శివలీలార్ణవము 12 వ సర్గ

  

శివలీలార్ణవము 12 వ సర్గ  26  02  2026

నీలకంఠ దీక్షితులు రచించిన శ్రీ శివలీలార్ణవము లోని ద్వాదశ సర్గ (12వ సర్గ) శ్లోకాల వివరణలు 26 02 2026

శ్లోకము 1

అథాసనే రత్నమయే నిషణ్ణ-

మాద్యం యువానం మునయః పురాణాః |

ఆశీర్వచోభిర్వివిధైరపుష్ణ-

న్ననాహతాతోద్యనినాదమిశ్రైః ||

తాత్పర్యము:

అనంతరము రత్నమయమైన సింహాసనముపై ఆసీనుడై ఉన్న ఆదిపురుషుడు, నిత్య యౌవనుడు అయిన శివుడిని సనకాది మహర్షులు ఆశీర్వచనములతో స్తుతించారు. ఆ సమయంలో దేవదుందుభులు మ్రోగుతుండగా, ఆ మంగళ ధ్వనుల మధ్య మునుల దీవనలు మిన్నంటాయి.

విశేషాలు:

• పరమశివుడు సర్వ జగత్తుకు ఆది కారణమైనవాడని 'ఆద్యం' అనే పదం సూచిస్తోంది.
• సహజంగా సిద్ధించే అనాహత ధ్వనుల మధ్య వివాహ వైభవం వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకము 2

ప్రకీర్య పుష్పాణి మణీమయాని

పత్నీం నమంతీం మలయధ్వజస్య |

శ్రియా చ వాణ్యా చ నివేద్యమానాం

శ్వశ్రూం హరః ప్రైక్షత గౌరవేణ ||

తాత్పర్యము:

మలయధ్వజ మహారాజు పత్ని అయిన కాంచనమాల (మీనాక్షి తల్లి) రత్నపు పూలను చల్లుతూ, లక్ష్మీ సరస్వతులచే తోడ్కొని రాబడి, శివుడికి నమస్కరించింది. అప్పుడు పరమశివుడు తన అత్తగారైన ఆమెను ఎంతో గౌరవంతో వీక్షించాడు.

విశేషాలు:

• శివుడు లోకైక నాథుడైనప్పటికీ, మర్యాదను పాటిస్తూ అత్తగారిని గౌరవించడం ఇక్కడ విశేషం.
• సాక్షాత్తు లక్ష్మీ సరస్వతులు కాంచనమాలకు తోడుగా రావడం ఆమె అదృష్టాన్ని తెలుపుతుంది.

---

శ్లోకము 3

అగస్త్యమామంత్య్ర తతో విధాతు-

రాదేశతః శ్రీశ్చ సరస్వతీ చ |

నివేశయామాసతురాసనార్ధే

వధూం హ్రియా నమ్రముఖీం వరస్య ||

తాత్పర్యము:

తరువాత బ్రహ్మదేవుని ఆజ్ఞ మేరకు, అగస్త్య మహర్షిని అనుమతి కోరి, లక్ష్మీదేవి మరియు సరస్వతీదేవి సిగ్గుతో తలవంచుకున్న వధువును (మీనాక్షిని) వరుడైన శివుని పక్కన అర్ధాసనంపై కూర్చుండబెట్టారు.

విశేషాలు:

• వధువు వినయానికి, లజ్జకు 'నమ్రముఖీం' అనే పదం అలంకారంగా ఉంది.
• వైవాహిక క్రతువులో అగస్త్యుని వంటి మహర్షుల ప్రాధాన్యత ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

శ్లోకము 4

దానే స్వసుర్దానవమర్దనోఽపి

నియుజ్యమానః కమలాసనేన |

శ్రియా సమం కాంచనమాలికాయాః

సమక్షమారాన్నిషసాద వధ్వాః ||

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మదేవుని ప్రేరణతో, రాక్షస సంహారకుడైన విష్ణుమూర్తి తన సోదరిని ధారపోయుటకు (కన్యాదానము చేయుటకు) సిద్ధమయ్యాడు. లక్ష్మీదేవితో కలిసి ఆయన కాంచనమాల ఎదుట వధువుకు సమీపంలో ఆసీనుడయ్యాడు.

విశేషాలు:

• శివకేశవుల అభేదానికి, బాంధవ్యానికి ఈ ఘట్టం నిదర్శనం.
• విష్ణువు 'దానవ మర్దనుడు' అయినప్పటికీ ఇక్కడ సోదరి పట్ల ప్రేమ కలిగిన అన్నగా కన్పిస్తారు.

---

శ్లోకము 5

ప్రస్థాపితః ప్రాగ్ గిరిజావివాహే

యత్ కుంభజన్మా తదృణం వినేతుమ్ |

బ్రహ్మాణమీశస్తు వివాహహోమే

వవ్రే తమధ్వర్యుమథాబ్జయోనిమ్ ||

తాత్పర్యము:

గతంలో పార్వతీ పరమేశ్వరుల వివాహ సమయంలో సమతుల్యత కోసం అగస్త్యుడిని దక్షిణ దిశకు పంపవలసి వచ్చింది. ఆ లోటును భర్తీ చేస్తూ, ఈ వివాహ హోమమునందు బ్రహ్మదేవుడిని అధ్వర్యుడిగా (పురోహితుడిగా) శివుడు ఎంచుకున్నాడు.

విశేషాలు:

• పురాణ గాథల ప్రకారం లోక సమతుల్యత కోసం అగస్త్యుడు పెళ్లికి దూరం కావాల్సి వచ్చింది, ఆ రుణం తీర్చుకునేలా ఈ ఘట్టం సాగుతుంది.

---

శ్లోకము 6

యత్నాదపి ప్రాగ్నవేక్షితం యత్

తచ్ఛాంభవం పాదతలం ముకుందః |

పద్మాకరావర్జితపాద్యధౌత-

మానర్చ పశ్యన్నిభృతం ప్రసూనైః ||

తాత్పర్యము:

మునుపెన్నడూ ఎంతో ప్రయత్నించినా దర్శనానికి లభించని పరమశివుని పాదతలాన్ని, ఇప్పుడు విష్ణుమూర్తి పాద్యం సమర్పిస్తున్న సాకుతో తనివితీరా చూస్తూ, పుష్పాలతో అర్చించాడు.

విశేషాలు:

• శివుని పాదాలు యోగులకు కూడా దుర్లభమని, కన్యాదాన సమయంలో విష్ణువుకు ఆ భాగ్యం సులభంగా దక్కిందని భావం.

---

శ్లోకము 7

ఆరోపయన్నంకతలం హరిస్తా-

మాచక్షతే స్వం పరమం పదం యామ్ |

రాజ్యశ్రియా దక్షిణయా సహైవ

దదౌ త్రివేదీకవయే వరాయ ||

తాత్పర్యము:

తన పరమపదంగా పిలవబడే లక్ష్మీ స్వరూపిణిని (కన్యా స్వరూపాన్ని) విష్ణువు తన తొడపై కూర్చుండబెట్టుకుని, రాజ్యలక్ష్మితో మరియు కన్యాదాన దక్షిణతో కలిపి వేదవేద్యుడైన వరుడికి (శివుడికి) సమర్పించాడు.

విశేషాలు:

• ఇక్కడ వధువు సాక్షాత్తు విష్ణువు అంశగా, రాజ్యశ్రీగా వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకము 8

దాతుర్గృహీతుశ్చ కిమస్తి గోత్రం

కో వా పితా కశ్చ పితామహో వా |

అతోఽద్భుతస్తుభ్యమిమాం దదామీ-

త్యాసీదియానేవ తు దానమంత్రః ||

తాత్పర్యము:

దాత (విష్ణువు) కు గానీ, గ్రహీత (శివుడు) కు గానీ గోత్రమేది? తండ్రి ఎవరు? తాత ఎవరు? వారు అనాది పురుషులు. అందుకే "అద్భుతమైన నీకు ఈ కన్యను ఇస్తున్నాను" అనే చిన్న వాక్యమే అక్కడ గొప్ప దాన మంత్రం అయ్యింది.

విశేషాలు:

• శివవిష్ణువుల జన్మరహిత స్థితిని, వారి దివ్యత్వాన్ని ఈ శ్లోకం చాటిచెబుతోంది.

---

శ్లోకము 9

తత్పూర్వముత్తానదశాగృహీత-

సంకేతకే పాణితలే పురారేః |

న్యస్తః కరః పాండ్యకుమారికాయాః

సర్వోత్తరత్వం ప్రకటీచకార ||

తాత్పర్యము:

శివుడు తన అరచేతిని పైకి చాచి ఉండగా, పాండ్య రాజకుమారి (మీనాక్షి) తన చేతిని ఆయన చేతిపై ఉంచింది. ఈ దృశ్యం ఆమె అందరికంటే మిన్న అని, శివుడు ఆమెను స్వీకరించాడని చాటిచెప్పింది.

విశేషాలు:

• 'పాణిగ్రహణం' అనే ప్రక్రియ ద్వారా లోకమాతృత్వ పీఠాన్ని ఆమె అధిరోహించినట్లు వర్ణన.

తొమ్మిదవ శ్లోకంలోని 'తత్పూర్వమ్' అనే పదానికి వివరణ ఇస్తూ—పరమశివుడు తన అరచేతిని పైకి చాచడం (ఉత్తానిత) అనేది ఇదివరకెన్నడూ జరగని ఒక అపూర్వమైన ప్రక్రియ అని, ఇది మొదటిసారిగా జరిగిన విశేషమని ఈ వ్యాఖ్య చెబుతోంది.

---

తొమ్మిదవ శ్లోకంలో మీనాక్షీ దేవి పాణిగ్రహణ ఘట్టాన్ని కవి వర్ణించారు. సాధారణంగా లోకేశ్వరుడైన శివుడు ఎవరికీ చేయి చాచడు. కానీ, ఇక్కడ మీనాక్షి దేవి చేయి పట్టుకోవడానికి ఆయన తన అరచేతిని పైకి ఉంచారు.

అపూర్వత: శివుడు తనను తాను తగ్గించుకుని, భక్తురాలైన (మరియు అర్ధాంగి అయిన) ఆమె గౌరవార్థం ఈ విధంగా చేయడం ఆయన సౌలభ్యాన్ని (సులభంగా దొరికే గుణాన్ని) సూచిస్తుంది.

·         సంకేతము: 'ఉత్తాన' అంటే పైకి చాచిన అని అర్థం. భక్తులకు అభయమిచ్చే చేయి, ఇక్కడ వధువు చేయి అందుకోవడానికి సిద్ధపడటం ఆ వివాహ మహోత్సవ విశిష్టతను చాటుతోంది.

•  

---

శ్లోకము 10

కరో గృహీతః పృథివీపతిభ్యో

దిక్పాలకేభ్యశ్చ యయా జయంత్యా |

తస్యాస్త్వయాగ్రాహి కరోఽధునేతి

దేవీ గిరాం సస్మితమాహ దేవమ్ ||

తాత్పర్యము:

"దిక్పాలకులను, భూపాలురను జయించి వారి చేతులు పట్టుకున్న (బందీలను చేసిన) ఈమె చేతిని, ఇప్పుడు మీరు పట్టుకున్నారు" అని సరస్వతీదేవి చిరునవ్వుతో పరమశివునితో పలికింది.

విశేషాలు:

• మీనాక్షి దేవి దిగ్విజయ యాత్రను, ఆమె పరాక్రమాన్ని ఇక్కడ చమత్కారంగా ప్రస్తావించారు.

శ్లోకము 11

పరస్పరస్యోపరి మన్మథేన

ప్రయుక్తమస్త్రం సమయం ప్రతీక్ష్య |

సందర్శయంతానివ చక్రతుస్తౌ

మాల్యార్పణవ్యత్యయమంగళాని ||

తాత్పర్యము:

వధూవరులైన మీనాక్షీ సుందరేశ్వరులు పరస్పరం పూలమాలలు మార్చుకున్నారు. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే—మన్మథుడు వారిద్దరిపై ప్రయోగించిన పుష్ప బాణాలేమో అన్నట్లుగా, సమయం కోసం వేచి ఉండి ఆ మంగళకరమైన మాలల మార్పిడిని గావించారు.

విశేషాలు:

• వివాహంలో 'మాల్యధారణ' ఘట్టాన్ని కవి మన్మథుని పుష్పబాణాలతో పోల్చి శృంగార రసాన్ని ఒలికించారు.

---

శ్లోకము 12

గృహ్ణన్ వరః స్వాంజలినా మృగాక్ష్యా

లాజాంజలిం హోమవిధౌ చకాశే |

మాల్యాపవేధమ్లపనాపరాధ-

నిర్మార్జనాయానునయన్నివేమామ్ ||

తాత్పర్యము:

లాజ హోమ సమయంలో వరుడైన శివుడు తన దోసిలితో మీనాక్షి దోసిలిని పట్టుకున్నాడు. అది ఎలా ఉందంటే—యుద్ధ సమయంలో (మీనాక్షి దిగ్విజయ యాత్రలో) ఆమె ధరించిన పూలమాలలను తన బాణాలతో వాడిపోయేలా చేసిన అపరాధానికి క్షమాపణ కోరుతూ, ఆమెను బ్రతిమాలుతున్నట్లుగా ఉంది.

విశేషాలు:

• శివుడు మీనాక్షితో యుద్ధం చేసిన సందర్భాన్ని గుర్తుచేస్తూ, ఇక్కడ ఆయన వినయాన్ని కవి చమత్కరించారు.

---

శ్లోకము 13

అశ్మానమారోపయితుం పదాబ్జ-

మాలంబమానే దయితే మృగాక్ష్యాః |

పాదగ్రహః ప్రాథమికోఽయమస్యాః

ప్రచీయతామిత్యవదన్ముకుందః ||

తాత్పర్యము:

అశ్మారోహణ (తొక్కుడుబండ) క్రతువు కోసం శివుడు మీనాక్షి పాదాన్ని పట్టుకోగా, అది చూసి విష్ణుమూర్తి ఇలా అన్నాడు: "ఓ దేవా! ఈమె పాదాలను మీరు పట్టుకోవడం ఇదే మొదటిసారి, దీనిని జాగ్రత్తగా గమనించండి" అని పరిహాసం చేశారు.

విశేషాలు:

• 'పాదగ్రహణం' అనే పదం ఇక్కడ అటు భక్తిని, ఇటు భార్యాభర్తల అనురాగాన్ని సూచిస్తోంది.

---

శ్లోకము 14

కాంతః శరణ్యో జగతాం త్రయాణాం

తస్యాః కరస్థే చరణారవిందే |

ఐశ్వర్యముర్వ్యాది సదాశివాంత-

మవ్యాహతం తద్ బుబుధే కరస్థమ్ ||

తాత్పర్యము:

ముల్లోకాలకు శరణ్యుడైన శివుని హస్తాలలో మీనాక్షి పాదపద్మాలు ఉన్నాయి. ఆ సమయంలో ఆమెకు కలిగిన ఐశ్వర్యం సామాన్యమైనది కాదు; భూమి నుండి సదాశివ తత్త్వం వరకు గల సర్వ ఐశ్వర్యము తన చేతికి చిక్కినట్లుగా ఆమె భావించింది.

విశేషాలు:

• పరమశివుడే స్వయంగా పాదాలను తాకడం వల్ల కలిగే అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక స్థితిని ఇక్కడ వర్ణించారు.

---

శ్లోకము 15

ఆముక్తమంజీరమలక్తకాంక-

మాకుంచితం కించిదివ హ్రియాంతః |

స్విన్నం కరే స్విద్యతి లగ్నమైశే

ధన్యాః పదం తద్ దదృశుర్జనన్యాః ||

తాత్పర్యము:

అందెలతో అలంకరింపబడి, పారాణి గుర్తులు కలిగి, సిగ్గుతో కాస్త ముడుచుకున్నట్లున్న జగన్మాత మీనాక్షి పాదం శివుని చేతిలో ఉంది. ఆ పాదం స్వేదముతో (చెమటతో) తడిసి ఉంది. అటువంటి దివ్యమైన పాదదర్శనం చేసుకున్న వారే ధన్యులు.

విశేషాలు:

• భగవంతుని చేతిలో భగవతి పాదం ఉండటం అనేది ఒక పరమ పవిత్రమైన దృశ్యం.

---

శ్లోకము 16

ఆసీత్ తదావిష్కృతహర్షబాష్ప-

మక్షిద్వయం కాంచనమాలికాయాః |

ఆ మానుషాదా చ మహేశ్వరీయా-

దానందసామ్రాజ్య ఇవాభిషిక్తమ్ ||

తాత్పర్యము:

ఆ సమయంలో కాంచనమాల (మీనాక్షి తల్లి) కళ్లలో ఆనంద బాష్పాలు సుడిగిరినాయి. సామాన్య మానవ మాతృత్వపు ఆనందం నుండి మహేశ్వరి తల్లిగా పొందే అత్యున్నత ఆనందం వరకు, ఆమె ఒకేసారి ఆనంద సామ్రాజ్యంలో అభిషిక్తురాలైనట్లు అనిపించింది.

విశేషాలు:

• కూతురి పెళ్లిని చూసి ఏ తల్లికైనా కలిగే ఆనందం ఇక్కడ శివలీలగా వర్ణించబడింది.

·         "సామ్రాజ్యేత్యాదిర్మధుర ఇత్యంతోఽంశః ఖపుస్తకే న లిఖితః।"

·         అర్థం: 16వ శ్లోకంలోని 'సామ్రాజ్య' అనే పదం నుండి ప్రారంభించి, 17వ శ్లోకంలోని 'మధురః' అనే పదం వరకు ఉన్న భాగం 'ఖ' అని పిలువబడే ప్రతిలో (రెండవ పుస్తకంలో) వ్రాయబడలేదు.

·         విశేషం: దీనిని బట్టి 16వ శ్లోకం మొత్తం మరియు 17వ శ్లోకంలోని కొంత భాగం ఆ నిర్దిష్ట ప్రతిలో లోపించిందని మనకు అర్థమవుతోంది. పరిశోధకులు ఇటువంటి భేదాలను 'పాఠాంతరాలు' అంటారు.

శ్లోకము 17

ఆధీయమానేఽశ్మని తత్పదాబ్జే

మంజీరఘోషో మధురో జజృంభే |

సద్యః సమాస్ఫాలితదోర్ద్వయేన

ముక్తః స్మరేణేవ జయాట్టహాసః ||

తాత్పర్యము:

దేవి పాదాన్ని శివుడు బండపై ఉంచుతున్నప్పుడు, ఆమె అందెల నుండి మధురమైన ధ్వని వినిపించింది. అది ఎలా ఉందంటే—మన్మథుడు తన రెండు చేతులతో చప్పట్లు కొడుతూ, శివుడిని జయించాననే గర్వంతో చేసిన విజయ హాసంలా ఉంది.

విశేషాలు:

• పూర్వం శివుడు మన్మథుడిని దహించాడు. కానీ ఇప్పుడు అదే శివుడు ఒక స్త్రీ పాదాన్ని పట్టుకోవడం మన్మథుని విజయంగా కవి ఉత్ప్రేక్షించారు.

శ్లోకము 18

ప్రదక్షిణీకుర్వతి హవ్యవాహం

ద్వంద్వే జగన్మంగళధామ్ని తస్మిన్ |

ప్రదక్షిణీచక్రిర ఇవ ప్రజానాం

దృశస్తదీయోత్పలదామదంభాత్ ||

తాత్పర్యము:

లోక కళ్యాణ కారకులైన ఆ దంపతులు అగ్నిదేవునికి ప్రదక్షిణ చేస్తుండగా, అక్కడ ఉన్న భక్తజనుల చూపులు వారి వెంటే తిరుగుతున్నాయి. అది ఎలా ఉందంటే—వారి చూపులే నీలోత్పల మాలలుగా మారి ఆ దంపతులకు ప్రదక్షిణ చేస్తున్నట్లుగా ఉంది.

విశేషాలు:

• భక్తుల ఏకాగ్రతను, వారి నేత్రాల సౌందర్యాన్ని పూలమాలలతో పోల్చడం అద్భుతం.

·         వాక్యము: "తి హవ్యేత్యాదిర్దృశ ఇత్యంతోఽంశః ఖపుస్తకే న లిఖితః।"

·         అర్థం: 18వ శ్లోకంలోని 'ప్రదక్షిణీకుర్వతి హవ్య' అనే పదం నుండి ప్రారంభించి, అదే శ్లోకంలోని 'దృశః' అనే పదం వరకు ఉన్న భాగం 'ఖ' ప్రతిలో లేదు.

·         విశేషం: అంటే 18వ శ్లోకం కూడా ఆ 'ఖ' అనే పుస్తకంలో పూర్తిగా గానీ లేదా ప్రధానంగా గానీ కనిపించదు.

శ్లోకము 19

నిర్వర్త్య వైవాహికహోమశేష-

మంభోజభూః కుంభభువోపదిష్టః |

న్యవేశయద్రత్నమయేఽథ పీఠే

వామే వధూం దక్షిణతో వరంచ ||

తాత్పర్యము:

అగస్త్య మహర్షి సూచనల ప్రకారం బ్రహ్మదేవుడు మిగిలిన వివాహ హోమ క్రతువులను పూర్తి చేయించాడు. అనంతరం రత్నఖచితమైన పీఠంపై ఎడమవైపు వధువును (మీనాక్షిని), కుడివైపు వరుడిని (శివుడిని) కూర్చుండబెట్టాడు.

విశేషాలు:

• 'వామే వధూం'—పార్వతీదేవి శివుని ఎడమభాగంలో ఉండటం అర్ధనారీశ్వర తత్త్వానికి సంకేతం.

---

శ్లోకము 20

ఆసన్నమప్యంతరలేశశూన్యం

మిథో న తృప్తి మిథునం తదూహే |

అతృప్తయోరేకశరీరభావే-

ప్యాసత్తిరేషా కతమా తయోః స్యాత్ ||

తాత్పర్యము:

ఆ దంపతులు అంత దగ్గరగా కూర్చున్నా, వారి మధ్య ఎటువంటి ఎడం లేకపోయినా, ఒకరిని చూసి ఒకరు తృప్తి చెందలేకపోతున్నారు. ఒకే శరీరంగా మారినప్పటికీ (అర్ధనారీశ్వర రూపం), వారి మధ్య ఉన్న ఈ అనురాగం ఎలాంటిదో వర్ణించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.

విశేషాలు:

• వారిద్దరి అభేద స్థితిని, నిరంతర ప్రేమను కవి ఇక్కడ లోతుగా వర్ణించారు.

---

శ్లోకము 21

ఆశీభిరానునవికీభిరాద్యా-

మాచారపద్యామనుపాలయంతః |

సంవర్ధయామాసురిమౌ సమేతా

బ్రహ్మర్షయో బ్రహ్మముఖా హసంతః ||

తాత్పర్యము:

వేదోక్తంగా, సంప్రదాయబద్ధంగా బ్రహ్మదేవుడు మొదలైన మహర్షులందరూ ఆ దంపతులను దీవించారు. చిరునవ్వులు చిందిస్తూ, మంగళాశాసనాలు పలుకుతూ ఆ దివ్య దంపతుల వైభవాన్ని కొనియాడారు.

విశేషాలు:

• వేద పద్ధతిలో సాగిన ఈ వివాహం లోకానికి ఆదర్శమని దీని భావం.

·          

శ్లోకము 22

స దక్షిణాలిః పరితోష్య విప్రాన్

సమ్మాన్య దేవానుచితోపచారైః |

విశ్రాంతిహేతోరవరోధగేహం

వివేశ దేవోఽథ తటాతకాయాః ||

తాత్పర్యము:

పరమశివుడు బ్రాహ్మణులను దక్షిణలతో తృప్తిపరిచి, దేవతలను తగిన రీతిన గౌరవించి, అనంతరం విశ్రాంతి తీసుకోవడం కోసం మీనాక్షీ దేవి (తటాతక) అంతఃపురమునకు వెళ్ళాడు.

---

శ్లోకము 23

ధైర్యోపదేశాదసకృత్ సఖీభ్యాం

వాణీరమాభ్యాం ప్రతిబోధితాయాః |

ఆలంబమానః కరమంబికాయా

మంచే పరార్ధ్యే నిషసాద దేవః ||

తాత్పర్యము:

లక్ష్మీ సరస్వతులనే సఖులు ధైర్యం చెబుతుండగా, పరమశివుడు అంబిక (మీనాక్షి) చేయి పట్టుకుని, అమూల్యమైన రత్నఖచిత మంచంపై ఆమెతో కలిసి ఆసీనుడయ్యాడు.

---

శ్లోకము 24

తామ్రాధరోష్ఠం తరలాయతాక్ష-

మాస్విన్నమీషత్త్రపయావనమ్రమ్ |

వక్త్రం శనైరున్నమయాంబభూవ

మార్జన్నివ స్వేదలవాన్ స తస్యాః ||

తాత్పర్యము:

ఎర్రని పెదవులు, చంచలమైన కళ్లు కలిగి, సిగ్గుతో వంగి ఉన్న ఆమె ముఖాన్ని శివుడు మెల్లగా పైకి ఎత్తాడు. ఆ సమయంలో ఆమె ముఖంపై ఉన్న చెమట బిందువులను ఆయన తుడుస్తున్నట్లుగా ఉంది.

---

శ్లోకము 25

తాంబూలమాసన్నసఖీవితీర్ణ-

మాదాయ పర్యాకులితాం హ్రియా తామ్ |

ఆలక్షయంతీ కమలా సలీల-

మాహ స్మ పత్యే ప్రతిపాదయేతి ||

తాత్పర్యము:

పక్కనే ఉన్న సఖి ఇచ్చిన తాంబూలాన్ని తీసుకోవడానికి మీనాక్షి సిగ్గుపడుతుండగా, లక్ష్మీదేవి అది గమనించి విలాసంగా "దీనిని నీ భర్తకు అందజేయి" అని పలికింది.

---

శ్లోకము 26

కుతో గృహీతా వలయాస్త్వయేమే

కేనోపహారీకృత ఏష హారః |

ఇత్యంగమంగం పతిరామమర్ష

జిజ్ఞాసయేవాభరణేషు తస్యాః ||

తాత్పర్యము:

"ఈ గాజులు ఎక్కడివి? ఈ హారం ఎవరు ఇచ్చారు?" అని అడుగుతూ, ఆమె ఆభరణాల గురించి తెలుసుకోవాలనే కుతూహలంతో శివుడు ఆమె ప్రతి అంగాన్ని స్పృశించాడు.

---

శ్లోకము 27

ఆపృచ్ఛ్యమానా దయితేన తత్ త-

దవఙ్ముఖీ నోత్తరమాచచక్షే |

నిర్బంధపృష్టా తు కథంచిదేషా

మందస్మితేనోత్తరయాంబభూవ ||

తాత్పర్యము:

ప్రియుడైన శివుడు అలా అడుగుతుంటే ఆమె తలవంచుకుని ఏ సమాధానం చెప్పలేదు. ఆయన పదేపదే అడగడంతో, చివరికి ఒక చిన్న చిరునవ్వుతోనే సమాధానం ఇచ్చింది.

విశేషము: 'ఆపృచ్ఛ్యమానా' అంటే కొద్దిగా అడగబడిన అని అర్థం

1. ఆపృచ్ఛ్యమానా = ఈషత్ పృచ్ఛ్యమానా:

·         అర్థం: 'ఆపృచ్ఛ్యమానా' అంటే ఏదో పైపైన లేదా కొద్దిగా అడగడం అని అర్థం.

·         సందర్భం: 27వ శ్లోకంలో శివుడు మీనాక్షిని ఆమె ఆభరణాల గురించి ఆరా తీసేటప్పుడు, ఆమె సిగ్గుపడుతోందని గమనించి, ఆమెను మరీ ఇబ్బంది పెట్టకుండా సున్నితంగా (కొద్దికొద్దిగా) ప్రశ్నించాడని ఈ వ్యాఖ్య తెలుపుతోంది.

 

---

శ్లోకము 28

మాతా తవేయం మలయధ్వజస్య

కిం భోగినీ కిం గృహిణీషు కాచిత్ |

ఇత్యుక్తిభిః కోపయతాపి పత్యా

ప్రత్యుత్తరం భ్రూకుటిరేవ లేభే ||

తాత్పర్యము:

"నీ తల్లి కాంచనమాల మలయధ్వజునికి పట్టపురాణియా లేక సామాన్య స్త్రీయా?" అని పరిహాసంగా కోపం తెప్పించేలా శివుడు అడగగా, ఆమె మాటలతో కాకుండా కేవలం కనుబొమ్మల ముడితోనే (కోపంతో) సమాధానం ఇచ్చింది.

---

శ్లోకము 29

తదింగితానామయథావబోధాత్

సమాచరంతీభిరివాన్యదన్యత్ |

సల్లాపయామాస రుషా సఖీభిః

సంకేతితాభిః స హసన్ నవోఢామ్ ||

తాత్పర్యము:

ఆమె సైగలను అర్థం కానట్లు నటిస్తూ, సఖులతో కలిసి వేరువేరుగా మాట్లాడుతున్న శివుడు, నూతన వధువైన మీనాక్షికి కోపం తెప్పిస్తూ పరిహసించాడు.

---

శ్లోకము 30

యదాహ యత్ ప్రైక్షత యజ్జహాస

యదాస్త జోషం యదపి న్యషేధత్ |

సా తేన తేనైవ శరీరలాభ-

సాఫల్యమాపాదయతి స్మ యూనః ||

తాత్పర్యము:

ఆమె పలికిన ప్రతి మాట, ఆమె చూపు, ఆమె నవ్వు, ఆమె మౌనం, ఆమె నిరసన—ఇవన్నీ ఆ యువకుడైన శివుడికి తన శరీరం ధరించినందుకు కలిగిన సార్థకతను, పరమానందాన్ని ప్రసాదించాయి.

---

శ్లోకము 31

స యావదిత్థం సమయాచకార

నవోఢయా నర్మపరో మహేశః |

తావజ్జనా భక్తకరాః సమేత్య

నిర్వర్తితం పాకవిధిం శశంసుః ||

తాత్పర్యము:

ఈ విధంగా శివుడు నూతన వధువుతో పరిహాసాలాడుతూ సమయాన్ని గడుపుతుండగా, వంట చేసే వారు (అన్నం చేతిలో కలవారు) వచ్చి భోజనాలు సిద్ధమయ్యాయని విన్నవించారు.

విశేషము: 'సమయాచకార' అంటే సమయాన్ని గడిపాడు అని, 'భక్తకరాః' అంటే చేతిలో అన్నం కలవారు (వంటవారు) అని అర్థం.

సమయాచకార = సమయం యాపితవాన్:

·         అర్థం: 'సమయాచకార' అంటే కాలాన్ని గడపడం లేదా కాలక్షేపం చేయడం.

·         సందర్భం: 31వ శ్లోకంలో శివుడు తన దేవేరితో కలిసి సరస సంభాషణలతో, పరిహాసాలతో ఆ మంగళకరమైన కాలాన్ని ఆనందంగా గడిపాడని దీని భావం.

3. భక్తకరాః = అన్నకరాః:

·         అర్థం: 'భక్త' అంటే సంస్కృతంలో అన్నము అని కూడా అర్థం ఉంది. 'భక్తకరాః' అంటే చేతిలో అన్నం ఉన్నవారు, అనగా వంటవారు లేదా వడ్డన చేసేవారు.

·         సందర్భం: వివాహ వేడుకలో భోజనాలు సిద్ధమయ్యాయని శివునికి విన్నవించడానికి వచ్చిన సేవకులను లేదా వంటవారిని ఉద్దేశించి కవి ఈ పదాన్ని ప్రయోగించారు.

---

శ్లోకము 32

తే శాసనాత్ తత్ర మహేశ్వరస్య

ప్రాక్ బ్రాహ్మణాన్ భోజయితుం సమేతాన్ |

సమ్మేలయంతి స్మ సమంతతోఽపి

స్వయం తు భక్త్యా సుమతిర్మహర్షీన్ ||

తాత్పర్యము:

శివుని ఆజ్ఞ మేరకు, అక్కడకు విచ్చేసిన బ్రాహ్మణులందరినీ భోజనానికి ఆహ్వానించారు. సుమతి అనే మంత్రి స్వయంగా భక్తితో మహర్షులందరినీ ఒకచోట చేర్చాడు.

శ్లోకము 33

అసేవమానౌ నటనం పురారే-

రపోఽపి యౌ జాత్వపి నాదదాతే |

తౌ వ్యాఘ్రపాదశ్చ పతంజలిశ్చ

సన్నేహతుర్హేమసభాం ప్రయాతుమ్ ||

తాత్పర్యము:

పరమశివుని తాండవ నృత్యాన్ని దర్శించకుండా కనీసం మంచినీళ్లు కూడా ముట్టని నియమం కలిగిన వ్యాఘ్రపాద మహర్షి, పతంజలి మహర్షి—చిదంబరంలోని 'హేమసభ' (బంగారు సభ) కు వెళ్ళడానికి నిశ్చయించుకున్నారు.

---

శ్లోకము 34

ఆకర్ణ్య తన్నిశ్చయమానినాయ

తౌ యోగినౌ సుందరపాండ్యదేవః |

ఆచష్ట చైనావభిగమ్య భక్త్యా

పాదే స్పృశన్ ప్రశ్రయపూర్వమిత్థమ్ ||

తాత్పర్యము:

వారి నిశ్చయాన్ని తెలుసుకున్న సుందర పాండ్యుడు (శివుడు) ఆ యోగుల వద్దకు వెళ్లి, భక్తితో వారి పాదాలను స్పృశించి, వినయంతో ఈ విధంగా పలికాడు.

---

శ్లోకము 35

సభానటః కాంచనసంసదీవ

సంసేవ్యమానః సురసిద్ధసంగైః |

హాలాస్యనాథోఽపి కరోతి నృత్త-

మస్మిన్ సదా రూప్యసభాంతరాలే ||

తాత్పర్యము:

"మహర్షులారా! చిదంబరములోని బంగారు సభలో దేవతలు, సిద్ధులు సేవించగా నటరాజస్వామి ఎలా నృత్యం చేస్తారో, అదేవిధంగా ఈ మధురలోని 'రూప్యసభ' (వెండి సభ) యందు కూడా హాలాస్యనాథుడు నిరంతరం నృత్యం చేస్తూనే ఉంటాడు."

---

శ్లోకము 36

అత్రైవ నృత్తం తరుణేందుమౌలే-

రాసేవ్య మాధ్యాహ్నికమద్భుతం తత్ |

ఆగచ్ఛతం క్షిప్రమనుగ్రహీతుం

ప్రాణాగ్నిహోత్రాచరణాదిహాస్మాన్ ||

తాత్పర్యము:

"ఇక్కడే ఆ చంద్రశేఖరుని అద్భుతమైన మధ్యాహ్న నృత్యాన్ని సేవించండి. అనంతరం మమ్మల్ని అనుగ్రహించి, భోజన సమయాన ప్రాణాగ్నిహోత్రము (భోజన విధి) ఆచరించడానికి త్వరగా రండి" అని ప్రార్థించాడు.

---

శ్లోకము 37

ఇతీరితౌ పాశుపతౌ మునీ తౌ

తథేతి గత్వా కనకాంబుజిన్యామ్ |

నిర్వర్తయంతౌ నియమాభిషేక-

మాసేదతుర్నృత్తసభాం పురారే ||

తాత్పర్యము:

శివుని మాటలు విన్న ఆ పాశుపత మునులు సరేనని అంగీకరించి, పొటామర కొలను (కనకాంబుజిని) లో స్నానాది నియమాలను ముగించుకుని, శివుని నృత్య సభకు చేరుకున్నారు.

---

శ్లోకము 38

అంతర్హితబ్రహ్మకపాలజాల-

మాబధ్య దృశ్యేందుకలం కపర్దమ్ |

ఆముక్తవైయాకరణాంగదాంఘ్రి-

రవాతరత్ తత్ర తదా నటేశః ||

తాత్పర్యము:

అప్పుడు నటరాజస్వామి తన జటాజూటంలో బ్రహ్మకపాలాన్ని దాచి, చంద్రకళ కనిపించేలా సవరించుకుని, వ్యాకరణ శాస్త్ర సంకేతాలైన సర్పాలను ఆభరణాలుగా ధరించి నృత్య రంగంలోకి ప్రవేశించాడు.

---

శ్లోకము 39

మురం పురా యః స్వయమాజఘాన

స ఏవ దేవో మురజం తదానీమ్ |

ససర్జ యస్తాలమసేవనీయం

స ఏవ తాళం జగృహే తు వేధాః ||

తాత్పర్యము:

పూర్వం మురాసురుడిని సంహరించిన విష్ణుమూర్తి ఇప్పుడు మృదంగాన్ని (మురజం) వాయిస్తున్నాడు. ఒకప్పుడు తాళ వృక్షం (తాటి చెట్టు) లాగా ఎవరికీ అందనంత ఎత్తున ఉన్న బ్రహ్మదేవుడు, ఇప్పుడు శివుని నృత్యానికి తాళం వేస్తున్నాడు.

విశేషము: 'తాళం' అంటే ఇక్కడ తాటి చెట్టు అని కూడా అర్థం

"తాళం వృక్షవిశేషమ్।"

అర్థం: 'తాళం' అంటే ఇక్కడ ఒక రకమైన చెట్టు (తాటి చెట్టు) అని అర్థం.

---

విశేషము

39వ శ్లోకంలో కవి బ్రహ్మదేవుని గురించి వర్ణిస్తూ ఒక అద్భుతమైన శ్లేషను (ఒకే పదానికి రెండు అర్థాలు వచ్చేలా) ఉపయోగించారు:

·         సాధారణ అర్థం: శివుడు నృత్యం చేస్తుంటే, బ్రహ్మదేవుడు దానికి అనుగుణంగా చేతులతో తాళం వేశాడు (సంగీత పరికరాల సహాయంతో లేదా చప్పట్లతో).

·         గూఢార్థం (వ్యాఖ్య ప్రకారం): పూర్వం బ్రహ్మదేవుడు శివుని ఆకాశలింగ స్వరూపాన్ని చూసి, దాని శిఖరాన్ని కనుక్కోవాలని హంస రూపంలో పైకి ఎగిరి వెళ్ళాడు. అప్పుడు ఆయన ఎంత పైకి వెళ్లినా శివుని అగ్రభాగం దొరకలేదు. ఆ సమయంలో ఆయన ఒక పొడవైన తాటి చెట్టు (తాళ వృక్షం) వలె ఎవరికీ అందనంత గర్వంతో ఉన్నాడు.

కానీ ఇప్పుడు అదే బ్రహ్మదేవుడు, శివుని పాండ్యరాజ వంశపు అల్లునిగా సేవించుకుంటూ, తన చేతులతో తాళం వేస్తూ వినయాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాడని కవి భావం.

తాత్పర్యం: ఒకప్పుడు గర్వంతో తాటి చెట్టులా ఎదిగిన వాడు (బ్రహ్మ), ఇప్పుడు అదే శివుని ముందు తాళం వేస్తూ శరణు వేడుతున్నాడని ఇక్కడ చమత్కారం.

---

శ్లోకము 40

ప్రాగేవ యః పాండ్యసుతోపలంభా-

న్నాథః స్థితో నర్తితుకామ ఏవ |

భక్తానుకంపామపదిశ్య తస్య

నృత్తం తదావర్తత నిర్విశంకమ్ ||

తాత్పర్యము:

పాండ్య రాజకుమారిని (మీనాక్షిని) పొందినప్పటి నుండి శివుడు నృత్యం చేయాలనే కుతూహలంతో ఉన్నాడు. ఇప్పుడు భక్తులపై (మహర్షులపై) దయ చూపాలనే నెపంతో తన నృత్యాన్ని నిస్సంకోచంగా ప్రారంభించాడు.

---

శ్లోకము 41

అతోద్యగీతానుగపాదతాళ-

మావిర్భవద్భావ రసోత్తరంగమ్ |

ఆవర్తవేగత్రుటితాంగహార-

మసృత్యదీశో లలితాంగహారమ్ ||

తాత్పర్యము:

వాద్య సంగీతానికి అనుగుణంగా పాద విన్యాసాలు చేస్తూ, అనేక భావ రసాలను పండిస్తూ, వేగవంతమైన భ్రమణాలతో కూడిన అత్యంత సుందరమైన 'లలిత' నృత్యాన్ని ఈశ్వరుడు చేశాడు.

---

శ్లోకము 42

ఉదంచితోఽంఘ్రిశ్చిరముల్లలాస

నృత్తే స్థితావర్తకనామ్ని శంభోః |

చితే విలీనే జతువన్మునీనాం

న్యాసాదివ స్పందయితుం న శక్యః ||

తాత్పర్యము:

'స్థితావర్తక' అనే నృత్య భంగిమలో శివుడు తన పాదాన్ని పైకి ఎత్తి అలాగే ఉంచాడు. అది చూస్తున్న మునుల చిత్తము మైనము వలె కరిగి శివునిలో లీనమైపోయింది. ఆ పాదం కదపడానికి వీలులేని ఒక దివ్య ముద్రలా ప్రకాశించింది.

---

శ్లోకము 43

వృతౌ చకారేవ విలంబితాయాం

మంజీరనాదైః ప్రణవోపదేశమ్ |

తస్యాం దృతాయాం స తదూర్ధ్వలగ్నాం

తుర్యాముపాదితక్షదివార్థమాత్రామ్ ||

తాత్పర్యము:

నృత్యం నిదానంగా (విలంబితం) సాగుతున్నప్పుడు ఆయన అందెల రవళి 'ఓంకార' (ప్రణవ) ఉపదేశంలా వినిపించింది. నృత్యం వేగవంతమైనప్పుడు (ద్రుతం), అది ఓంకారంలోని తురీయ స్థితి అయిన అర్ధమాత్రను బోధిస్తున్నట్లుగా ఉంది.

---

శ్లోకము 44

స్వభావరంయ్యాణి యథా యథాసన్

స్వాచ్ఛంద్యతస్తస్య విచేష్టితాని |

తథా తథా పప్రథిరే జగత్యాం

శైలూషతంత్రోపనిషద్విభేదాః ||

తాత్పర్యము:

స్వతహాగా రమణీయమైన శివుని స్వేచ్ఛా విన్యాసాలు ఎలా సాగాయో, అవే ఈ లోకంలో నాట్య శాస్త్రానికి, నటనకు సంబంధించిన రహస్య విద్యలుగా (శైలూష తంత్రం) ప్రసిద్ధి చెందాయి.

శ్లోకము 45

తాలాంతనృత్తారభటీషు తస్య

నిర్గచ్ఛతాం నిశ్వసితాగమానామ్ |

ఆదౌ మహావ్యాహృతితామవాపు-

ర్భూషాభుజంగేశ్వరఫూత్కృతాని ||

తాత్పర్యము:

శివుని నృత్య వేగంలో ఆయన శ్వాస నిశ్వాసలు వేద మంత్రాల్లా వెలువడుతున్నాయి. ఆ సమయంలో ఆయన ఆభరణాలుగా ఉన్న సర్పాలు చేసే బుసలు (ఫూత్కారాలు), ఓంకారానికి వెన్నెముక వంటి 'మహావ్యాహృతుల' (భూః, భువః, సువః) వలె ధ్వనించాయి.

---

శ్లోకము 46

ఉద్భిన్నరోమాంచముదశ్రుపూర-

మాశ్చర్యసమ్మూఢమనన్యవృత్తి |

ఆలేఖ్యవిన్యస్తమివాస్త విశ్వ-

మానందనృత్తావసరే పురారేః ||

తాత్పర్యము:

శివుని ఆనంద తాండవాన్ని చూసి లోకమంతా పులకించిపోయింది. అందరి కళ్లలో ఆనంద బాష్పాలు సుడిగిరినాయి. ఆ దృశ్యాన్ని చూస్తూ ప్రపంచమంతా ఆశ్చర్యంతో నిశ్చలమై, ఒక చిత్రపటంలా (పెయింటింగ్ వలె) స్తంభించిపోయింది.

---

శ్లోకము 47

సవ్యాజసమ్మృష్టముఖం భవాన్యా

విస్రస్తచంద్రార్ధవిలోభనీయమ్ |

నృత్తాంతరమ్యం వపురిందుమౌలే-

ర్నిధ్యాయ తౌ తుష్టువుతుర్మునీంద్రౌ ||

తాత్పర్యము:

నృత్యం ముగిశాక శివుని ముఖంపై ఉన్న చెమటను పార్వతీదేవి ప్రేమతో తుడిచింది. జారిపోతున్న చంద్రకళతో ఎంతో మనోహరంగా ఉన్న శివుని రూపాన్ని చూసి వ్యాఘ్రపాద, పతంజలి మహర్షులు ఈ విధంగా స్తుతించారు.

---

శ్లోకము 48

నమ్రేషు చిత్తాన్నవనీతవృత్తే-

ర్నాథ! త్వదీయాదపి కోమలౌ యౌ |

అస్మత్కృతే తౌ చరణౌ యదిత్థ-

మాయాసితౌ తత్ ప్రథమం క్షమేథాః ||

తాత్పర్యము:

"ఓ నాథా! వెన్న కంటే మృదువైన మీ పాదాలను మా కోసం ఇక్కడ నృత్యం చేయించి కష్టపెట్టాము. ఆ శ్రమకు మమ్మల్ని క్షమించండి" అని మునులు వేడుకున్నారు.

---

శ్లోకము 49

త్వయీశ! నృత్తాద్విరతేఽపి చిత్తం

త్వదాస్పదం నౌ పరమాద్భుతేన |

నాద్యాపి నృత్తాద్విరతిం ప్రయాతి

తతో న కించిత్ ప్రతిభాం భజావః ||

తాత్పర్యము:

"స్వామీ! మీరు నృత్యం ఆపివేసినా, మా మనసుల్లో మాత్రం మీ నృత్యం ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. ఆ అద్భుత దృశ్యం నుండి మా చిత్తం బయటకు రావడం లేదు, మాకు వేరే ఏదీ స్ఫురించడం లేదు."

---

శ్లోకము 50

ఆవాం ప్రసాదేన కృతార్థితౌ తే

యాచావహే లోకహితాయ కించిత్ |

నృత్తోత్సవః కాంచనసంసదీవ

నిత్యోఽస్త్వముష్యామపి సంసదీతి ||

తాత్పర్యము:

"నీ అనుగ్రహంతో మేము ధన్యులమయ్యాము. లోక కళ్యాణం కోసం ఒక చిన్న కోరిక కోరుతున్నాము. చిదంబరంలోని బంగారు సభలో వలె, ఈ మధురలోని వెండి సభలో కూడా నీ నృత్యం నిరంతరం సాగాలి."

---

శ్లోకము 51

తథేతి దత్వాభిమతం తయోస్తత్

ప్రసేదివాన్ లోకహితార్థనేన |

దేవోఽనుజగ్రాహ పునః స్వయం తౌ

దత్వా శివజ్ఞానమనన్యలభ్యమ్ ||

తాత్పర్యము:

లోకహితం కోరిన వారి కోరికకు మెచ్చిన శివుడు 'తథాస్తు' అని వరమిచ్చాడు. అంతేకాక, మరెవరికీ సాధ్యం కాని 'శివజ్ఞానాన్ని' ఆ మునులకు ప్రసాదించి అనుగ్రహించాడు.

---

శ్లోకము 52

సేవావసానే పురశాసనస్య

సమాగతాన్ భూమిసురాన్ సురాంశ్చ |

హైమేషు పీఠేషు వితీర్ణపాద్యాని-

నస్థాపయత్ కుంభభవోఽథ భోక్తుమ్ ||

తాత్పర్యము:

శివ పూజ/నృత్య దర్శనం ముగిసిన తర్వాత, అగస్త్య మహర్షి అక్కడకు వచ్చిన బ్రాహ్మణులను, దేవతలను బంగారు పీఠాలపై కూర్చుండబెట్టి, వారికి పాద్యం ఇచ్చి భోజనానికి సిద్ధం చేశాడు.

---

శ్లోకము 53

తే భావితాశ్చందనచర్చికాభిః

కర్పూరకాశ్మీరకరంబితాభిః |

అభ్యర్చితా దక్షిణయా చ మాల్యై-

రభుంజతాన్నాని రసోత్తరాణి ||

తాత్పర్యము:

అతిథులందరికీ కర్పూరం, కుంకుమపువ్వు కలిపిన గంధాన్ని పూసి, పూలమాలలతో, దక్షిణలతో గౌరవించారు. అనంతరం వారు షడ్రుచులతో కూడిన అద్భుతమైన భోజనాన్ని ఆరగించారు.

---

శ్లోకము 54

శాకౌదనవ్యంజనసూపయూష-

రసాయనక్వాథరసప్రభేదైః |

భక్ష్యైరసంఖ్యైర్ఘృతశర్కరాఢ్యైః

ఫలైర్విచిత్రైరపి తృప్తిమాపుః ||

తాత్పర్యము:

కూరలు, అన్నం, పప్పు, చారు, రసాయనాలు, కషాయాలు వంటి అనేక రకాల పదార్థాలతో పాటు.. నెయ్యి, చక్కెరలతో చేసిన పిండివంటలు, రకరకాల పండ్లను ఆరగించి వారు పరమ తృప్తిని పొందారు.

విశేషాలు:

యూషో రసః:

·         అర్థం: 'యూషము' అంటే రసము (చారు/కట్టు).

·         వివరణ: పప్పు లేదా ధాన్యాలతో ఉడికించి తయారుచేసిన ద్రవ పదార్థాన్ని ఇక్కడ 'యూషం' అని పిలిచారు.

2. క్వాథః కషాయః:

·         అర్థం: 'క్వాథము' అంటే కాచి వడగట్టిన ద్రవము లేదా కషాయము.

·         వివరణ: 54వ శ్లోకంలో పేర్కొన్న వివిధ రకాల పానీయాల తయారీ విధానాన్ని ఇది సూచిస్తోంది.

---

శ్లోకము 55

తే భక్ష్యభోజ్యైః ఖలచూర్ణలేహ్య-

నిర్యూహపానీయగణైశ్చ చిత్రైః |

విస్మాపితాః స్వాం విధివంచితేతి

జాతిం నినిందుః శతశః సుధాశాః ||

తాత్పర్యము:

అక్కడి పిండివంటలు, పెరుగు పదార్థాలు, లేహ్యాలు, పానీయాల రుచికి ఆశ్చర్యపోయిన దేవతలు.. తాము దేవతలమై అమృతాన్ని తాగుతున్నందుకు బాధపడ్డారు. "అయ్యో! బ్రహ్మదేవుడు మమ్మల్ని వంచించాడు, ఈ భూలోకపు విందు భోజనం ముందు అమృతం ఎందుకు పనికిరాదు" అని తమ జాతిని తామే నిందించుకున్నారు.

విశేషాలు:

·         అర్థం: 'ఖలము' అంటే గడ్డ పెరుగుతో చేసిన పదార్థం.

·         వివరణ: 55వ శ్లోకంలో దేవతలు కూడా ఆశ్చర్యపోయేలా చేసిన విందులో, గడ్డ పెరుగుతో చేసిన రకరకాల వంటకాలు (పెరుగు వడలు లేదా మజ్జిగ పులుసు వంటివి) ఉన్నాయని దీని అర్థం.

4. నిర్యూహః కషాయః:

·         అర్థం: 'నిర్యూహము' అన్నా కూడా కషాయమే.

·         వివరణ: సాధారణంగా మూలికలు లేదా సుగంధ ద్రవ్యాలతో మరిగించిన పానీయాన్ని నిర్యూహం అంటారు. విందు చివరలో అరుగుదల కోసం ఇచ్చే పానీయాలను ఇది సూచిస్తుంది.

 

శ్లోకము 56

ఆపృచ్ఛ్యమానా విబుధా మనుష్యా-

నాస్వాదభంగీమభిధాం రసం చ |

అత్యాదరాదభ్యవజహృరిత్థ-

మాశ్చర్యమగ్నా ఇవ తాన్ పదార్థాన్ ||

తాత్పర్యము:

అక్కడ ఉన్న దేవతలు ఆశ్చర్యంలో మునిగిపోయి, తాము తింటున్న పదార్థాల పేర్లు, రుచులు, అవి చేసే విధానాల గురించి మనుష్యులను అడిగి తెలుసుకుంటున్నారు. ఎంతో ఆదరంతో, కుతూహలంతో ఆయా వంటకాలను ఆరగిస్తున్నారు.

---

శ్లోకము 57

ఆకర్ణ్య గర్హామమృతాశనత్వే

తపః ఫలే తత్ర సురైః ప్రయుక్తామ్ |

వాతాంబుపర్ణాశనవృత్తయోఽపి

వాచంయమాః స్వాని జహుర్వ్రతాని ||

తాత్పర్యము:

"దేవతలమై అమృతాన్ని తాగడం కంటే ఈ విందు ఆరగించడమే మిన్న" అని దేవతలు తమను తాము నిందించుకోవడం విన్న మునులు కూడా తమ నియమాలను వదిలేశారు. కేవలం గాలిని, నీటిని, ఆకులను మాత్రమే తిని తపస్సు చేసే మౌన మునులు సైతం ఆ రుచికరమైన పదార్థాలను తినడం మొదలుపెట్టారు.

---

శ్లోకము 58

అనేకవక్త్రోదరపాణిచిహ్నా-

నాలక్ష్య భూతేశగణానసంఖ్యాన్ |

తద్విక్రియాయై స్పృహయాంబభూవు-

స్తత్ర ప్రజాః ప్రత్యవసానసక్తాః ||

తాత్పర్యము:

అనేక ముఖాలు, పొట్టలు, చేతులు ఉన్న ప్రమథ గణాలను చూసి అక్కడి జనం ఆశ్చర్యపోయారు. భోజనంపై ఉన్న మక్కువతో, "మాకు కూడా వారిలాగే ఎక్కువ నోళ్లు, పెద్ద పొట్టలు ఉంటే ఈ విందును ఇంకా బాగా ఆరగించేవాళ్ళం కదా" అని సామాన్య ప్రజలు కూడా కోరుకున్నారు.

---

శ్లోకము 59

ఇత్థం జగత్ తర్పితమిందుమౌలి-

ర్నిశమ్య నిర్వర్తితనిత్యకర్మా |

వధ్వా సమం భోజనవేదికాయా-

ముపావిశన్మంగళతూర్యఘోషైః ||

తాత్పర్యము:

లోకమంతా విందుతో తృప్తి చెందిందని తెలుసుకున్న చంద్రశేఖరుడు, తన నిత్యకర్మలను ముగించుకుని మంగళ వాయిద్యాల మధ్య మీనాక్షి దేవి (వధువు) తో కలిసి భోజన పీఠంపై ఆసీనుడయ్యాడు.

---

శ్లోకము 60

వాణీవిరించౌ కమలాముకుందౌ

శచీమహేంద్రౌ చ నిషదురగ్రే |

హేరంబషాణ్మాతురనందినస్తు

పార్శ్వే నిదేశేన శశాంకమౌలేః ||

తాత్పర్యము:

వారికి ఎదురుగా సరస్వతీ-బ్రహ్మలు, లక్ష్మీ-విష్ణువులు, శచీ-ఇంద్రులు కూర్చున్నారు. శివుని ఆజ్ఞ మేరకు వినాయకుడు, కుమారస్వామి, నందికేశ్వరుడు ప్రక్కనే ఆసీనులయ్యారు.

---

శ్లోకము 61

అథాన్నపూర్ణాపరివిష్యమాణ-

మన్నం శుచి స్వాదు బహుప్రకారమ్ |

ఆమోదయన్ నర్మభిరంతికస్థాన్-

భుంక్త వధ్వా సహ చంద్రచూడః ||

తాత్పర్యము:

సాక్షాత్తు అన్నపూర్ణాదేవి వడ్డిస్తుండగా, పరిశుభ్రమైన, రుచికరమైన అనేక రకాల వంటకాలను శివుడు ఆరగించాడు. ప్రక్కనే ఉన్నవారితో సరసాలాడుతూ, చమత్కరిస్తూ తన దేవేరితో కలిసి భోజనం చేశాడు.

---

శ్లోకము 62

స భుక్తశేషం కవలం ప్రియాయై

సమంత్రమేకం ప్రథమం దదౌ యత్ |

హేతుస్తదాసీదివ భావినీనాం

తద్భుక్తశేషగ్రహసంతతీనామ్ ||

తాత్పర్యము:

శివుడు తాను తిన్న పదార్థంలో ఒక ముద్దను మంత్రపూర్వకముగా తన ప్రియురాలికి (మీనాక్షికి) ఇచ్చాడు. ఇది భవిష్యత్తులో భార్యలు భర్తల ఉచ్ఛిష్టాన్ని (తిని మిగిల్చిన దానిని) ప్రసాదంగా స్వీకరించే సంప్రదాయానికి ఆరంభంలా అనిపించింది.

---

శ్లోకము 63

పక్వం ఫలం మాన్మథమేతదద్య

జామాతురేవార్హమితి బ్రువాణమ్ |

సత్యం ప్రసాదేన తు మాధవస్య

తల్లబ్ధమిత్యాహ హసన్ స శౌరిమ్ ||

తాత్పర్యము:

"ఈ వెలగపండు (మన్మథుని ఫలం) అల్లుడైన నీకే తగినది" అని విష్ణుమూర్తి అనగా, శివుడు నవ్వుతూ "నిజమే, ఇది మాధవుని (వసంత కాలము లేదా విష్ణువు) అనుగ్రహం వల్లే లభించింది" అని ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు.

విశేషము:

• మాన్మథం: వెలగపండు (దాధిత్థం) అని ఒక అర్థం, మన్మథునికి సంబంధించినది అని మరో అర్థం.
• మాధవస్య: వసంత మాసము అని మరియు విష్ణువు అని రెండు అర్థాలు (వ్యాఖ్యను అనుసరించి).

---

శ్లోకము 64

పత్యుః ప్రియం బింబఫలం వినైవ

ఫలాన్యసంఖ్యాని ముధాహృతాని |

అతః పిపాసా విరతాస్య నేతి

వాణీ వధూమాక్షిపతి స్మ రాజ్ఞీమ్ ||

తాత్పర్యము:

"మీ భర్తకు ప్రియమైన దొండపండు (బింబఫలం - దేవి పెదవులకు పోలిక) లేకుండా ఇన్ని పండ్లు తెచ్చారు. అందుకే ఆయన దాహం తీరడం లేదు కాబోలు" అని సరస్వతీదేవి మీనాక్షీ దేవిని చమత్కారంగా ఎగతాళి చేసింది.

---

శ్లోకము 65

భోజ్యాని యాని త్రిదివేఽద్భుతాని

తాన్యాదదానః స్వయమీషదీషత్ |

సాసూయయోరాత్మజయోర్మహేశః

శైలాదయే తత్ర దయాంబభూవ ||

తాత్పర్యము:

స్వర్గలోకంలో ఉండే అద్భుతమైన భోజ్య పదార్థాలను శివుడు కొద్దికొద్దిగా రుచి చూశాడు. ఆ సమయంలో అసూయతో (తమకు పెట్టలేదని) చూస్తున్న తన కుమారులు, నందికేశ్వరుడు (శైలాది) మొదలైన వారికి ఆ పదార్థాలను పంచి ఇచ్చి అనుగ్రహించాడు.

విశేషము: 'దయ' అంటే ఇక్కడ దానము/పంచి ఇవ్వడం (వ్యాఖ్యను అనుసరించి).

---

శ్లోకము 66

భుక్తోత్థితో నర్మకథాభిరిత్థం

విసృజ్య విశ్రాంతికృతే వయస్యాన్ |

సజ్జీకృతం ప్రాప తటాతకాయాః

శయ్యాగృహం సుందరపాండ్యదేవః ||

తాత్పర్యము:

ఈ విధంగా సరస సంభాషణలతో భోజనం ముగించిన సుందరపాండ్యుడు (శివుడు), స్నేహితులను పంపించి విశ్రాంతి కోసం మీనాక్షీ దేవి సిద్ధం చేసిన శయ్యాగృహానికి చేరుకున్నాడు.

 

శ్లోకము 67

తతో జనాః పాకగృహే నియుక్తా-

స్తత్రాన్నరాశీన్ శతశోఽవశిష్టాన్ |

ఆవేదయామాసురనుక్రమేణ

దేవ్యాః పురః కాంచనమాలికాయాః ||

తాత్పర్యము:

విందు ముగిసిన తర్వాత, వంటశాలలో నియమితులైన వారు అక్కడ వందల కొద్దీ మిగిలి ఉన్న అన్నరాశులను చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. వారు వరుసగా వెళ్లి మహారాణి కాంచనమాల వద్దకు ఆ సమాచారాన్ని చేరవేశారు.

విశేషాలు:

కోట్లాది మంది భుజించినా కూడా అన్నం అక్షయంగా మిగిలి ఉండటం శివమాయగా ఇక్కడ సూచించబడింది.

---

శ్లోకము 68

కోట్యస్త్రయస్త్రింశదితి ప్రతీతా

సంఖ్యా త్వియం కాచన దేవతానామ్ |

సంఖ్యా గణానామపి మానవానాం

సంఖ్యాయతే భుక్తవతాం న కైశ్చిత్ ||

తాత్పర్యము:

ముప్పై మూడు కోట్ల దేవతలు భుజించారని మనకు తెలుసు. కానీ అక్కడ భుజించిన శివగణాలు, మానవుల సంఖ్యను లెక్కించడం ఎవరి తరమూ కాలేదు. అంతమంది తిన్నా కూడా భోజనం ఇంకా మిగిలే ఉంది.

---

శ్లోకము 69

శాకేషు సూపేషు ఫలేష్వపూపే-

ష్వన్నేషు మాధ్వీగుడశర్కరాసు |

శిష్టాని శక్తా న వయం ప్రవక్తుం

శాధి త్వమేషాముపయోగయోగమ్ ||

తాత్పర్యము:

"ఓ రాణీ! కూరలు, పప్పులు, పండ్లు, పిండివంటలు, అన్నం, చక్కెర, బెల్లం వంటి పదార్థాలు ఎంత మిగిలాయో మేము చెప్పలేకపోతున్నాము. ఈ మిగిలిన పదార్థాలను ఏమి చేయాలో మీరే ఆజ్ఞాపించండి" అని వంటవారు విన్నవించుకున్నారు.

---

శ్లోకము 70

ఇతీరితం కాంచనమాలికా త-

చ్చేటీభిరాసూచయదాత్మజాయాః |

సా చ ప్రియం కిం క్రియతామిహేతి

మందాక్షమందాక్షరమన్వయుక్త ||

తాత్పర్యము:

వంటవారు చెప్పిన విషయాన్ని కాంచనమాల తన సఖుల ద్వారా కుమార్తె అయిన మీనాక్షికి తెలియజేసింది. మీనాక్షి సిగ్గుపడుతూ, మెల్లని స్వరంతో తన భర్త అయిన శివుడిని "స్వామీ! ఇంత అన్నం మిగిలిపోయింది, ఇప్పుడు ఏమి చేద్దాం?" అని అడిగింది.

---

శ్లోకము 71

తామాహ దేవస్త్వమసీహ రాజ్ఞీ

దేవీ త్రయాణామపి విష్టపానామ్ |

తత్తావకీమన్నసమృద్ధిమేతాం

భోక్తుం జనాః కే మమ సంభవేయుః ||

తాత్పర్యము:

శివుడు నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు: "నీవు ముల్లోకాలకు రాణివి. నీ దగ్గర ఉన్న ఈ అన్న సమృద్ధిని తినగలిగే వారు నా దగ్గర ఎవరు ఉంటారు? నా అనుచరులు సామాన్యులు కదా!" అని పరిహసించాడు.

---

శ్లోకము 72

కుండోదరో నామ గణోఽయమేక-

స్తథాపి శిష్టః పరిచర్యయా మే |

భోక్తుం న యస్యావసరః పురాభూత్

తం భోజయ స్వోదరపూరమేనమ్ ||

తాత్పర్యము:

"అయినా, నా సేవలో నిమగ్నమై ఉండి ఇంతవరకు భోజనం చేయని కుండోదరుడు అనే ఈ ఒక్క గణము మిగిలి ఉన్నాడు. కనీసం ఇతని పొట్ట నిండేలా భోజనం పెట్టు" అని శివుడు పలికాడు.

విశేషాలు:

'స్వోదరపూరమ్' - తన కడుపు నిండా అని అర్థం. ఇక్కడ శివుడు మీనాక్షికి ఉన్న అన్నసమృద్ధి గర్వాన్ని తొలగించడానికి కుండోదరుడిని నిమిత్తంగా చేసుకున్నాడు.

" 'చర్మోదరయోః పూరే' (పా.సూ. 3-4-21) ఇతి ణముల్ |"

వివరణ: పాణిని రాసిన అష్టాధ్యాయిలోని 'చర్మోదరయోః పూరే' అనే సూత్రం ప్రకారం—'చర్మ' లేదా 'ఉదర' అనే పదాలు ఉపపదాలుగా ఉన్నప్పుడు, 'పూర' (నింపుట) అనే ధాతువుకు 'ణముల్' అనే ప్రత్యయం వస్తుంది.

• పద సాధన: స్వ + ఉదర + పూర + ణముల్ = స్వోదరపూరమ్.
• అర్థం: 'తన కడుపు నిండే వరకు' లేదా 'కడుపు నిండా' అని అర్థం.

72వ శ్లోకంలో శివుడు కుండోదరుడిని చూపిస్తూ, "ఇతని కడుపు నిండా (స్వోదరపూరమ్) భోజనం పెట్టు" అని మీనాక్షి దేవికి చెప్పినప్పుడు ఈ పదాన్ని ఉపయోగించారు. కుండోదరుని ఆకలి సామాన్యమైనది కాదని, అది అసాధారణమైనదని ఈ పదం ద్వారా కవి సూచించారు.

---

శ్లోకము 73

ఇత్యాదిశన్నన్నసమృద్ధిగర్వ-

మపాచికీర్షుః స నృపాలపత్యాః |

దేవో గణస్య త్రిజగచ్ఛరీర-

వైశ్వానరాత్మా జఠరం వివేశ ||

తాత్పర్యము:

మీనాక్షికి తన అన్న సమృద్ధిపై ఉన్న గర్వాన్ని పోగొట్టాలని తలచిన పరమశివుడు, ముల్లోకాలలోని ఆకలిని (వైశ్వానర అగ్నిని) కుండోదరుని జఠరంలో (కడుపులో) ప్రవేశపెట్టాడు.

---

శ్లోకము 74

పౌరోగవాస్తత్ర తయా నియుక్తాః

ప్రవేశ్య తం భోజనమండపాంతః |

విస్తార్య పత్రాణి విశంకటాని

భక్ష్యాణి భోజ్యాని తతోఽభ్యవర్షన్ ||

తాత్పర్యము:

రాణి ఆజ్ఞ మేరకు వంటవారు కుండోదరుడిని భోజనశాలకు తీసుకెళ్లారు. పెద్ద పెద్ద విస్తళ్లను వేసి, మేఘం వర్షం కురిపించినట్లుగా వంటకాలన్నింటినీ వడ్డించడం మొదలుపెట్టారు.

---

శ్లోకము 75

ప్రాణాహుతేః పర్యుపయుక్తమన్న-

మప్యత్ర దృష్ట్యోపలభే న యావత్ |

తావత్ కథం భోక్తుముపక్రమేయే-

త్యూచే స భుంక్ష్వేతి వదత్సు రోషాత్ ||

తాత్పర్యము:

వడ్డించే వారు "తినవయ్యా!" అని అరుస్తున్నా, కుండోదరుడు కోపంతో ఇలా అన్నాడు: "కనీసం ప్రాణాహుతి (భోజనానికి ముందు చేసే విధి) చేయడానికి సరిపడా అన్నం కూడా నాకు ఇక్కడ కనిపించడం లేదు. ఇంత తక్కువ అన్నంతో నేను భోజనం ఎలా మొదలుపెట్టాలి?"

---

శ్లోకము 76

సా పాండ్యదేవీ సుమతిశ్చ తత్ర

సమేత్య విస్మేరవిలోచనాంతౌ |

ఆపూపికైరాంధసికైశ్చ భూయో-

ప్యదాపయేతాం ముహురన్నరాశీన్ ||

తాత్పర్యము:

కుండోదరుని మాటలకు మీనాక్షి దేవి, మంత్రి సుమతి ఆశ్చర్యపోయారు. వెంటనే వంటవారిని పిలిపించి, గంపల కొద్దీ పిండివంటలను, అన్నరాశులను మళ్లీ మళ్లీ వడ్డించమని ఆజ్ఞాపించారు.

---

శ్లోకము 77

పాత్రాధికం ప్రేక్ష్య స భక్తరాశిం

వ్యామిశ్రితం వ్యంజనశాకభేదైః |

ప్రాణాహుతిం ప్రాథమికీం కథంచి-

న్నిర్వర్త్య తస్థౌ నిభృతం క్షుధార్తః ||

తాత్పర్యము:

విస్తరి నిండా కూరలు, అన్నం నిండిపోవడం చూసి, కుండోదరుడు ఎట్టకేలకు ప్రాణాహుతి పూర్తి చేశాడు. కానీ అప్పటికే తీవ్రమైన ఆకలితో (క్షుధార్తః) ఉన్న అతను ఇంకా వడ్డించమన్నట్లు నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్నాడు.

---

శ్లోకము 78

సంభ్రమ్య దాస్యోఽథ నృపాలపత్న్యాః

సంభూయ సంభూయ యథోపలబ్ధమ్ |

భక్ష్యాణి భోజ్యాన్యదురక్రమేణ

పక్వాన్యపక్వాన్యపి ధావమానాః ||

తాత్పర్యము:

రాణి దాసీలు కంగారు పడుతూ, వంటశాలలో ఉన్న పదార్థాలన్నీ తెచ్చి కుండోదరుడికి ఇచ్చారు. పండినవి, వండనివి (పక్వ-అపక్వ) అనే తేడా లేకుండా, దొరికినవన్నీ పరుగు పరుగున తెచ్చి అతని విస్తట్లో పోశారు.

విశేషాలు:

శివుడు ప్రవేశపెట్టిన వైశ్వానర అగ్ని వల్ల కుండోదరుడు ఎంత తిన్నా తృప్తి కలగడం లేదు.

శ్లోకము 79

ప్రాణాహుతీః పంచ తతః కథంచిత్

ప్రసాధ్య ఖిన్నః క్షుధయా మహత్యా |

స తావతీనాం పరివేషిణీనాం

న చక్షమే తత్ర గణో విలంబమ్ ||

తాత్పర్యము:

కుండోదరుడు ఎలాగోలా ఐదు ప్రాణాహుతులను పూర్తి చేశాడు. కానీ అప్పటికే అతనికి ఆకలి దహించివేస్తోంది. వడ్డిస్తున్న వారు చేస్తున్న స్వల్ప ఆలస్యాన్ని కూడా అతను సహించలేకపోయాడు.

---

శ్లోకము 80

అథాన్నకూటైరభితోఽప్యసంఖ్యై-

రపూపశైలైశ్చ నిరంతరాలమ్ |

మహానసం స స్వయమావివేశ

మహాహృదం మత్త ఇవ ద్విపేంద్రః ||

తాత్పర్యము:

అన్నం కొండలుగా, పిండివంటలు పర్వతాలుగా పేరుకుపోయి ఉన్న వంటశాల (మహానసం) లోకి కుండోదరుడు స్వయంగా ప్రవేశించాడు. మదపుటేనుగు ఒక పెద్ద మడుగులోకి వెళ్లినట్లుగా అతను పదార్థాల మధ్యకు దూకాడు.

---

శ్లోకము 81

తత్రాన్నకూటాన్ సహ భక్ష్యవర్గై-

రాలోడయన్ దృష్టిపథం ప్రవిష్టాన్ |

షష్ట్యా నవత్యా చ శతేన చైషాం

స ఏకమేకం కవలం చకార ||

తాత్పర్యము:

కంటికి కనిపించిన అన్నపు రాశులను, పిండివంటలను కలిపి కుండోదరుడు పెద్ద పెద్ద ముద్దలుగా చేసుకున్నాడు. నూట అరవై (160) అన్నపు కొండలను కలిపి ఒక్కొక్క ముద్దగా చేసుకుని మింగడం మొదలుపెట్టాడు.

---

శ్లోకము 82

అన్నోచ్చయానాస్తరణైః సహైవ

దుగ్ధాని భాండైర్దృతిభిర్ధృతాని |

స్వీకుర్వతోఽస్మాచ్చకితాః సమంతాత్

ప్రదుద్రువుః పాకగృహే నియుక్తాః ||

తాత్పర్యము:

అన్నం ఉన్న పాత్రలను, పాలు ఉన్న కుండలను కూడా కుండోదరుడు పదార్థాలతో పాటు మింగేయడం చూసి వంటవారు భయభ్రాంతులయ్యారు. ప్రాణభయంతో వారంతా వంటశాల నుండి పారిపోయారు.

---

శ్లోకము 83

సురద్రుమాః స్వర్గగవీ చ తత్ర

సంప్రార్థ్యమానా నరపాలపత్న్యా |

యాన్ యానసంఖ్యానసృజన్ పదార్థాం-

స్తే తేఽభవన్నస్య కిలోపదంశాః ||

తాత్పర్యము:

రాణి ప్రార్థన మేరకు కల్పవృక్షం, కామధేనువు సృష్టించిన అసంఖ్యాకమైన పదార్థాలు కూడా కుండోదరుడికి కేవలం నంచుకోవడానికి (ఉపదంశాః) మాత్రమే సరిపోయాయి. అతని ఆకలి తీరలేదు.

---

శ్లోకము 84

గోధూమమాషాఢకముద్గశాలి-

శ్యామాకనీవారతిలాదిమాని |

ధాన్యాని చాన్యాని స చర్వతి స్మ

కుడ్యైః కుసూలైర్మణికైశ్చ కుంభైః ||

తాత్పర్యము:

గోధుమలు, మినుములు, పెసలు, వరి, తిలలు మొదలైన ధాన్యాలను కుండోదరుడు అవి నిల్వ ఉన్న గదులతో, పెద్ద పాత్రలతో (కుసూల-మణిక) సహా నమిలి మింగేశాడు.

విశేషాలు: 'మణికైః' అనగా పెద్ద పాత్రలు అని అర్థం.

వాక్యము: "మణికైర్బృహద్భాండైః |"

అర్థం: 'మణికము' అంటే చాలా పెద్ద పరిమాణం కలిగిన పాత్ర లేదా కుండ (Large storage jars/vessels).

సందర్భం: 84వ శ్లోకంలో కుండోదరుడు ధాన్యాలను ఎలా తిన్నాడో కవి వర్ణించారు. అతను కేవలం ధాన్యపు గింజలను మాత్రమే తినలేదు; ఆ ధాన్యాలు నిల్వ ఉంచిన గదులను (కుసూల), గోడలను (కుడ్య), మరియు అతి పెద్దవైన మట్టి పాత్రలను (మణిక) కూడా ధాన్యంతో సహా నమిలి మింగేశాడు. అతని ఆకలి ఎంత భీకరమైనదో చెప్పడానికి కవి ఈ పదాన్ని ఉపయోగించారు.

 

---

శ్లోకము 85

సంభ్రాంతచేటీశతఘుష్యమాణ-

తచ్చేష్టితాకర్ణనజాతలజ్జామ్ |

అభిద్రవంతీం స్వయమేవ దేవీ-

మపాంగయన్ సస్మితమాస్త దేవః ||

తాత్పర్యము:

కుండోదరుని వికృత చేష్టల గురించి దాసీలు మొరపెట్టుకోవడం విని మీనాక్షి దేవి సిగ్గుపడింది. ఆమె కంగారుగా రావడం చూసి శివుడు చిరునవ్వుతో ఆమెను గమనిస్తూ ఉండిపోయాడు.

---

శ్లోకము 86

అథ క్షణాదక్షయమన్నగర్తం

ససర్జ తస్మై శఫరేక్షణా యమ్ |

తమప్యసౌ స్థండిలమాత్రశేషం

చక్రే మహద్భిః కవలైశ్చతుర్భీః ||

తాత్పర్యము:

అప్పుడు మీనాక్షి తన తపోబలంతో ఒక 'అక్షయ అన్నగర్తాన్ని' (అన్నం తరిగిపోని గుంటను) సృష్టించింది. కానీ కుండోదరుడు దానిని కేవలం నాలుగు పెద్ద ముద్దలతో ఖాళీ చేసి, ఆ ప్రదేశాన్ని మైదానంలా మార్చేశాడు.

---

శ్లోకము 87

అపూర్ణమన్నైరుదరం మమేద-

మాపూరయిష్యే సలిలేన వేతి |

కుండోదరే యాచతి పాండ్యకన్యా

సస్మార గంగాం తరలోర్మిసంఘామ్ ||

తాత్పర్యము:

"అన్నంతో నా కడుపు నిండలేదు, కనీసం నీళ్లతోనైనా నింపుకుంటాను" అని కుండోదరుడు అడగగా, మీనాక్షి దేవి అప్పుడు తరంగాలతో కూడిన గంగానదిని స్మరించింది.

---

శ్లోకము 88

అథాభ్రసింధుర్మలయాద్రిశృంగా-

దావిర్భవంతీ విపులైస్తరంగైః |

ఆప్లావయంతీవ భువం సమస్తా-

మభ్యర్ణమాగాన్మధురానగర్యాః ||

తాత్పర్యము:

అప్పుడు గంగానది మలయ పర్వత శిఖరాల నుండి ఉత్తుంగ తరంగాలతో ఉద్భవించింది. భూమండలాన్నంతా ముంచెత్తుతుందా అన్నట్లుగా ప్రవహిస్తూ మధురా నగరానికి సమీపంలోకి వచ్చింది.

---

శ్లోకము 89

స పాణినా వక్త్రనివేశితేన

తథా పపౌ తామపి దివ్యసింధుమ్ |

కౌతూహలాత్ ప్రేరయతస్తమాసీద్

గంగాధరస్యాపి యథానుతాపః ||

తాత్పర్యము:

వడివడిగా వస్తున్న ఆ గంగానదిని కూడా కుండోదరుడు తన చేతిని నోటి దగ్గర పెట్టుకుని మొత్తం తాగేశాడు. ఇది చూసి, కుతూహలంతో కుండోదరుడిని ప్రేరేపించిన గంగాధరుడైన శివుడికి కూడా కొంచెం ఆశ్చర్యం, పశ్చాత్తాపం కలిగింది.

---

శ్లోకము 90

స్వీకుర్వతస్తాం సికతావశేషాం

సృక్వద్వయీమాలిహతశ్చ భూయః |

సా తస్య తాం గ్లానిమవేక్షమాణా

గౌరీ సలజ్జా గిరిశం బభాషే ||

తాత్పర్యము:

గంగానదిని ఇసుక దిబ్బలు మిగిలేలా తాగేసిన కుండోదరుడు, ఇంకా దాహం తీరక తన పెదవులను నాలుకతో నాకడం మొదలుపెట్టాడు. అతని పరిస్థితిని చూసి పార్వతీదేవి సిగ్గుపడుతూ శివునితో ఈ విధంగా పలికింది.

శ్లోకము 91

అజానతీ యద్ భవతః ప్రభావ-

మన్నోచ్చయోచ్ఛేషమవాదిషం ప్రాక్ |

తన్మర్షయన్ మానద ! తర్షమేనం

కుండోదరస్యాస్య నివారయేతి ||

తాత్పర్యము:

"స్వామీ! గౌరవప్రదాతా! నీ అపారమైన ప్రభావము తెలియక, ముందస్తుగా 'అన్నం మిగిలిపోయింది' అని గర్వంతో పలికాను. నా తప్పును క్షమించు. ఇప్పుడు ఈ కుండోదరుని భయంకరమైన దాహాన్ని తీర్చి అతడిని రక్షించు" అని మీనాక్షి దేవి వినయంతో ప్రార్థించింది.

విశేషాలు:

• ఇక్కడ 'మానద' అనగా గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడు అని అర్థం. తన భార్య గర్వాన్ని తొలగించి ఆమెకు నిజమైన జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించినందుకు శివుని అలా సంబోధించింది.

---

శ్లోకము 92

వ్యాజేన కేనాపి గిరం త్వదీయాం

శుశ్రూషమాణో యదకార్షమిత్థమ్ |

తత్ సంహృతం దేవి ! తవ ప్రభావా-

దశ్రాంతపూరాస్తు వియన్నదీయమ్ ||

తాత్పర్యము:

అప్పుడు పరమశివుడు ఇలా అన్నాడు: "దేవీ! ఏదో ఒక నెపంతో నీ మధురమైన మాటలను వినాలని నేను ఈ లీలను చేశాను. నీవు ప్రార్థించావు కాబట్టి, ఆకలి అనే ఈ మాయను ఉపసంహరిస్తున్నాను. నీ ప్రభావం వల్లనే ఈ ఆకాశగంగ ఇకపై ఇక్కడ ఎప్పటికీ ఎండిపోని ప్రవాహమై ప్రవహిస్తుంది."

---

శ్లోకము 93

వేగాగతా వేగవతీతి నామ్నా

ఖ్యాతా నదీయం భవితా భువీతి |

ప్రసాదయన్ పాండ్యసుతాం మృదూక్త్యా

రేమే తయా సుందరపాండ్యదేవః ||

తాత్పర్యము:

"అత్యంత వేగంతో వచ్చినది కాబట్టి, ఈ నది భూలోకంలో 'వేగవతీ' (వైగై) అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందుతుంది" అని శివుడు మీనాక్షిని అనునయిస్తూ పలికాడు. అనంతరం సుందరపాండ్యుడైన ఆ పరమేశ్వరుడు ఆమెతో కలిసి సుఖంగా గడిపాడు.

---

శ్లోకము 94

అథాపరేద్యుస్త్రిదశైః సమస్తై-

రగస్త్యముఖ్యైః పరమర్షిభిశ్చ |

పాండ్యాధిరాజ్యే కలితాభిషేకః

శశాస పృథ్వీం స తయా మహిష్యా ||

తాత్పర్యము:

తరువాతి రోజున దేవతలందరూ, అగస్త్యుడు మొదలైన మహర్షులందరూ కలిసి సుందరపాండ్యునికి పాండ్య సామ్రాజ్య పట్టాభిషేకం చేశారు. ఆ మహాదేవుడు తన పట్టపురాణి మీనాక్షితో కలిసి ధర్మబద్ధంగా భూమండలాన్ని పాలించాడు.

---

శ్లోకము 95

ఇత్థం స పాండ్యతనయాచరణావలంబ-

సౌభాగ్యసంపదుపపన్నసమస్తరాజ్యః |

దేవాన్ విసృజ్య నిఖిలానుచితోపచారై-

ర్దేవః ససాగరవనాం బుభుజే ధరిత్రీమ్ ||

తాత్పర్యము:

ఈ విధంగా పాండ్య రాజకుమారి పాదాల ఆశ్రయం పొంది, అపారమైన సౌభాగ్యంతో ఆ రాజ్యాన్ని స్వీకరించిన పరమశివుడు.. దేవతలందరినీ సముచిత రీతిన గౌరవించి పంపివేశాడు. సాగరములు, అడవులతో కూడిన ఈ భూమండలాన్నంతటినీ ఆయన ఏకచ్ఛత్రాధిపత్యంగా పాలించి భోగించాడు.

---

।। ఇతి మహాకవిశ్రీనీలకంఠదీక్షితప్రణీతే శివలీలార్ణవే ద్వాదశః సర్గః ।।

శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితులు రచించిన శివలీలార్ణవము లోని పన్నెండవ సర్గ ఇక్కడితో సంపూర్ణమయింది.