శివోత్కర్ష మంజరి 05

 ఐదవ శ్లోకం - ముక్తి ప్రదానం 

శ్లోకం 5

 శ్రీ నీలకంఠ దీక్షితుల వారు రచించిన శ్రీ శివోత్కర్ష మంజరి లోని 05వ శ్లోకానికి సంబంధించిన వివరణ  26 02 2026

శ్లోకం

యద్దాతుం కృతలోభ ఏవ పరమం ధామ స్వభక్తాన్ పురా

కాకుత్స్థోఽప్యతిసన్దధే స భువనాన్యన్యాని సృష్ట్వా తదా ।

ఆవేధో-మశకం తదేవ తృణవద్దత్తేఽవిముక్తే తు యః

స స్వామీ మమ దైవతం తదితరో నామ్నాపి నామ్నాయతే ॥

---

ప్రతిపదార్థం:

• పురా = పూర్వము
• కాకుత్స్థః అపి = శ్రీరామచంద్రుడు కూడా
• యత్ పరమం ధామ = ఏ వైకుంఠము అనే అత్యున్నత స్థానమును
• దాతుం = ఇచ్చుటకు
• కృతలోభః ఏవ (సన్) = లోభము కలవాడై (ఇష్టపడనివాడై)
• తదా = ఆ సమయంలో
• అన్యాని భువనాని = ఇతర లోకములను
• సృష్ట్వా = సృష్టించి
• స్వభక్తాన్ = తన భక్తులను
• అతిసన్దధే = వంచించెనో (అనగా మోక్షమునకు బదులు ఇతర సుఖాలనిచ్చెనో)
• యః = ఏ పరమశివుడైతే
• అవిముక్తే తు = కాశీ క్షేత్రమునందు మాత్రం
• ఆవేధో-మశకం = బ్రహ్మదేవుని నుండి చిన్న దోమ వరకు గల సమస్త ప్రాణులకు
• తదేవ = ఆ పరమపదమునే (మోక్షమునే)
• తృణవత్ = గడ్డిపోచతో సమానముగా (చాలా సులభముగా)
• దత్తే = ఇచ్చుచున్నాడో
• సః స్వామీ = ఆ స్వామియే (శివుడే)
• మమ దైవతం = నా ఆరాధ్య దైవము
• తదితరః = ఆయన కంటే ఇతరమైన వారు
• నామ్నా అపి = పేరుతో కూడా
• న ఆమ్నాయతే = స్మరించబడరు.

---

తాత్పర్యం:

పూర్వకాలంలో శ్రీరామచంద్రుడు తన భక్తులకు పరమపదమైన వైకుంఠాన్ని ప్రసాదించడానికి కొంత వెనుకాడాడు. దానికి బదులుగా ఆయన ఇతర లోకాలను సృష్టించి, తన భక్తులను అక్కడికి పంపి తృప్తి పరిచాడు. కానీ, కాశీ క్షేత్రంలో (అవిముక్త క్షేత్రం) నివసించే ప్రతి ప్రాణికి—అది బ్రహ్మదేవుడైనా సరే, చిన్న దోమ అయినా సరే—పరమశివుడు ఆ అత్యున్నతమైన మోక్షాన్ని గడ్డిపోచంత సులభంగా ప్రసాదిస్తున్నాడు. అటువంటి ఉదారగుణం కలిగిన పరమశివుడే నా దైవము. ఆయన తప్ప వేరే ఎవరినీ నేను దైవంగా భావించను, కనీసం వారి పేరును కూడా తలవను.

---

విశేషాలు:

రామాయణ ఉత్తర కాండలో శ్రీరాముడు తన అవతార సమాప్తి సమయంలో అయోధ్యలోని చరాచర రాశులన్నింటినీ తనతో పాటు తీసుకువెళ్లినట్లు వర్ణన ఉంది. అయితే, ఈ శ్లోకంలో కవి ఒక సూక్ష్మమైన భేదాన్ని ప్రస్తావించారు:

• శ్రీరాముని లోభత్వం (లోభం): శ్రీరాముడు తన భక్తులకు అసలైన వైకుంఠాన్ని (పరమ ధామం) నేరుగా ఇవ్వడానికి కొంత సంకోచించి, దానికి బదులుగా 'సాంతనికములు ' వంటి ఇతర లోకాలను సృష్టించి వారిని అక్కడికి పంపాడు.( ఉత్తర కాండ 110 వసర్గ  18 వశ్లోకం)
• భక్తుల వంచన: పరమపదమైన వైకుంఠానికి బదులుగా ఇతర సుఖాలను లేదా లోకాలను ఇవ్వడాన్ని కవి ఇక్కడ భక్తులను 'వంచించడం' (అతిసన్దధే) అని అభివర్ణించారు.
• ఈ శ్లోకంలో శివుని యొక్క 'తారక మంత్రోపదేశ' వైశిష్ట్యం మరియు కాశీ క్షేత్ర మహిమ వర్ణించబడింది.

• 'తృణవత్ దత్తే' (గడ్డితో సమానంగా ఇస్తున్నాడు): అంటే, ఆ మోక్షం అనేది పరమశివుడి దృష్టిలో ఒక చిన్నపాటి వస్తువుతో సమానం, ఆయన దయకు అది అత్యంత సులభమైన విషయం అని అర్థం. మోక్షాన్ని ఇవ్వడానికి శివుడు ఏమాత్రం ఆలోచించడు, ప్రయత్నించడు, సులభంగా ఇస్తాడు అనే భావాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
• అత్ర హి జంతోః ప్రాణేషు ఉత్క్రమమాణేషు రుద్రః తారకంబ్రహ్మ వ్యాచష్టే |

 యేన అసౌ అమృతీ భృత్వా మోక్షీ భవతి ||:

 (జాబాల ఉపనిషత్తు):  

"ఈ క్షేత్రంలో (కాశీలో) ఏ జీవి ప్రాణాలు వదులుతున్నా, రుద్రుడు (పరమశివుడు) వారికి తారకబ్రహ్మ మంత్రాన్ని ('ఓం నమశ్శివాయ') ఉపదేశిస్తాడు. దీనివల్ల ఆ జీవి అమరత్వాన్ని పొంది, మోక్షాన్ని పొందుతుంది."

• తారకమంత్ర ఉపదేశం: మరణ సమయంలో పరమశివుడు స్వయంగా తారక మంత్రాన్ని చెవిలో ఉపదేశించి, ఆ జీవికి మోక్షపదవి లభించేలా చేస్తాడని ఉపనిషత్తు వాక్యం ఈ శ్లోకానికి అదనపు బలాన్నిస్తుంది.