శివలీలార్ణవము సుభాషిత రత్నాలు

 శివలీలార్ణవము అనే మహాకావ్యము నుండి సేకరించిన ఈ సుభాషిత రత్నాలు

---

1. అపత్యలాభేఽపి సమే విదగ్ధా రూపొత్తరామేవ హి రోచయంతే। (1.23)

• తాత్పర్యం: సంతానం కలగడం అనేది సాధారణ విషయమే అయినప్పటికీ, వివేకవంతులు ఎప్పుడూ రూపవతి అయిన (గుణవంతురాలైన) కుమార్తెనే లేదా ఉత్తమమైన సంతానాన్నే కోరుకుంటారు.

2. అయోగ్యానాం హి కావ్యానామగ్నిసేకాదివాక్యవత్। (20.112)

• తాత్పర్యం: యోగ్యత లేని కావ్యాలు "నిప్పుతో తడుపుతున్నాను" అనే వాక్యం లాంటివి. నిప్పుతో తడపడం ఎలా అసంభవమో, అర్థం లేని కావ్యాలు కూడా అలాగే నిష్ప్రయోజనమైనవి.

3. అహిరేవ హి వేత్త్యహేః పదం కథమన్యేన ఘటేత తజ్జయః। (15.84)

• తాత్పర్యం: పాము కాళ్ళు పాముకే తెలుస్తాయి (అనగా ఒకరి అంతరంగం వారి జాతి వారికే తెలుస్తుంది). ఇతరులు దానిని జయించడం లేదా అర్థం చేసుకోవడం అంత సులభం కాదు.

4. అహో సతాం ప్రకృతిరపత్రపిష్ణుతా। (19.23)

• తాత్పర్యం: ఆహా! సజ్జనుల స్వభావం ఎంతటి వినయపూర్వకమైనదో కదా! వారు అధర్మం పట్ల లేదా తప్పు పట్ల ఎప్పుడూ సిగ్గుపడుతూ (జంకుతూ) ఉంటారు.

5. కవిపాశః కిముపైతి మూకతామ్। (15.14)

• తాత్పర్యం: కవిత్వం చెప్పే శక్తి ఉన్నవాడు ఎప్పుడైనా మూగవాడిగా ఉంటాడా? (ఉండలేడు, తన ప్రతిభను చాటుకుంటూనే ఉంటాడు).

6. కాల ఏవ విజయస్య కారణమ్। (10.101)

• తాత్పర్యం: విజయానికి సరైన సమయం (కాలం) కలిసిరావడమే ప్రధాన కారణం.

7. కిమప్యదేయం దదృశేఽస్య న ప్రభోః। (5.50)

• తాత్పర్యం: ఆ ప్రభువు (శివుడు) ఇవ్వలేనిది లేదా దానం చేయలేనిది ఈ లోకంలో ఏదీ కనిపించదు. ఆయన అంతటి దాత.

8. గోద్భవాదిః ప్రసవావసానం క్లేశో హి దుష్పుత్రసువాం చ తుల్యః। (1.48)

• తాత్పర్యం: పశువులు పిల్లల్ని కనేటప్పుడు పడే ప్రసవ వేదన, దుర్మార్గుడైన కొడుకును కనేటప్పుడు తల్లి పడే వేదన సమానమే. (చెడు సంతానం వల్ల కలిగే బాధ వర్ణనాతీతం).

9. జగత్తటస్థా ఇవ రాజ్ఞి బాలిశే జనాః స్వమర్థం ఘటయంత్యసాధవః। (5.17)

• తాత్పర్యం: రాజు తెలివిలేనివాడైతే, దుర్మార్గులు లోక క్షేమాన్ని పట్టించుకోకుండా తమ సొంత ప్రయోజనాలను మాత్రమే నెరవేర్చుకుంటారు.

10. జయః కథం జగదుపతాపినో భవేత్। (19.62)

• తాత్పర్యం: లోకాన్ని పీడించేవాడికి విజయం ఎలా కలుగుతుంది? (కలగదు).

---

11. తత్త్వతో హి కుసుమాని సాయకానైక్షవం చ ధనురాహురాగమాః। (10.92)

• తాత్పర్యం: శాస్త్రాల ప్రకారం మన్మథుని బాణాలు పూలు, అతని ధనస్సు చెరకుగడ. (కోమలమైన వస్తువులే ఒక్కోసారి బలమైన ప్రభావాన్ని చూపుతాయని అర్థం).

12. తథా హి భక్తిస్తపసాపి దుర్లభా। (16.21)

• తాత్పర్యం: నిజమైన భక్తి అనేది కఠినమైన తపస్సు చేసినా కూడా లభించడం చాలా కష్టం.

13. తరుణానామపరాధభీరుతా। (15.7)

• తాత్పర్యం: యువకులు సహజంగానే తప్పులు చేయడానికి లేదా అపరాధాలు చేయడానికి భయపడుతుంటారు (మర్యాదకు ప్రాధాన్యత ఇస్తారు).

14. తరుణ్యాః సత్యం మునీనామపి మోహహేతుః। (20.36)

• తాత్పర్యం: యువతి యొక్క అందం మునులను సైతం మోహింపజేస్తుంది. ఇది నిజం.

15. దురుత్తరో దుర్జనసంప్రయోగః। (22.2)

• తాత్పర్యం: చెడ్డవారితో స్నేహం లేదా సంబంధం ఏర్పడితే దాని నుండి బయటపడటం చాలా కష్టం.

16. ద్విజో హ్యం విభుధగణేషు గీయతే। (19.35)

• తాత్పర్యం: పండితుల సమూహాలలో బ్రాహ్మణుడు (జ్ఞాని) ఎప్పుడూ కీర్తించబడతాడు.

17. న జాతు భిందంతి రహఃస్థితిం ఖలాః। (5.18)

• తాత్పర్యం: దుర్జనులు ఇతరుల రహస్యాలను దాచలేరు, కానీ ఇక్కడ సందర్భానుసారం వారు తమ కుతంత్రాలను బయటపడనీయరని అర్థం.

18. న దుర్లభా తస్య కదాపి వశ్యతా సుదుర్లభా తు స్థిరశీలతైవ న। (16.22)

• తాత్పర్యం: భగవంతుడిని వశం చేసుకోవడం కష్టం కాదు, కానీ స్థిరమైన స్వభావాన్ని (నిశ్చలమైన భక్తిని) కలిగి ఉండటమే కష్టం.

19. న హీశ్వరాః పర్యనుయోజ్యశీలాః। (2.23)

• తాత్పర్యం: సమర్థులైన ప్రభువులను లేదా ఈశ్వరుడిని "ఎందుకు ఇలా చేశావు?" అని ప్రశ్నించలేము. వారి చర్యలు మన ఊహకు అందవు.

20. నాపరోఽస్తి చతురో మహేశ్వరాన్నాదతత్త్వమవబుధ్య నందితుమ్। (10.67)

• తాత్పర్యం: నాద తత్త్వాన్ని (సంగీతాన్ని) అర్థం చేసుకుని ఆనందించడంలో మహేశ్వరుడి కంటే మించిన నేర్పరి మరొకరు లేరు.

21. నాసాగ్రలగ్నేన భవన్ముఖశ్రీస్తాటంకబింబేన కిమంగనాయాః। (1.34)

• తాత్పర్యం: ముక్కు కొనపై ఉన్న ఆభరణం వల్ల లేదా చెవి దుద్దుల ప్రతిబింబం వల్ల స్త్రీ ముఖం యొక్క అందం మరింత ప్రకాశిస్తుంది.

22. పశుర్హి నః పుచ్ఛవిషాణవర్జితః। (11.52)

• తాత్పర్యం: విద్య లేని వాడు లేదా సంస్కారం లేని వాడు తోక, కొమ్ములు లేని పశువుతో సమానం.

23. ప్రకృతిర్హాపథే రుచిః ప్రజానాం కిముత స్వామిని తాదృశేఽపి లబ్ధే। (3.7)

• తాత్పర్యం: సాధారణంగా ప్రజలకు స్వతహాగానే తప్పుడు మార్గాల (అపథము) పట్ల ఆసక్తి ఉంటుంది. ఇక ఆ ప్రజలను పాలించే రాజు కూడా అలాగే ఉంటే, వారి పరిస్థితి గురించి వేరే చెప్పక్కర్లేదు.

24. ప్రకృతీనాం ప్రభవత్స్వయం స్వభావః। (3.12)

• తాత్పర్యం: ప్రజల యొక్క సహజ స్వభావమే వారి ప్రవర్తనపై అత్యంత ప్రభావం చూపుతుంది.

25. ప్రభుతా కా ప్రకృతేరసమ్మతస్య। (3.28)

• తాత్పర్యం: ప్రజల ఆమోదం లేదా సమ్మతి లేని వాడికి అధికారము (ప్రభుత్వము) ఎక్కడిది? ప్రజల మద్దతు లేని అధికారం నిలవదు.

26. ప్రవర్త్తయంత్యప్యపథే శనైః ప్రభుం ఖలాః స్వకార్యైకపరాః సమీపగాః। (5.15)

• తాత్పర్యం: రాజు దగ్గర ఉండే దుష్టులు తమ స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం, మెల్లమెల్లగా రాజును కూడా తప్పుడు మార్గంలో నడిపిస్తారు.

27. ప్రాయేణాయం పామరాణాం స్వభావః। (13.61)

• తాత్పర్యం: సాధారణంగా అజ్ఞానుల లేదా పామరుల స్వభావం ఇలాగే (అస్థిరంగా లేదా అవివేకంగా) ఉంటుంది.

28. మహతామేవ మనోరథోఽపి తావాన్। (3.45)

• తాత్పర్యం: గొప్ప మనసున్న వారి ఆలోచనలు లేదా కోరికలు కూడా అంతటి ఉన్నత స్థాయిలో (గొప్పవిగా) ఉంటాయి.

29. మాతృహస్తగలితా హి మార్గణాః కస్య మర్మణి నివేష్టుమీశతే। (10.90)

• తాత్పర్యం: తల్లి చేతి నుండి వదిలిన బాణాలు ఎవరికైనా హాని చేస్తాయా? (చెయ్యవు). ప్రేమాభిమానాలు ఉన్నచోట కఠినత్వం పనిచేయదు.

30. యది మనో విజితం విజితం జగత్। (21.42)

• తాత్పర్యం: ఎవరైతే తమ మనసును జయించగలరో, వారు ఈ జగత్తునే జయించినట్లు లెక్క.

31. వదాన్యతావాసనయేవ సుధ్రువః। (11.67)

• తాత్పర్యం: ఉత్తమమైన గుణాలు ఉన్నవారు సహజంగానే దాతృత్వ స్వభావాన్ని (వదాన్యతను) కలిగి ఉంటారు.

32. విపదన్యవ్యసనార్థినాం పురః। (15.12)

• తాత్పర్యం: ఇతరులకు కీడు తలపెట్టాలని చూసేవారికి ముందుగానే ఆపదలు ఎదురవుతాయి.

33. వివిధేషు చేదియం దశా మతిభేదో మనుజేషు నాద్భుతః। (15.5)

• తాత్పర్యం: మనుషుల ఆలోచనా విధానాల్లో భేదాలు ఉండటం ఏమీ ఆశ్చర్యకరమైన విషయం కాదు, ఎందుకంటే మనుషుల స్వభావాలు వైవిధ్యంగా ఉంటాయి.

34. విరమతి జలదేఽపి కస్య హానిః పరమిహ కేచన చాతకాః ప్రనష్టాః। (7.74)

• తాత్పర్యం: మేఘం వర్షించకపోతే లోకానికి పెద్ద నష్టం లేకపోవచ్చు, కానీ కేవలం వాన చినుకులపైనే ఆధారపడే చాతక పక్షులు మాత్రం ప్రాణాలు కోల్పోతాయి. (పెద్దల సహాయం అందకపోతే ఆశ్రితులే దెబ్బతింటారు).

35. రత్నాపగా యత్ర తు సంపతంతీ రత్నాకరత్వం రమణస్య దత్తే। (2.17)

• తాత్పర్యం: రత్నాలతో కూడిన నది ఎక్కడైతే సముద్రునిలో కలుస్తుందో, అక్కడే అతనికి 'రత్నాకరుడు' (రత్నాలకు నిలయం) అనే పేరు సార్థకమవుతుంది.

36. శృంగారసారం కలయాపి వేధాః కిం వేద వేదాక్షరజీర్ణకేశః। (20.39)

• తాత్పర్యం: నిరంతరం వేద మంత్రాల వల్ల జుట్టు పండిపోయిన బ్రహ్మ దేవుడికి, శృంగార రసంలోని మాధుర్యం ఇసుమంతైనా తెలుస్తుందా?

37. సమయానుగుణైవ శత్రుతా సఖితా వా త్రిదివౌకసామపి। (15.28)

• తాత్పర్యం: దేవతలకైనా సరే, శత్రుత్వం లేదా మిత్రత్వం అనేది కాల పరిస్థితులను బట్టే మారుతూ ఉంటుంది.

38. సర్వ ఏవ శుభః కాలః స్వరూపం యది సుందరమ్। (4.93)

• తాత్పర్యం: మన ఉద్దేశం లేదా మనస్సు అందంగా (నిర్మలంగా) ఉంటే, మనం చేసే ప్రతి పనికి కాలమంతా శుభ కాలమే అవుతుంది.

39. సుఖేన దోషం ద్రఢయంతి సాధుషు స్తువంత ఏవం స్వగిరా దురాశయాః। (5.16)

• తాత్పర్యం: దుర్మార్గులు పైకి పొగుడుతూనే, మాటల చాతుర్యంతో సజ్జనుల మీద లేనిపోని దోషాలను మోపుతారు.

40. సుదుర్లభా తు స్థిరశీలతైవ నః। (16.22)

• తాత్పర్యం: మనకు (మానవులకు) స్థిరమైన ప్రవర్తన లేదా మనస్సును కలిగి ఉండటం అత్యంత కష్టమైన విషయం.

41. స్మరంతి శిష్టాః స్వయమాచరంతి చ। (5.71)

• తాత్పర్యం: పండితులు లేదా గొప్పవారు తాము నేర్చుకున్న మంచి విషయాలను నిరంతరం గుర్తుంచుకుంటారు మరియు వాటిని స్వయంగా ఆచరించి చూపిస్తారు.

42. స్వర్గేఽపి గత్వాప్సరసాం నివాసే కాణైవ కిం క్వాపి గవేషణీయా। (1.39)

• తాత్పర్యం: అప్సరసలు ఉండే స్వర్గానికి వెళ్ళిన తర్వాత కూడా ఎవరైనా వికారమైన రూపం కలవారికోసం వెతుకుతారా? (ఉత్తమమైనవి లభించినప్పుడు అల్పమైన వాటిపై దృష్టి పెట్టరని అర్థం).

43. స్వవైమత్యేన వైమత్యం శాస్త్రాణాం బాలిశా జగుః। (14.46)

• తాత్పర్యం: తెలివిలేని వారు తమకు అర్థం కాకపోవడం వల్ల, శాస్త్రాలలోనే లోపం ఉందని వాదిస్తారు.