలక్షయంతో గణకాస్తతస్తమ్ | హస్తే గృహీత్వా పురతః క్షిపంతో వివవ్రిరే తస్య విచేష్టితాని ||
తాత్పర్యం: అప్పుడు అక్కడి అధికారులు ఆ వృద్ధురాలి తరపున పని చేస్తున్న యువ కూలీని రాజు ముందు నిలబెట్టారు. అతని చేతిని పట్టుకుని ముందుకు లాగి, అతను ఇప్పటివరకు చేసిన వింత చేష్టలన్నింటినీ రాజుకు వివరించారు.
విశేషాలు:
భగవంతుడిని బంధించి రాజు ముందు నిలబెట్టడం అనేది ఆయన భక్త పరాధీనతకు నిదర్శనం.
శ్లోకము 72
ఆపూపికీ కాచిదతీవ జీర్ణా సేయం దృఢం కర్మకరం న్యయుక్త | అయం నియుక్తోఽపి భృతోఽపి సమ్యఙ్ న స్పందతే కించిన దుర్వినీతః ||
తాత్పర్యం: "రాజా! ఒక ముసలి అవ్వ ఈ కూలీని తన పని కోసం నియమించింది. కూలీగా అప్పాలు కూడా తీసుకున్నాడు. కానీ ఈ దుర్వినీతుడు పని మాత్రం ఏమాత్రం చేయడం లేదు, కనీసం కదలడం కూడా లేదు" అని అధికారులు ఫిర్యాదు చేశారు.
శ్లోకము 73
బ్రూతే పురస్తాద్ వినయోక్తిమేవ కించిన్నివృత్తే గణకే తు భూయః | విడంబయన్ భాషితచేష్టితైస్తం పార్శ్వస్థితాన్ హాసయతే విశంకః ||
తాత్పర్యం: "మేము ఎదురుగా ఉన్నప్పుడు చాలా వినయంగా మాట్లాడుతున్నట్లు నటిస్తాడు. మేము అటు తిరగగానే మమ్మల్ని వెక్కిరిస్తూ, తన మాటలతో, చేష్టలతో పక్కనున్న వారిని నవ్విస్తున్నాడు" అని వారు రాజుకు చెప్పారు.
శ్లోకము 74
దత్తం కియద్ దారుణయా జరత్యా దత్తే తు కించిచ్ఛిథిలానపూపాన్ | అహో మమాభాగ్యమియం కిలాసీ- న్నాథేతి శేతే ముహురాత్తశోకః ||
తాత్పర్యం: "ఆ ముసలిది నాకు ఏమి ఇచ్చింది? విరిగిపోయిన కొన్ని అప్పాలే కదా ఇచ్చింది! అబ్బో.. నా దురదృష్టం, నాకు ఈవిడే యజమాని అయింది కదా అని నటిస్తూ, బాధపడుతున్నట్లు నేలపై పడుకుంటున్నాడు" అని అధికారులు ఆయన పనులను వివరించారు.
శ్లోకము 75
కిం మేఽస్తి తాతో జననీ కిమాస్తే కిమాస్పదం కిం ధనమస్తి కించిత్ | కిం రాజభృత్యాః కృపణేషు కుర్యు- ర్యాతేతి నోఽధః కురుతే కదాపి ||
తాత్పర్యం: "నాకు తండ్రి ఉన్నాడా? తల్లి ఉందా? ఉండటానికి ఇల్లు ఉందా? అసలు నా దగ్గర ఏమైనా ధనం ఉందా? ఏమీ లేని నా వంటి దీనులను ఈ రాజభటులు ఏం చేయగలరు? వెళ్లండి.. అని మమ్మల్ని లెక్కచేయకుండా మాట్లాడుతున్నాడు" అని వారు రాజుతో అన్నారు.
విశేషాలు:
శివుడు పలికిన ఈ మాటలు నిజానికి సత్యాలే. ఆయనకు తల్లిదండ్రులు లేరు (అజన్ముడు), సర్వం ఆయనదే కాబట్టి ప్రత్యేకమైన ఇల్లు లేదు. కానీ అవి కూలీ నోట వచ్చేసరికి అధికారులకు అహంకారంగా అనిపించాయి.
శ్లోకము 76
అన్యాయవృత్తే నృపతావముష్మిన్ నాప్లావ్యతే కిన్నగరం న తోయైః | కిం తాడితైః కర్మకరైరిహేతి తత్త్వం బ్రవీతీవ కదాపి మందం ||
తాత్పర్యం: "రాజు అన్యాయంగా ప్రవర్తిస్తుంటే ఈ నగరం నీటిలో మునిగిపోక ఏమవుతుంది? పని చేసే కూలీలను కొడితే ఏం లాభం? అని అప్పుడప్పుడు ఏదో గొప్ప తత్త్వాన్ని బోధిస్తున్నట్లు మాట్లాడుతున్నాడు" అని అధికారులు రాజుకు వివరించారు.
శ్లోకము 77
ఆకర్ణయన్ వృత్తమిదం స సర్వ- మంతర్హసంతం చ తమీక్షమాణః | ఆవర్త్య వేత్రేణ తమాజఘాన పాండ్యః క్రుధా ప్రస్ఫురితాధరోష్ఠః ||
తాత్పర్యం: అధికారులు చెప్పినదంతా విన్న పాండ్యరాజు, తన ముందు నిలబడి లోలోపల నవ్వుకుంటున్న ఆ కూలీని చూసి విపరీతమైన కోపానికి గురయ్యాడు. కోపంతో పెదవులు వణుకుతుండగా, తన చేతిలోని బెత్తాన్ని (వేత్రం) పైకెత్తి ఆ కూలీని గట్టిగా కొట్టాడు.
విశేషాలు:
ఈ ఘట్టమే ఈ లీలలో అత్యంత ప్రధానమైనది. భగవంతుడు దెబ్బలు తినడం వెనుక ఉన్న మర్మం తర్వాతి శ్లోకంలో తెలుస్తుంది.
శ్లోకము 78
అంగ త్రిలోకీమయమిందుమౌలే- రభ్యాహతం తేన యదా తదైవ | వక్తా చ హంతా చ నిరీక్షితా చ వేత్రాహతం విశ్వమభూత్ సమస్తమ్ ||
తాత్పర్యం: రాజు ఆ చంద్రశేఖరుడిని బెత్తంతో కొట్టిన మరుక్షణమే, ఆ దెబ్బ ఈ చరాచర జగత్తులోని ప్రతి ప్రాణికి తగిలింది. కొట్టిన రాజుకు, చూస్తున్న ప్రజలకు, అక్కడ లేని వారికి, సమస్త ప్రాణికోటికి ఆ దెబ్బ తగిలిన బాధ కలిగింది. ఎందుకంటే ఆ పరమశివుడు త్రిలోక స్వరూపుడు, విశ్వమయుడు.
విశేషాలు:
'విశ్వం శివమయం' అనే సత్యాన్ని ఈ లీల నిరూపిస్తుంది. పరమాత్మకు తగిలిన దెబ్బ సృష్టి అంతటికీ తగులుతుంది.
శ్లోకము 79
ఆలంబ్య సంజ్ఞాం కథమప్యథైన- మాలోకతే యావదయం నరేంద్రః | తావత్ తిరోఽభూత్ తరుణేందుమౌలిః సా చ స్రవంతీ విరరామ సద్యః ||
తాత్పర్యం: తగిలిన దెబ్బకు రాజు తేరుకుని, ఆ కూలీ వైపు చూసేసరికి అక్కడ ఆ యువకుడు అదృశ్యమయ్యాడు. ఆ వెంటనే పొంగిపొర్లుతున్న వేగవతీ నది ప్రవాహం కూడా ఒక్కసారిగా ఆగిపోయింది. గట్టు పల్లంగా ఉన్న చోట మట్టి కుప్ప పడి గట్టు పూర్తయింది.
విశేషాలు:
భగవంతుని లీల ముగియగానే ప్రకృతి సహజ స్థితికి చేరుకుంది.
శ్లోకము 80
ఆలోక్య లీలాయితమద్భుతం త- దానందబాష్పస్థగితైర్వచోభిః | అస్తావిషుః స్వస్వధియోఽనురూపైః పౌరాః సపాండ్యాః పతిమంబికాయాః ||
తాత్పర్యం: జరిగిన ఈ అద్భుత లీలను చూసిన పాండ్యరాజు మరియు పురప్రజలందరూ ఆశ్చర్యపోయారు. కళ్లలో ఆనందబాష్పాలు కారుతుండగా, గద్గద స్వరంతో తమ బుద్ధికి తోచిన రీతిలో ఆ పార్వతీపతిని (శివుని) స్తుతించారు.
విశేషాలు:
రాజు తన తప్పు తెలుసుకుని శివభక్తుడయ్యాడు. వాతపురీశుడు (మాణిక్యవాచకర్) భక్తికి మెచ్చి శివుడు చేసిన ఈ లీల లోకకళ్యాణకారిగా నిలిచింది.
శ్లోకము 81
చూడాబద్ధభుజంగపుంగవశిరోవిన్యస్తపృథ్వీభర- ప్రాంతప్రస్ఖలితైః కణైః కతిపయైరీషత్కరే పూరణే | మిత్యారోపితయత్నగౌరవకథావిజ్ఞాపనాచాతురీ- సమ్ముహ్యజ్జరతీగృహీతశిథిలాపూపాయ తుభ్యం నమః ||
తాత్పర్యం: నీ శిరస్సుపై ఉన్న ఆదిశేషుడు ఈ భూమండలాన్నంతటినీ మోస్తున్నాడు. అటువంటి భూమి నుండి కేవలం కొన్ని మట్టి కణాలను తీసి నది గట్టు మీద వేయడం నీకు చాలా స్వల్పమైన పని. కానీ, అది ఏదో గొప్ప శ్రమతో కూడిన పనిలా నటిస్తూ, ఆ వృద్ధురాలిని (వంతిని) నీ మాటలతో ముగ్ధురాలిని చేసి, ఆమె వండిన విరిగిపోయిన అప్పాలను కూలీగా స్వీకరించిన ఓ పరమశివా! నీకు నమస్కారము.
విశేషాలు:
బ్రహ్మాండాలను మోసే స్వామికి గంపెడు మట్టి ఒక లెక్కలోనిది కాదు. కేవలం భక్తురాలిని అనుగ్రహించడానికే ఆయన ఈ 'కాయకష్టం' అనే నాటకాన్ని ఆడారని భావం.
శ్లోకము 82
యోగక్షేమభరః సమస్తజగతాం న్యస్తస్తవాంఘ్రిద్వయే కుక్షౌ త్రీణి జగన్తి మూర్ఛిని శశభృద్గంగాకపాలస్రజః | వోఢవ్యస్తదుపర్యయం యది మృదాం భారోఽపి గౌరీపతే ! కస్తే మద్భరణే శ్రమః క ఇవ మే త్రాసస్తదభ్యర్థనే ||
తాత్పర్యం: ఓ గౌరీపతీ! సమస్త జగత్తుల యోగక్షేమాల భారం నీ పాదాల మీద ఉంది. మూడు లోకాలు నీ కుక్షిలో (కడుపులో) ఉన్నాయి. నీ శిరస్సుపై చంద్రుడు, గంగ, కపాలమాలలు ఉన్నాయి. వీటన్నింటినీ మోస్తున్న నీవు, ఇప్పుడు ఈ మట్టి గంపను కూడా మోస్తున్నావు. ఇన్నింటిని మోస్తున్న నీకు, నన్ను పోషించడం ఒక లెక్కా? నిన్ను వేడుకోవడానికి నాకేమి భయం?
విశేషాలు:
విశ్వాన్ని భరించే పరమాత్మకు తనను రక్షించడం ఒక భారం కాదని భక్తుడు ఇక్కడ ధైర్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 83
హే సంతః శృణుతాధునైవ మిలితైరస్మాభిరేతచ్ఛివే వాచ్యం వేత్రహతిం విభజ్య న వయం భోక్తుం సమర్థా ఇతి | నో చేత్ పాదహతిః శిలాప్రహరణం కోదండదండాహతి- ర్గండూషోదకసేక ఇత్యపి భవేత్ సర్వం విభజ్యం హి నః ||
తాత్పర్యం: ఓ సత్పురుషులారా! మనమందరం కలిసి ఆ శివుడికి ఒక మాట చెప్పాలి. "స్వామీ! రాజు నిన్ను బెత్తంతో కొట్టిన ఆ దెబ్బను మేము అందరం పంచుకోలేము" అని. ఎందుకంటే భక్తులు చేసిన పనులన్నింటినీ ఆయన తనవిగా భావిస్తాడు. రేపు ఎవరో భక్తుడు తన్నినా (కన్నప్ప), విసిరిన రాయి (శాక్యనాయనార్), వింటి దెబ్బ (అర్జునుడు), నోటి నీరు (కన్నప్ప) - ఇవన్నీ కూడా లోకమంతా పంచుకోవాల్సి వస్తుంది.
విశేషాలు:
భక్తుడు చేసిన పూజనైనా, అవమానాన్ని అయినా భగవంతుడు స్వీకరిస్తాడు. ఆయన విశ్వాత్ముడు కాబట్టి ఆ దెబ్బ లోకమంతా తగులుతుందని కవి చమత్కారం.
శ్లోకము 84
ధ్యాయం ధ్యాయముపాయకోటిభిరహం త్వత్ప్రాప్త్యుపాయం చిరం నిర్విణ్ణో నిరచైషమేకమధునా హాలాస్యచూడామణే ! | దిష్ట్యా వేగవతీతటే యది పతేదేతద్వపుర్మామకం సంరోహేదపి జాతు తత్తటమృదా సాకం త్వదీయం శిరః ||
తాత్పర్యం: ఓ హాలాస్యనాథా! నిన్ను పొందే మార్గం కోసం ఎన్నో ఉపాయాలను ఆలోచించి అలసిపోయాను. ఇప్పుడు నాకు ఒకటే మార్గం కనిపిస్తోంది. అదేమిటంటే - ఈ నా శరీరం ఎప్పుడైనా ఆ వేగవతీ నది గట్టు మీద పడితే, నీవు మోసిన ఆ మట్టిలో నా శరీరం కలిసిపోయి, నీ శిరస్సును స్పృశించే భాగ్యం కలుగుతుందేమో!
విశేషాలు:
శివుడు స్వయంగా మోసిన మట్టిలో కలిసిపోవడం అంటే ఆయన పాదధూళిలో చేరడమే అనే గొప్ప భక్తి భావం ఇక్కడ వ్యక్తమైంది.
శ్లోకము 85
ధూలీధూసరితం శశాంకశకలం జమ్బాలితా జాహ్నవీ భగ్నం బ్రహ్మకపాలదామ ఫణినో భూషోచితాః క్లేశితాః | మృద్భారోద్వహనం కుతోఽభ్యుపగతం కో వా గుణః పిష్టకే సా దుష్టా జరతీ కిమౌషధమదాత్ తత్రేతి న జ్ఞాయతే ||
తాత్పర్యం: నీ తల మీద ఉన్న చంద్రవంక ధూళితో నిండిపోయింది. గంగానది బురదమయమైంది. కపాలమాలలు విరిగిపోయాయి. అలంకారాలైన పాములు కష్టపడ్డాయి. అసలు ఈ మట్టి గంపను మోయడానికి నీవు ఎందుకు ఒప్పుకున్నావు? ఆ అప్పాలలో అంత గొప్ప రుచి ఏముంది? ఆ ముసలిది నీకేమైనా మందు పెట్టి నిన్ను వశం చేసుకుందా ఏంటి?
విశేషాలు:
ఇది ఒక రకమైన 'నిందా స్తుతి'. భక్తురాలి పిలుపుకు ముగ్ధుడై తన దివ్యత్వాన్ని కూడా మర్చిపోయిన శివుని సౌలభ్యాన్ని కవి ఇక్కడ ప్రశ్నిస్తున్నారు.
శ్లోకము 86
పద్భ్యాం కిన్నిహతః సుతో దినమణేర్భగ్నాశ్చపేటాహతై- ర్దంతాః కిం తరణేః కిమిత్యపహృతం ధాతుః శిరః పంచమమ్ | కామం త్వం జగదీశ్వరో భవ తతః కర్మాపి కిం జీర్యతి ప్రత్యక్షం నను పాండ్యవేత్రలతికాఘాతొఽయమాసాదితః ||
తాత్పర్యం: నీవు యముడిని (సూర్యపుత్రుడు) కాలితో తన్నావు, సూర్యుని పళ్లు రాలగొట్టావు, బ్రహ్మ ఐదో తలను గిల్లేశావు. సరే.. నీవు జగదీశ్వరుడివే కావచ్చు, కానీ చేసిన కర్మ అనుభవించక తప్పదా? అందుకే కాబోలు, ఇప్పుడు ఈ పాండ్యరాజు చేతిలో బెత్తం దెబ్బలు తినవలసి వచ్చింది!
విశేషాలు:
ఇతర దేవతలను దండించిన నీవు, ఇప్పుడు ఒక మనిషి చేతిలో దెబ్బలు తిన్నావు కదా అని కవి వేళాకోళంగా స్తుతిస్తున్నారు. భగవంతుడు తన భక్తుడి కోసం ఎంతటి అవమానాన్నైనా భరిస్తాడని దీని అంతరార్థం.
మొదటి పాఠ్యం (Main text) లో "శ్వరో భవ తతః" అని ఉండగా, 'ఖ' అనే ప్రతిలో "శ్వరోఽసి భవతః" అని ఉంది.
శ్వరో భవ తతః: "నీవు జగదీశ్వరుడవు అగుదువు గాక, ఆ పైన..." అని అర్థం వస్తుంది.
శ్వరోఽసి భవతః: "నీవు జగదీశ్వరుడవు అయి ఉన్నావు, నీ యొక్క..." అని అర్థం వస్తుంది.
ఇక్కడ 'అసి' (అయి ఉన్నావు) అనే పదం శివుని నిత్య సిద్ధమైన ఈశ్వరత్వాన్ని మరింత స్పష్టంగా సూచిస్తుంది.
శ్లోకంలోని "నను" అనే పదానికి బదులుగా 'ఖ' ప్రతిలో "ఖలు" అనే పదం కనిపిస్తోంది.
విశేషాలు:
నను / ఖలు: ఈ రెండు పదాలు కూడా సంస్కృతంలో 'నిశ్చయంగా' లేదా 'కదా!' అనే అర్థాన్ని ఇచ్చే అవ్యయాలు.
"నను పాండ్యవేత్రలతికా..." అన్న చోట "ఖలు పాండ్యవేత్రలతికా..." అని చదివినా భావం మారదు. "పాండ్యరాజు యొక్క బెత్తం దెబ్బ తగిలింది కదా!" అనే నిశ్చయాత్మక అర్థాన్ని ఇవి బలపరుస్తాయి.
శ్లోకము 87
దేవా దూరతరం ప్రయాతమునయో గృహ్ణీత మౌనం క్షణం మాతుః శంసత మా చిరం గణవరా దేవస్య దృష్టాం దశామ్ | పుష్పైశ్చన్దనసమ్భృతైరపి సురైర్యన్మన్దమభ్యర్చతే తద్ దివ్యం వపురైశ్వరం విలులితం పాండ్యస్య వేత్రాహతైః ||
తాత్పర్యం: ఓ దేవతలారా! మీరు దూరంగా వెళ్ళండి. ఓ మునులారా! మీరు కాసేపు మౌనం వహించండి. ఓ శివగణశ్రేష్ఠులారా! ఆలస్యం చేయకుండా మా తల్లి అయిన పార్వతీదేవికి పరమశివుని ప్రస్తుత స్థితిని వివరించండి. దేవతలు ఎంతో సుకుమారమైన పువ్వులతో, గంధముతో ఏ దివ్య మంగళ విగ్రహాన్ని అయితే అత్యంత సున్నితంగా అర్చిస్తారో, అట్టి ఈశ్వర తత్త్వము ఈనాడు పాండ్యరాజు వేసిన బెత్తం దెబ్బలతో కమిలిపోయింది.
విశేషాలు:
సర్వేశ్వరుడు భక్తుని కోసం ఎంతటి శారీరక కష్టాన్ని, అవమానాన్ని భరించాడో ఈ శ్లోకం కరుణ రసపూరితంగా వర్ణిస్తోంది.
శ్లోకము 88
అమ్బ ! స్విద్యతి వక్త్రమమ్బ ! కిమపి శ్రాన్త్యా గతిర్మన్తరా మాతః ! సీదతి శఙ్కరే ప్రహృతవాన్ వేత్రేణ పాండ్యో విభుః | ఇత్యావేదయతాం ముఖాదనుపదం శ్రుత్వా గణానాం శివా ప్రేమోదీర్ణపతన్నతప్రశమితక్రోధా కథం వర్త్తతే ||
తాత్పర్యం: "అమ్మా! స్వామి ముఖం అంతా చెమటతో నిండిపోయింది. అలసట వల్ల ఆయన నడక మందగించింది. శంకరుడు బాధపడుతుంటే పాండ్యరాజు ఆయనను బెత్తంతో కొట్టాడు" అని శివగణాలు చెప్పిన మాటలు విన్న పార్వతీదేవి స్థితి ఏమిటి? తన పతిపై ఉన్న ప్రేమతోను, ఆయన పడుతున్న బాధను చూసి కలిగిన దుఃఖముతోను, రాజుపై కలిగిన కోపముతోను ఆమె మనసు ఎంతగా విలవిలలాడి ఉంటుందో కదా!
విశేషాలు:
పరమశివుడు పడుతున్న బాధను చూసి జగన్మాత అయిన పార్వతి పొందే ఆవేదన ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 89
త్రాణే యోఽధికృతః సమస్తజగతాం తస్యామ్బురాశౌ సుఖం నిద్రాణస్య తథావిధేఽపి సమయే ప్రష్టైవ నాలక్ష్యతే | విష్టిం కుర్వతి తామ్యతి శ్రమభరాద్వేత్రాహతిస్త్వవ్యభూత్ కస్యాగ్రే కథయిష్యసీమమనయం స్వామిన్ననాథో హ్యసి ||
తాత్పర్యం: సమస్త జగత్తును రక్షించవలసిన బాధ్యత ఉన్న ఆ విష్ణుమూర్తి సముద్రంలో హాయిగా నిద్రపోతున్నాడు. నీవు ఇంత కష్టంలో ఉన్నా ఆయన పలకరించడం లేదు. కూలీ పనులు చేస్తూ, అలసటతో ఉన్న నీవు ఆ పైన బెత్తం దెబ్బలు కూడా తిన్నావు. ఓ స్వామీ! నీకు దిక్కు ఎవరున్నారు? ఈ అన్యాయాన్ని నీవు ఎవరికి చెప్పుకుంటావు? నీవు నిజంగా అనాథవు (నీకు పైన నాథుడు లేనివాడవు) కదా!
విశేషాలు:
ఇక్కడ 'అనాథ' అనే పదాన్ని కవి చమత్కారంగా వాడారు. సాధారణంగా దిక్కులేని వారిని అనాథలు అంటారు, కానీ శివుడు అందరికీ నాథుడు, ఆయనకు పైన నాథుడు లేడు కాబట్టి ఆయన అనాథ.
విష్టిః అనగా వేతనము (కూలీ) కోసం చేసే పని. పరమశివుడు అప్పాలను కూలీగా తీసుకుని చేసిన ఈ పని ద్వారా భక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పారు
శ్లోకము 90
లీలాధారితసిన్ధుతీరసికతాభారాన్తరాళస్థితో భూయాసం మశకోఽప్యహం పశుపతే ! తావచ్చ నార్హామి కిమ్ | యత్ కీదృగ్విధమైశ్వరం శిర ఇతి ప్రష్టుం ప్రవృత్తే విధా- వీదృక్ తాదృగిదం తదిత్యుపదిశంస్తస్యాపి చ స్యాం గురుః ||
తాత్పర్యం: ఓ పశుపతీ! నీవు లీలగా మోసిన ఆ నదీ తీరపు ఇసుక గంపలో ఒక చిన్న దోమగానైనా నేను పుట్టకూడదా? ఆ అదృష్టం నాకు లేదా? ఎందుకంటే, బ్రహ్మదేవుడు కూడా నీ శిరస్సు ఎలా ఉంటుందో తెలుసుకోలేకపోయాడు. ఒకవేళ నేను ఆ ఇసుకలో ఉంటే, బ్రహ్మ అడిగినప్పుడు "స్వామి శిరస్సు ఇదుగో ఇలా ఉంటుంది" అని ఆయనకే గురువునై ఉపదేశించేవాడిని కదా!
విశేషాలు:
శివుని శిరస్సును బ్రహ్మ దర్శించలేకపోయాడు, కానీ ఆ వృద్ధురాలి ఇసుక గంప శివుని శిరస్సును తాకింది. ఆ ఇసుకలో భాగం కావాలని భక్తుని కోరిక.
శ్లోకము 91
పాండ్యో దణ్డయితాస్తు పాండ్యతనయా ద్రష్ట్రీ కథం వర్త్తతే కామం సా జననీ మమైవ కిమతో యుక్తం తు వాచ్యం మయా | సవ్యే స్థాపయ మూర్ఛిని మృద్ధరమముం సవ్యం వపుర్దర్శయ ప్రాప్తే వేత్రలతాహతే చ తదను ద్రక్ష్యామి దేవ్యాః స్థితిమ్ ||
తాత్పర్యం: పాండ్యరాజు నిన్ను దండించాడు సరే, కానీ పాండ్యరాజు పుత్రిక (మీనాక్షీ దేవి/పార్వతి) ఇది చూసి ఎలా ఊరుకుంటుంది? ఆమె నా తల్లి కావచ్చు, కానీ ఇక్కడ నేను ఒక మాట చెప్పాలి. స్వామీ! నీవు ఆ మట్టి గంపను నీ శిరస్సుపై ఎడమ వైపున పెట్టుకో. నీ ఎడమ భాగమైన పార్వతీ స్వరూపాన్ని (అర్ధనారీశ్వర తత్త్వాన్ని) బయటపెట్టు. అప్పుడు ఆ బెత్తం దెబ్బ ఆమెకు తగిలితే, ఆ తల్లి ఏమి చేస్తుందో నేను చూడాలి.
విశేషాలు:
అర్ధనారీశ్వర రూపంలో దేవికి కూడా ఆ దెబ్బ తగిలితే, ఆమె తన భర్తను కొట్టిన రాజును శిక్షిస్తుందని భక్తుని చమత్కారం.
శ్లోకము 92
వోఢుం ప్రవృత్తే త్వయి వేగవత్యాః శీర్షేణ శమ్భో ! సికతావితానమ్ | భారం ద్వయోః పర్యవసన్నమూహే చిత్తే యతీనాం శిరసి శ్రుతీనామ్ ||
తాత్పర్యం: ఓ శంభూ! వేగవతీ నది గట్టు కోసం నీవు నీ శిరస్సుపై ఇసుక భారాన్ని మోశావు. కానీ ఆ భారం నిజానికి రెండు చోట్ల స్థిరపడింది. ఒకటి - నీ తత్త్వాన్ని ధ్యానించే యతుల (మునుల) చిత్తములలో, రెండు - వేదాల శిరస్సుల (ఉపనిషత్తుల) యందు.
విశేషాలు:
భగవంతుని లీలలు భక్తుల హృదయాల్లోను, వేద విజ్ఞానంలోను శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాయని ఈ సర్గ ముగింపు సందేశం.
.
శ్లోకము 93
అర్ధం పౌరుషమర్ధమేవ భవతి స్ట్రైణం చ యత్ తావకం సామ్రాజ్యం గృహకర్మ వా కిమపి తన్నాయాతి నిర్యూఢతామ్ | త్వం రాజ్ఞీ మధురాపురస్య దయితస్తత్రైవ తే తాడ్యతే త్వం మాతః ! స్వయమన్నదాసి జగతాం కాంతస్తు తే భిక్షతే ||
తాత్పర్యం: అమ్మా! మీది అర్ధనారీశ్వర రూపం. సగం పురుషుడు, సగం స్త్రీ. అటు సామ్రాజ్యపాలన గానీ, ఇటు గృహకృత్యాలు గానీ ఏదీ పూర్తిగా సాగడం లేదు. నీవు మధురానగరానికి మహారాణివి (మీనాక్షి), కానీ నీ ప్రాణనాథుడు ఇక్కడే దెబ్బలు తింటున్నాడు. నీవు లోకాలన్నింటికీ అన్నం పెట్టే అన్నపూర్ణవు, కానీ నీ భర్త మాత్రం (వంతి వద్ద) అప్పాల కోసం భిక్షాటన చేస్తున్నాడు.
విశేషాలు:
భగవంతుని లీలా మానుష విగ్రహాన్ని చూసి భక్తుడు పరిహాసపూర్వకమైన భక్తితో (వ్యాజస్తుతి) చేసిన వర్ణన ఇది.
శ్లోకము 94
ఆఖేటధర్మమనుపాలయతానుభూతః పార్థప్రహార ఇతి యత్ తదవైమి యుక్తమ్ | ఆయాసవృత్త్యనుగుణాం భృతిమప్యవింద- న్నంగీకరోషి కిమపార్థమముం ప్రహారమ్ ||
తాత్పర్యం: స్వామీ! పూర్వం నీవు వేటగాడి వేషంలో ఉన్నప్పుడు అర్జునుడి (పార్థుడు) చేతిలో దెబ్బలు తిన్నావు, అది వేట నియమం కాబట్టి సమంజసమే అని అనుకోవచ్చు. కానీ ఇప్పుడు కనీసం కూలీ కూడా సరిగ్గా దక్కని ఈ పనిలో, ఏ కారణం లేకుండా ఈ బెత్తం దెబ్బలను ఎందుకు భరిస్తున్నావు?
విశేషాలు:
అర్జునుడితో యుద్ధం చేసినప్పుడు శివుడు దెబ్బలు తిన్న ఉదంతాన్ని ఇక్కడ గుర్తు చేస్తూ, భక్తురాలి కోసం తిన్న ఈ దెబ్బలు అంతకంటే గొప్పవని కవి భావన.
శ్లోకము 95
వేత్రాహతిం విభక్తుం విశ్వాత్మకతా ప్రదర్శితా భవతా | కరగతకబలగ్రాసే పునరభినీతం శివాద్వైతమ్ ||
తాత్పర్యం: ఆ బెత్తం దెబ్బను అందరూ పంచుకునేలా చేయడం ద్వారా నీవు నీ "విశ్వాత్మకతను" (అందరిలో ఉన్నది నేనే అని) నిరూపించావు. అలాగే, ఆ వృద్ధురాలు చేతికి ఇచ్చిన అప్పాలను ఆరగించడం ద్వారా "శివాద్వైతాన్ని" (భక్తుడు, భగవంతుడు ఒక్కటే అని) ఆచరించి చూపించావు.
విశేషాలు:
తాత్వికమైన సత్యాలను శివుడు తన లీల ద్వారా సామాన్యులకు కూడా అర్థమయ్యేలా చేశాడని దీని అర్థం.
శ్లోకము 96
వేత్రాహతిమతిఘోరాం విభజ్య యే భుంజతే జనా నియతమ్ | భవతాపతాపితేష్వపి తేషూపేక్షైవ తే కథం లీలా ||
తాత్పర్యం: స్వామీ! నీవు తిన్న దెబ్బను లోకమంతా పంచుకునేలా చేశావు. కానీ, సంసార తాపత్రయాలతో బాధపడుతున్న జనుల కష్టాలను మాత్రం నీవు ఎందుకు పంచుకోవడం లేదు? వారి విషయంలో నీ ఉపేక్ష కూడా ఒక లీలయేనా?
విశేషాలు:
కష్టాలను కూడా దేవుడు ఇలాగే పంచుకుని తొలగించాలని భక్తుని విన్నపం.
శ్లోకము 97
ఆనమ్యానమ్య మౌలిం త్వయి కిరతి మృదం త్రంసతే మూర్ఛిని గంగా బద్ధ్వాబద్ధ్వా కపర్ద స్పృశతి ఫణధరా దారుణం నిశ్శ్వసంతి | ఔత్సుక్యాత్తాడ్యమానే త్వయి జగదఖిలం తాడ్యతే వేత్రయష్ట్యా భక్తస్యైకస్య రక్షా భవతి పశుపతే ! సర్వలోకస్య శిక్షా ||
తాత్పర్యం: ఓ పశుపతీ! నీవు తల వంచి వంచి మట్టిని పోస్తుంటే, నీ జటాజూటంలోని గంగ వణికిపోతోంది. జడలు పదేపదే వీడిపోతుంటే నీ పాములు కోపంతో బుసలు కొడుతున్నాయి. నిన్ను రాజు బెత్తంతో కొట్టినప్పుడు జగత్తు అంతా ఆ దెబ్బను తింది. ఒక్క భక్తుడిని రక్షించడం కోసం నీవు చేసిన ఈ లీల, లోకమంతటికీ ఒక గొప్ప పాఠం (శిక్ష) అయింది.
విశేషాలు:
భగవంతుడు ఒకరి కోసం వచ్చినా, ఆయన చేసే పని అందరికీ మేలు చేకూరుస్తుందని దీని సారాంశం.
శ్లోకము 98
అస్మత్తో బహుధా గృహీతమధునాప్యస్మద్భవస్రోతసాం సంరోధే న కిమప్యయం ప్రయతతే దేవః ప్రమాణం తతః | ఇత్యగ్రే వినిపత్య పాండ్యనృపతేర్నూమో వయం చేత్ తతః కోపాత్కోపముపేయుషః క్షితిపతేః కిం భావి సంభావ్యతామ్ ||
తాత్పర్యం: "మేము ఈయనకు ఎన్నో ఇచ్చాము, కానీ మా సంసార ప్రవాహాన్ని అడ్డుకోవడానికి ఈ దేవుడు ఏమాత్రం ప్రయత్నించడం లేదు" అని మేము వెళ్లి ఆ పాండ్యరాజుకు ఫిర్యాదు చేస్తే, అప్పటికే కోపంతో ఉన్న ఆ రాజు ఇంకెంత కోపగిస్తాడో కదా!
శ్లోకము 99
వోఢవ్యాని వహాని తే సురనదీవేధః కపాలానికా- న్యాత్మానం చ నివేదయామ్యథ భవద్భక్త్యామృతేనాప్లుతమ్ | ఇత్యభ్యర్థయమానమీషదపి మామప్రేక్షమాణో భవాన్ పిష్టాపూపకృతే మృదం వహసి చేద్ దేవః ప్రమాణం తతః ||
తాత్పర్యం: స్వామీ! నీవు గంగను, బ్రహ్మ కపాలాన్ని మోస్తున్నావు. నీ భక్తిరసంలో మునిగి ఉన్న నా ఆత్మను కూడా నీకు నివేదిస్తున్నాను, నన్ను కూడా భరించు అని నేను వేడుకుంటున్నాను. నన్ను కన్నెత్తి కూడా చూడని నీవు, కొన్ని పిండివంటల (అప్పాల) కోసం మట్టి మోస్తున్నావంటే.. నీ లీలలకు నీవే సాటి!
విశేషాలు:
భక్తురాలి ప్రేమ ముందు భగవంతుడు ఎంతగా లొంగిపోతాడో ఈ శ్లోకం అద్భుతంగా వివరిస్తుంది
శ్లోకము 100
ప్రహృతం ప్రహృతమితి త్వం పాండ్య! విషీదసి కిమమ్బికారమణే | ప్రహృతం యది సాధు కృతం పాశుపతం గణయ సిద్ధమస్త్రం తత్ ||
తాత్పర్యం: "ఓ పాండ్యరాజా! పరమశివుడిని కొట్టేశాను కదా అని నీవు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? నీవు కొట్టింది మంచిదే అయింది. ఎందుకంటే, ఆ దెబ్బను 'పాశుపత అస్త్రం' సిద్ధించినట్లుగా భావించు (శివుడిని తాకడం వల్ల నీవు పవిత్రుడివయ్యావు)."
విశేషాలు:
రాజు చేసిన తప్పును కూడా భగవంతుని స్పర్శగా భావించి, అతనికి ఊరట కలిగించేలా కవి ఇక్కడ చమత్కరించారు.
శ్లోకము 101
పాండేయన ప్రహృతోఽసి వేత్రలతయా పార్థేన గాండీవతః పాదేనాపి కిరాతకేన వటునా కేనాపి చ ప్రస్తరైః | తత్తత్ ప్రత్యుత తేషు తేషు తప ఇత్యగ్రాహి మత్పూజనే త్వాగాంస్యేవ పదే పదే గణయసే దైవం మమైవంవిధమ్ ||
తాత్పర్యం: "స్వామీ! పాండ్యరాజు నిన్ను బెత్తంతో కొట్టాడు, అర్జునుడు గాండీవంతో కొట్టాడు, కిరాతకుడు (కన్నప్ప) కాలితో తన్నాడు, ఒక వటువు (శాక్యనాయనార్) రాళ్లతో కొట్టాడు. వారందరూ చేసిన ఆ పనులను నీవు వారి తపస్సుగా భావించి అనుగ్రహించావు. కానీ నేను చేసే పూజలలో చిన్న తప్పులు దొర్లినా, వాటిని మాత్రం నేరాలుగా పరిగణిస్తున్నావు. నా దైవం (అదృష్టం) ఇలా ఉంది!"
విశేషాలు:
భక్తుల పట్ల శివునికున్న అపారమైన కరుణను ఇక్కడ నిందాస్తుతి రూపంలో వర్ణించారు. ఇతరుల దెబ్బలను కూడా పూజలుగా స్వీకరించిన స్వామి, తన పూజలోని లోపాలను ఎంచుతున్నాడని భక్తుని ఆవేదన.
శ్లోకము 102
ఇత్థం స్తవోక్త్యా ముఖరేషు పౌరే- ష్వాశ్చర్యమగ్నేషు గణాః పురారేః | ఆపూపికీమద్భుతవేషరూపాం నిన్యుర్దివం దివ్యవిమానరూఢామ్ ||
తాత్పర్యం: పురప్రజలందరూ ఈ విధంగా స్తోత్రాలు చేస్తూ ఆశ్చర్యంలో మునిగి ఉండగా, శివగణాలు వచ్చి ఆ వృద్ధురాలిని (వంతిని) దివ్యమైన అలంకారాలతో, విమానం ఎక్కించి కైలాసానికి తీసుకువెళ్లారు.
విశేషాలు:
ఆ వృద్ధురాలు చేసిన అప్పాల నైవేద్యం ఆమెకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించింది.
శ్లోకము 103
అథావసీదన్నరిమర్దనోఽపి పాండ్యః స్వయం పాశుపతాపచారాత్ | పాదప్రణామైః ప్రియభాషితైశ్చ ప్రసాదయామాస స మంత్రివర్యమ్ ||
తాత్పర్యం: సాక్షాత్తు పరమశివుడికే అపచారం చేశానని పాండ్యరాజు (అరిమర్దనుడు) ఎంతో పశ్చాత్తాపపడ్డాడు. వెంటనే మంత్రి (వాతపురీశ్వరుడు/మాణిక్యవాచకర్) పాదాలకు నమస్కరించి, మధురమైన మాటలతో ఆయనను ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు.
శ్లోకము 104
వైహాయసీం గిరమథాకలయన్ పురారే- ర్భీతస్తదైవ సచివం ప్రజిఘాయ పాండ్యః | వైరాగ్యమేవ హృది వాతపురీశ్వరోఽపి కృత్వా చిదమ్బరమగాహత సర్వవేదీ ||
తాత్పర్యం: అప్పుడు ఆకాశం నుండి పరమశివుని వాక్కు వినిపించింది. అది విన్న రాజు భయభక్తులతో మంత్రిని గౌరవించి పంపించివేశాడు. వాతపురీశ్వరుడు కూడా తన మనసులో సంపూర్ణ వైరాగ్యాన్ని నింపుకుని, సర్వజ్ఞుడై చిదంబర క్షేత్రానికి చేరుకుని పరమాత్మలో లీనమయ్యాడు.
।। ఇతి మహాకవిశ్రీనీలకంఠదీక్షితప్రణీతే శివలీలార్ణవ ఏకవింశః సర్గః ।।
సారాంశం: ఈ ఇరవై ఒకటవ సర్గలో మాణిక్యవాచకర్ భక్తి, శివుడు గుర్రపు రౌతుగా రావడం, నక్కలను గుర్రాలుగా మార్చడం, మట్టి మోసే కూలీగా రావడం మరియు చివరకు భక్తుడిని, వృద్ధురాలిని అనుగ్రహించడం అనే అద్భుత ఘట్టాలు పూర్తి అయ్యాయి. దీనితో ఈ సర్గ సమాప్తమైనది.
No comments:
Post a Comment